Waşington bilen Tähranyň arasynda halkara gözegçileriniň Eýranyň ýadro ýaraglaryny ýaýratmazlyk baradaky borçnamalaryny ýerine ýetirmegini barlamagyna degişli dowam edýän jedelleriň arasynda öňki resmiler Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda barlaglaryň üstünlikli geçirilmegi üçin ölçegiň, gerimiň we elýeterliligiň derejesiniň möhümdigini aýtdylar.
Şol maglumatlar heniz anyklanmady, emma Halkara Atom Energiýasy Agentliginiň (HAEA) başlygy Raffael Grossi BMG-niň edarasynyň "usullar - seneler, amallar, ýerler - üstünde gysga wagtda işlejekdigini" aýtdy.
Bilermenleriň pikiriçe, bu, guramanyň barlaglar üçin isleg sanawyny düzmändigini aňlatmaýar.
"Olaryň yzyna gaýdyp baranda, ileri tutulýan ugurlaryň nämedigi, birinji, ikinji, üçünji nobatda barmak isleýän ýerleri barada meýilnamalary bardyr" diýip, HAEA-niň Eýran boýunça öňki gepleşikçisi Laura Rokwud Azatlyk Radiosyna aýtdy.
"Esasy zat, baýlaşdyrylan uranyň haýsy ýerdedigini anyklamakdyr... Men olaryň yzyna gaýtmaly güni üçin meýilnama düzendiklerine ynanmaga taýyn" diýip, 2013-nji ýylda pensiýa çykmazdan öň HAEA-de 28 ýyllyk karýerasynyň dowamynda Eýran boýunça ýokary derejeli gepleşiklere gatnaşan Rokwud sözüniň üstüne goşdy.
Siziň brauzeriňiz HTML5 formatyny goldamaýar
How To Dilute Uranium?
Uranyň güýjüni peseltmek
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Eýranyň ýadro barlaglarynyň iň ýokary derejesine razy bolandygyny, Eýran bolsa, barlaglara rugsat bermek planynyň ýokdugyny aýtsalar-da, ABŞ-Eýran özara düşünişmek memorandumynyň (MOU) 8-nji bendinde iki tarapyň Eýranyň ýokary derejede baýlaşdyrylan uranynyň (HEU) gorlarynyň "HAEA-niň gözegçiligi astynda şol ýerde peseltmek" barada "minimal metodologiýasy" boýunça ylalaşandygy aýdylýar.
Emma munuň jikme-jiklikleri hem jedelli bolup biler.
"Eger HAEA inspektorlary peseltmekden öň ýokary we pes baýlaşdyrylan materiallary ölçäp we häsiýetlendirip bilselerdi, onda ýönekeý arifmetika önümiň nämedigine gowy düşünmäge mümkinçilik bererdi. Soňra olar şol önümi ölçemegi, tassyklamagy we geljekde hasaba almak üçin möhürlemegi isläp bilerler" diýip, 2021-2022-nji ýyllar aralygynda ABŞ-nyň Milli Howpsuzlyk Geňeşinde (NSC) Eýranyň ýadro meseleleri boýunça müdir bolup işlän Metýu Şarp Azatlyk Radiosyna aýtdy.
"Eger-de, başga tarapdan Eýran urany garyşdyrmagy özbaşyna amala aşyrýan bolsa, soňra önümi inspektorlara berse, Eýranyň näçe baýlaşdyrylan uranyň haýsy derejesinden başlandygyny bilmek has kyn bolar, bu bolsa 60 göterim ýa-da beýleki baýlaşdyrylan materiallaryň hemmesiniň garyşdyrylyp-garyşdyrylmandygy ýa-da käbirleriniň biziň habarymyzdan daşarda galandygy barada näbellilikleri döredip biler" diýip, häzirki wagtda MIT Halkara barlaglar merkeziniň ýadro ylmy boýunça işgäri Şarp aýtdy.
Degişli maglumat
BMG-niň baş ýadro gözegçisi Eýranyň birazdan uran baýlaşdyryp biljegini aýdýarHäzirki wagtda Eýranyň takmynan 450 kilogram ýokary derejede baýlaşdyrylan uranynyň ýerleşýän ýeri belli däl. ABŞ-nyň we Ysraýylyň howa hüjümlerinden soň, onuň dagyň aşagyndaky bunkerde harabalyklaryň aşagynda gömlüp galan bolmagy mümkin ýa-da Eýranyň häkimiýetleri onuň käbirini ýa-da hemmesini başga ýere göçürip, gizlän bolmagy ähtimal.
Emma ony üstünlikli tapyp we garyşdyryp bolýan bolsa, indiki ädim Eýranyň ony soňky wagtda gaýtadan baýlaşdyrmagynyň öňüni almakdyr.
Baýlaşdyrmagyň gözegçiligi
Özara ylalaşmak baradaky şertnamada iki tarapyň "soňky ylalaşykda razylyga gelnen kanagatly struktura laýyklykda urany baýlaşdyrmak we Eýran Yslam Respublikasynyň ýadro zerurlyklary bilen baglanyşykly özara ylalaşylan beýleki meseleleri ara alyp maslahatlaşmak" barada ylalaşyga gelnendigi aýdylýar.
Ekspertler bu meseläniň barlanmagynda HAEA-nyň hem rolunyň bolmalydygyny Azatlyk Radiosyna aýtdylar.
"Uran baýlaşdyrmagyň togtadylmagy, eger ony barlap bolmasa we HAEA-nyň ýurduň başga ýerlerinde baýlaşdyrmak bilen baglanyşykly gizlin ýadro işleriniň ýokdugyna kepil geçmäge mümkinçiligi bolmasa, manysyzdyr" diýip, Ýaraglara gözegçilik assosiasiýasynyň ýaýratma syýasaty boýunça direktory Kelsi Dewenport aýtdy.
"Elýeterlilik derejesi, Halkara Atom Energiýasy Agentligine maglumat berilmegi, Eýranyň HAEA-nyň elýeterlilik baradaky haýyşlaryny çalt ýerine ýetirişi - bularyň hemmesi örän möhüm bolar" diýip, ol Azatlyk Radiosyna aýtdy.
"Baýlaşdyrmak derejesi 5 göterimden aşak düşenden soň, şol materiallary daşamak has howpsuz bolýar. Ony Gazagystandaky halkara ýangyç bankynda saklap bolýar" diýip, Dewenport sözüniň üstüne goşdy.
ABŞ-nyň resmileri Eýrandan urany daşamak pikirine gyzyklanýan ýaly görünýär. Žurnalistler bilen ýakynda geçirilen telefon söhbetdeşliginde bir resmi urany Eýranyň içinde suwuklandyrmagyň "minimal derejedigini" aýdyp, "biz mundan has köp zady talap ederis" diýdi.
ABŞ-nyň ýokary derejeli resmisi Waşingtonyň barlag üçin BMG-niň ýadro gözegçiligi edarasyna we ABŞ-nyň tehniki toparlaryna uly bil baglajakdygyny aýtdy. "Biz ynam etmek bilen meşgullanmaýarys" diýip, resmi aýtdy.
Degişli maglumat
Tramp: Eýran uly eglişikler edýär; olar meniň ähli talaplarymy kabul edýärHAEG mundan ozal Eýranyň 1970-nji ýylda tassyklan Ýadro Ýaragynyň Ýaýradylmazlygy baradaky Şertnama we 2015-nji ýyldaky Bilelikdäki Giňişleýin Hereket Meýilnamasy (JCPOA) boýunça borçnamalaryny ýerine ýetirişini barlapdy.
Geçmişden sapaklar
Ekspertler bu tejribelerden köp sapak alnandygyny aýdýarlar. Olar barlamak üçin goşmaça gurallary hödürleýän HAEG-niň Goşmaça Protokolynyň möhümdigine ünsi çekýärler.
Häzirki wagtda Wenanyň Ýaragsyzlanma we Ýaraglaryň Ýaýradylmazlygy Merkeziniň uly ylmy işgäri Rokwud protokolyň esasy awtorydy.
"Goşmaça protokola laýyklykda, diňe ýadro materiallary bilen, ýadro desgalary bilen çäklenmegiň ýerine, biz sentrifugalaryň öndürilmegini öz içine alýan tutuş ýadro ýangyç sikli barada maglumatlara we ýerleşýän ýerlere elýeterliligimize eýe bolýarys" -diýip ol aýtdy. "Şonuň üçin, eger siz olaryň näçe sentrifuga öndürip biljekdigini takmynan bilseňiz, olaryň nirededigini bilmek isleýärsiňiz we biz goşmaça protokol bilen şeýle elýeterliligi sorap bileris".
Eýran goşmaça protokola 2003-nji ýylda gol çekdi, ýöne ony güýje girizmek üçin HAEG-e resmi hat ibermedi.
Eýran öz düzgünlerini 2003-2006-njy ýyllar aralygynda we Bilelikdäki toplumlaýyn hereket meýilnamasynyň (JCPOA) çäginde wagtlaýyn ýerine ýetirdi. Şeýle-de bolsa, Rokwudyň belleýşi ýaly, bu döwürde "Eýranyň düzgünleri berjaý etmeýändiginiň köp alamatlary bardy".
Onuň sözlerine görä, munuň goşmaça kynçylyklar bilen dowam etmegine garaşylýar.
Eýran geçen ýylyň iýun aýynda ABŞ we Ysraýyl tarapyndan hüjüm edilen ýadro desgalaryna HAEG-niň girişini bes etdi. Bu Rokwudyň "bilim dowamlylygy" diýip atlandyrýan mümkinçiligi bozdy. Başgaça aýdylanda, HAEG Eýranda nämeleriň bardygy we olaryň nirededigi baradaky maglumatlary ýitirdi. Şeýle hem, ýeten zyýanyň möçberi hem belli bolman, bu girişi kynlaşdyryp biler, şol ýerde partlamadyk harby maddalar hem bolup biler.
"Näbellilikler bolar we olaryň öňküsinden hem has köp bolmagy mümkin. Aslynda. Men munuň şeýle bolmagyna garaşýaryn. Hawa, bu hakykatdanam agyr iş" - diýip, Rokwud aýtdy.