Russiýa bilen gury ýer serhedi bolan ýeke-täk Merkezi Aziýa ýurdy bolan Gazagystan köplenç Moskwanyň ykdysady dogany hökmünde görülýärdi. Indi bolsa onuň "uly dogany" kömek gözleýär.
Ukrainanyň rus energiýa infrastrukturasyndan başlap, Russiýanyň içindäki internet söwda edaralaryna çenli dürli nyşanalara aýlarboýy dowam eden hüjümleri, Moskwanyň käbir rus desgalaryny Gazagystana göçürmek arkaly çykalga gözlemegine sebäp boldy.
Bu waka, Gazagystanyň Ýewropanyň soňky onýyllyklaryň dowamyndaky iň ganly we iň uzak wagt dowam edýän urşunda bitarap galmak islegi arkaly, özüniň Moskwa bilen gatnaşyklarynda deňagramlylygy saklamaga çalyşýan mahaly boldy.
Russiýanyň köp sebitlerinde ýangyç ýetmezçiligine sebäp bolan krizisiň fonunda Moskwa Gazagystanyň zawodlarynda rus çig nebitini gaýtadan işlemek barada Astana bilen gepleşiklere başlady.
Bu aralykda, Russiýanyň iň uly internet söwda dükany bolan "Wildberries", ýurduň dürli künjeklerinde ýerleşýän 10-dan gowrak ammaryna hüjüm edilip, kompaniýany başga ýerlerden ýer gözlemäge mejbur edenden soň, ammar üçin Gazagystana ýüz tutdy.
Gazagystanyň Söwda we integrasiýa ministri Arman Şakkaliýew ýakynda Gazagystanda kompaniýa üçin, uzak möhletli giňeltme taslamasynyň çäginde, 260 müň inedördül metri meýdany eýeleýän ammaryň guruljakdygyny tassyklady.
"Russiýa Ukraina garşy doly möçberli çozuşyna başlany bäri, Astana Russiýa bilen ýakyn ykdysady we syýasy gatnaşyklaryň arasynda deňagramlylygy saklamaga we Russiýanyň Günbatar bilen gapma-garşylygyna gönüden-göni çekip biljek ýa-da özygtyýarlylygyna zyýan ýetirip biljek ädimlerden gaça durmaga synanyşýar" diýip, Karnegi Russiýa-Ýewraziýa merkeziniň işgäri Temur Umarow Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda aýtdy.
Ol rus kompaniýalarynyň Gazagystana göçürilmeginiň çylşyrymlylygy artdyrjakdygyny belläp, "Astananyň Russiýa urşuň ýa-da Günbataryň çäklendirmeleriniň täsirini azaltmaga ýardam berýän işleriň platformasyna öwrülmek bilen bagly töwekgelçiliklerden habarlydygyny" hem sözüne goşdy.
“Men Gazagystanyň hökümetiniň häzirki çemeleşmesini dowam etdirmegine garaşýaryn: Onuň Russiýanyň biznesini düýbünden ret etmegi mümkin däl, ýöne ol Gazagystanyň köpugurly daşary syýasatyna we garaşsyz karar kabul etmegine ygrarly galýandygyny görkezip, şeýle hyzmatdaşlygy her bir ýagdaýa aýratynlykda üns bilen dolandyrmaga synanyşar” diýip, Umarow belledi.
Günbataryň Merkezi Aziýa ünsi
2023-nji ýyldan bäri Günbatar ýurtlary ünsüni Merkezi Aziýa gönükdirip, 2022-nji ýylyň fewral aýynda Russiýanyň Ukraina garşy doly möçberli çozuşyndan soň açylan ykdysady we syýasy mümkinçiliklerden peýdalanmaga synanyşýarlar.
Merkezi Aziýa hökümetleri Moskwa bilen berk gatnaşyklaryny saklap galsa-da, beýleki ýurtlar bilen gatnaşyklaryny diwersifikasiýalaşdyrmak tagallalaryny hem güýçlendirdiler.
Russiýa - we rus kompaniýalary - desgalaryny sebitiň birnäçe ýurduna göçürmegi göz öňünde tutýar, ýöne munuň bilen baglylykda, Russiýa bilen dünýäde iň uzyn üznüksiz (takmynan 7644 kilometre uzaýan) halkara gury ýer serhedini paýlaşýan Gazagystan esasy nyşana öwrüldi.
Bu ýerdäki esasy mesele: Gazagystan hyzmatdaşlygyň artmagyndan peýda görer.
Bu, esasanam, Ukrainanyň hüjümleriniň gazak nebit kompaniýalary tarapyndan ulanylýan we Gazagystanyň nebitiniň esasy bölegini Hazar turbageçiriji konsorsiumy (HTK) arkaly Russiýa eksport edýän esasy rus nebiti gaýtadan işleýän zawodlarynyň işlerini togtadandygyny göz öňünde tutanymyzda örän möhümdir. HTK uruş döwründe birnäçe gezek hüjüme sezewar boldy.
Emma, gazak ykdysatçysy Aýdar Alibaýewiň aýtmagyna görä, hyzmatdaşlygyň artmagy gazak ykdysadyýetine howp hem döredip biler. Ol Ukrainanyň Gazagystana gönüden-göni hüjüm etmek howpuny aradan aýyrsa-da, mümkin bolan harby maksatly önümleriň ammarlardan başga ýere paýlanmak we munuň Günbataryň sanksiýalaryna sezewar bolmak mümkinçiligini hem aradan aýyrmaýar.
Gazagystanyň infrastrukturasyna ykdysady taýdan artýan garaşlylyk, analitikleriň we resmileriň aýtmagyna görä, Astana üçin Moskwa bilen gatnaşyklaryny täzeden gözden geçirmäge mümkinçilik hem döredýär. Muňa garamazdan, Gazagystan Russiýa bilen gatnaşyklarynda öz ykdysady durnuklylygyny ileri tutjakdygyny aýdyň mälim etdi.
“Biz ilki bilen öz ýagdaýymyza serederis” diýip, Senatyň Ykdysady syýasat komitetiniň başlygy Suýindik Aldaşew Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren maglumatynda aýtdy.
Bu ýagdaý, şeýle hem, Gazagystanyň Russiýa bilen Ukrainanyň arasyndaky indi bäşinji ýylyna giren uruşda bitarap galmak islegi bilen hem baglanyşyklydyr.
Geçen aýyň ahyrynda Omskda Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin bilen duşuşygynda gazak lideri Kasym-Žomart Tokaýew Ukrainadaky front liniýalaryndaky hereketleri wagtlaýynça doňdurmagy we "ýaşlar ölýär, bu örän gynandyryjy" diýip, gepleşiklere gaýdyp gelmegi teklip etdi.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.