2022-nji ýylyň maý aýynda Eýranyň ýaragly güýçleriniň başlygy Duşenbäniň golaýyndaky näbelli bir ýerde täze uly proýektiň yglan edilmegi üçin geçirilen dabarada täjik goranmak ministri bilen birlikde žurnalistler üçin surata düşdi.
Olaryň aýtmagyna görä, bu Eýranyň daşary ýurtlardaky ilkinji dron öndürýän zawody bolup, Eýranyň harby eksportynyň esasy nyşanyna öwrülen "Şahed" dronlaryndan has kiçi we arzan bolan 200 kilometr töweregi aralyga uçýan "Ababil 2" taktiki aňtaw dronlaryny öndürýär.
Şol wagtky resmileriň ikisi hem häzir wezipe başynda däl. Goranmak ministri Şerali Mirzo geçen ýylyň ýanwar aýynda ýolbaşçylaryň üýtgedilmegi bilen çalşyryldy. General-maýor Mohammad Bakeri geçen ýylyň iýun aýynda Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky 12 günlük uruşda howa hüjüminde öldürildi.
Emma 2022-nji ýylda Bakeri geljegiň ajaýyp mümkinçiliklerine haýran galýandygyny aýdypdy.
"Şu gün biz içerki zerurlyklary kanagatlandyrmakdan başga-da, howpsuzlygy berkitmek üçin harby enjamlary ýaranlara we dostlukly ýurtlara eksport edip biljek ýagdaýa geldik" - diýip, ol aýtdy.
Ertesi gün, Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon Bakeri bilen duşuşdy we iki ýurduň arasyndaky "goranyş we harby hyzmatdaşlygy" resmi taýdan gutlady. Emma dört ýyla golaý wagt geçensoň, zawodyň dron öndürýändigi we eger şeýle bolsa, olaryň nirede ulanylýandygy, kimleriň olary ulanýandygy belli däl.
Hakykatdanam barmy?
Azatlyk Radiosynyň Täjik gullugynyň Täjigistanyň Goranmak, Daşary işler we Senagat ministrliklerine ýüzlenip, beren soraglaryna resmi jogap berilmedi. Emma Duşenbedäki iki ýokary derejeli wekil zawodyň hiç haçan açylmandygyny resmi däl ýagdaýda aýtdylar.
"Dron öndürýän desgany döretmek 'Pepsi-Kola' öndürmek ýaly däl. Men şeýle zawodyň Täjigistanda ýokdugyna 1000 göterim ynanýaryn. Şeýle zawod asla ýok" - diýip, resmileriň biri aýtdy.
Degişli maglumat
ABŞ: Eýran Täjigistana we Russiýa pilotsyz dronlary öndürýän tehnologiýalary bermegi teklip etdiDuşenbede ýerleşýän günbatarly diplomat hem şuňa meňzeş pikirini bildirip, hiç hili hasabatlaryň ýokdugyny belledi.
"Biz bu barada bir pursatda habarlarda okadyk. Dogrusyny aýtsam, şondan soň, biz bu barada amerikanlardan ýa-da öz tarapymyzdan hiç zat eşitmedik" diýip, diplomat aýtdy. "Eger ol bar bolsa, olar hökman bu barada sorap, tassyklardylar. Emma şeýle zat bolmady."
Eýran metbugaty desganyň şäheriň çetinde, Duşenbede ýerleşýändigini habar berdi. Käbir synçylar zawodyň paýtagtyň çetinde ýerleşýän Aýni howa bazasynyň golaýynda bolmagynyň mümkindigini çakladylar. Howa bazasynda täjik we käte Orsýetiň harbylary ýerleşipdi.
Kiýewdäki Ýakyn Gündogar barlaglary merkeziniň direktory Igor Semywolos häzir açyk çeşmeli aňtaw maglumatlary (OSINT) bilen - hemra we beýleki suratlar, şeýle hem köpçülige elýeterli beýleki maglumatlar arkaly - önümçiligiň bolan ýagdaýynda ony ýüze çykarmagynyň mümkindigini aýtdy.
"Eger biz gizlin önümçilik barada gürrüň edýän bolsak, häzirki OSINT mümkinçiliklerini göz öňünde tutup, ony düýbünden gizlin saklamagyň mümkindigine ynanmaýaryn" diýip, ol aýtdy. "Bu dronlaryň hiç ýerde peýda bolmandygy... bu [taslama] simulýasiýa hökmünde düşünip boljakdygyny aňladýar."
Zawodyň açylmagy baradaky beýanat 2022-nji ýylyň fewral aýynda Russiýanyň Ukraina doly göwrümli çozuşyny başlanyndan birnäçe aý soň boldy. 2022-nji ýylyň tomsunda Eýran Orsýete konfliktde ulanmak üçin "Şahed" dronlaryny iberip başlady.
Şu fonda Semiwolos Tähran ýa-da Moskwa bilen harby tehnologiýalar babatda hyzmatdaşlygyň halkara gözegçiligini, sanksiýalary ýa-da diplomatik basyşy döredip bilýändigi sebäpli Eýranyň dronlary meselesiniň Täjigistan üçin syýasy taýdan ynjyk tema öwrülendigini belledi. Şu sebäpden Duşenbe meýilnamalaryny üýtgeden bolmagy mümkin diýip, bilermen aýtdy.
"Belki, täjik häkimiýetleri öz durmuşyny has çylşyrymlaşdyrmazlyk kararyna gelip, bu prosesi kem-kemden haýalladyp, ony yza süýşürendirler" - diýip, Semywolos aýtdy.
'Ababil 2': Rus güýçlerinde hiç hili alamat ýok
Täjigistanyň hökümetiniň iň göni resmi teswiri Daşary işler ministrligi tarapyndan 2022-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda edildi. Şonda ýurtda öndürilen dronlaryň Ukrainada ulanmak üçin Russiýa iberilýändigi baradaky habarlar ret edilip, beýanat ýaýradyldy.
Beýanatda olar zawodyň bardygyny tassyklamadylar ýa-da ret etmediler, ýöne Täjigistanyň "harby enjamlary üçünji ýurtlara eksport etmeýändigini" aýtdylar.
Degişli maglumat
Marko Rubionyň diňlenişiginde senator Merkezi Aziýanyň ähmiýetine ünsi çekdiSemywolos şeýle hem agzalan zawotda öndürilen dronlaryň Ukrainanyň söweş meýdanlarynda tapylmagy bilen bagly hiç hili alamatlaryň bolmandygyny aýtdy.
"Biz hakykatdanam 'Ababil 2'-ni hiç ýerde görmedik. Eger biz Orsýet-Ukraina fronty barada gürrüň edýän bolsak, şeýle dronlar şol ýerde peýda bolmady" - diýip ol aýtdy. "Öndüriş möçberini we bu zawodyň işini bahalandyrmak örän kyn".
Azatlyk Radiosy bilen anonimlik şertinde gepleşen täjigistanly resmileriň biri 2022-nji ýyldaky açylyş dabarasynyň Eýranyň propagandasyna hyzmat etmek üçin gurnalandygyny aýtdy. Olar maksatlar barada has anyk düşündiriş bermediler.
Florida Halkara Uniwersitetiniň syýasat we halkara gatnaşyklary boýunça dosenti Erik Lob Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda, eger-de Täjigistanyň dron zawodynyň açylyş dabarasy gurnalan bolsa, onda onuň hakykatdanam Eýranyň propaganda maksatlary üçin edilen bolmagyny çaklady.
"Bu duşuşyklaryň şowhunlylygy we şertleri Eýranyň halkara izolýasiýasyna garşy simwoliki taýdan göreşmeginiň, onuň özüniň [görünişi ýaly] izolýasiýada däldigini görkezmeginiň bir usulydyr. Hatda içerki legitimligi üçin hem, bu režim öz ýaranlarynyň, hyzmatdaşlarynyň we dostlarynyň bardygyny görkezmek isleýär" - diýip, Erik Lob aýtdy.