Gazagystanyň täze bir palataly parlamentinde orunlaryň köpüsini “Adilet” partiýasy alar. Özüni prezident Kasym-Žomart Tokaýewiň syýasatynyň syýasy oňurgasy hökmünde atlandyrýan bu partiýa, deslapky resmi maglumatlara görä, 23-nji awgustda täze Konstitusiýa laýyklykda geçirilen Gurultaý saýlawlarynda sesleriň 71 göteriminden gowragyny aldy.
Merkezi saýlaw komitetiniň maglumatyna görä, parlamente girmek üçin ýene-de dört partiýa 5% ses çägini geçdi. Bular "Auyl" (6,26%), "Ak Žol" (5,21%), "Milli sosial demokratik" (5,11%) we "Respublika" (5,56%) partiýalarydyr. Gazagystanyň "Halk partiýasy" (3,11%) we "Baýtak" ýaşyl partiýasy (1%) parlamentde orun alyp bilmediler.
Gazagystanly saýlawçylaryň diňe 2,5 göterimi "ählisine garşy" ses berdi.
Bütin ýurt boýunça ses berişlige gatnaşanlaryň sany 74 göterimden geçdi.
Netijeler garaşylmadyk däldi. "Adilet" partiýasynyň uly tapawut bilen ýeňiş gazanmagyna garaşylýardy.
"Adilet" ýurduň syýasy sahnasyna resmi taýdan goşulan täze partiýadyr. Bu partiýa saýlawlardan iki aý öň hasaba alyndy. Muňa garamazdan, ol çärýek asyrdan gowrak wagt bäri — ilkinji prezident Nursultan Nazarbaýewiň döwründe we Tokaýewiň prezidentliginiň ilkinji ýyllarynda — Gazagystanyň öňdebaryjy partiýasy hasaplanýan "Amanaty" özüne goşdy.
“Adilet” partiýasyna Tokaýewiň administrasiýasynyň öňki başlygy Aýbek Dadebaý ýolbaşçylyk edýär. Prezident ony saýlaw kampaniýasy başlamazdan birnäçe gün öň işden çykardy.
Partiýanyň düzüminde iri işewürleriň wekilleri, şol sanda “Forbes Kazakhstan” sanawyna giren adamlar, şeýle hem köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň wekilleri we ýokary derejeli resmiler bar.
Şeýle-de, partiýanyň syýasy geňeşiniň düzüminde prezidentiň ýegeni Dana Medeuowa, Tokaýewiň gyz dogany Karlyga Izbastinanyň gyzy we onuň diplomat adamsy Temirtaý Izbastina dagy bar.
Medeuowanyň wezipe alyp-almajagy ýakyn wagtda belli bolar. Partiýa 145 orunlyk Gurultaý üçin jemi 186 adamy dalaşgär görkezdi.
Tokaýewiň başlangyjy we onuň gatnaşmagynda işlenip düzülen täze Konstitusiýa laýyklykda bir palataly parlament döredildi. Konstitusiýa 1-nji iýulda güýje girdi.
Mejlisden we Senatdan ybarat iki palataly parlament ýatyryldy. Öz-özüňi dalaşgär hödürlemek edarasy hem ýatyryldy. Saýlawlar partiýa sanawlary esasynda geçirildi.
Saýlawlara gatnaşmaga rugsat alan ýedi partiýanyň hiç biri prezidentiň syýasatyny tankytlamaýar.
Tokaýew prezident wezipesine girişeli bäri, ýagny soňky ýedi ýylyň dowamynda ýurtda üç partiýa hasaba alyndy (Adilet, Respublika we Baýtak). Bularyň ählisi hökümete tarapdar partiýalardyr.
Ýurtda oppozision syýasy guramalary döretmek islegini yglan eden birnäçe topar hasaba durup bilmedi, olaryň liderleri jenaýat jogapkärçiligine çekildi we käbirleri türme tussaglygyna höküm edildi.
"Hakyky oppozisiýa partiýalarynyň ýoklugy"
Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ÝHHG) Demokratik institutlar we adam hukuklary boýunça abraýly býurosynyň missiýasy Gazagystandaky kampaniýa baradaky deslapky hasabatynda syýasy bäsdeşlik bilen baglanyşykly kynçylyklara ünsi çekdi.
"Ähli partiýalar prezidentiň syýasatyny goldaýarlar we missiýanyň käbir söhbetdeşleri hakyky oppozisiýa partiýalarynyň we garaşsyz dalaşgärleriň ýoklugynyň syýasy gatnaşygy we plýuralizmi çäklendirýändigini bellediler" diýlip, hasabatda aýdylýar.
ÝHHG-niň synçylary Gazagystandaky hiç bir saýlawy erkin we bäsdeşlikli diýip ykrar etmediler. Guramanyň synçylaryň 2023-nji ýyldaky saýlaw kampaniýasyna negatiw baha berenlerinden soň, Tokaýew guramanyň ýurda "örän taraply" garaýandygyny aýtdy. "Al Jazeera" bilen söhbetdeşlikde ol ÝHHG-niň netijelerini "obýektiw däl" diýip atlandyrdy.
Astana gelen ÝHHG-niň wekilleri prezidentiň beýanaty barada pikir beýan etmediler. Ýöne olar häzirki saýlawlara dogry we obýektiw baha berýändiklerini aýtdylar.
"Men şu gün we şu tapgyrda öňki saýlawlara nähili baha berendigimiz we munuň ýerli ýolbaşçylar tarapyndan nähili kabul edilendigi barada berlen öňki bahalara jogap bermek zerur diýip hasaplamaýaryn" diýip, ÝHHG-niň ýörite utgaşdyryjysy Gabor Haýdu (Rumyniýa) 23-nji awgustda Astanadaky saýlaw uçastogynda Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Azattyk Aziýa gullugynyň habarçysyna beren maglumatynda aýtdy.
"Häzirki wagtda örän jikme-jik baha beriş işlerini geçirýändigimizi aýdyp bilerin we onuň örän takyk we obýektiw boljakdygyna ynanýaryn" diýip, ol belledi.
Häkimiýet koridorlary ýurtda plýuralizmiň ýoklugy meselesinde ylalaşmaýarlar. Saýlawlardan öň Tokaýew kampaniýanyň "netijeli we maglumatly bolandygyny" yglan etdi. Ol muny saýlaw güni hem gaýtalady.
"Men syýasy kampaniýanyň örän üstünlikli geçendigine ynanýaryn. Telewideniýede görkezilen debatlar örän netijeli we maglumatly boldy. Ýaşlarymyzyň debatlary nähili uly gyzyklanma bilen yzarlaýandygyny hemmämiz gördük. Men bu wakanyň ýurdumyzyň döwrebaplaşdyrylmagynda täze tapgyr bolandygyny aýdyp bilerin" diýip, Tokaýew Garaşsyzlyk köşgündäki saýlaw uçastogynda žurnalistlere beren maglumatynda aýtdy.
"Wagtyndan öňki" soraglar
Täze Konstitusiýa parlamentiň täzeden özgertmekden has köp zady göz öňünde tutýar. Ýurtda wise-prezident wezipesi dörediler. Bu wezipäni eýelejek şahs saýlanylmaz, wezipä belleniler. Wise-prezidenti wezipesine dalaşgär prezident tarapyndan hödürlenýär we ol Gurultaý tarapyndan tassyklanylmaly.
Eger deputatlar prezidentiň dalaşgärini iki gezek tassyklamasalar, onda döwlet baştutanynyň parlamenti dargatmak hukugy bar. Ýurduň prezidentiň aradan çykan ýa-da wezipesinden çekilen ýagdaýynda, onda onuň ygtyýarlyklary wise-prezidente geçýär.
"Wise-prezident wezipesine kimiň geçjekdigi indiki hepdäniň ýa-da öňümizdäki on günüň dowamynda yglan ediler. Onuň adyny häzir aýtmak ir bolar. Meniň pikirimçe, bu belli adam, siziň hemmäňiziň gowy tanaýan adamyňyz bolar" diýip, Tokaýew ses berişlikden soň aýtdy.
Wise-prezident wezipesiniň girizilmegi, Tokaýewiň öz mirasdüşerini öňünden belläp, elitanyň içindäki dawalardan gaça durmak synanyşygy hökmünde giňden hasaplanýar.
Siziň brauzeriňiz HTML5 formatyny goldamaýar
«Возможно, на следующий год отвечу». Токаев не сказал, пойдет ли он на новый срок
Täze Konstitusiýa Tokaýewiň öňki möhlet çäklendirmelerini täzeden kesgitleýär we oňa ýene bir möhlete dalaşgär bolmaga mümkinçilik berýär. Saýlaw güni prezidentden bu hukugy ulanmak niýetiniň bardygyny ýa-da ýokdugyny gös-göni soradylar. Ol anyk jogap bermedi. Tokaýew saýlawlaryň bellenen möhletde (2029-njy ýylda) geçiriljekdigini ýa-da ir geçirilip bilinjekdigini hem anyklaşdyrmady.
"Öňümizdäki saýlawlar barada, ýa-da siziň aýdyşyňyz ýaly, men saýlawlara gatnaşarynmy ýa-da gatnaşmarynmy we [saýlawlaryň] haýsy ýylda boljakdygy barada çaklama etmek üçin entek ir, sebäbi, eýýäm aýdyşym ýaly, biz ýurdumyzyň öňünde durýan köp işleri ýerine ýetirmelidiris" diýip, Tokaýew aýtdy.
"Belki, men indiki ýyl size has anyk jogap berip bilerin" diýip, ol sözüne goşdy.
Kasym-Žomart Tokaýewiň häzirki prezidentlik möhleti 2029-njy ýylda tamamlanýar. Emma Gazagystanda adatça wagtynda geçirilýän saýlawlar düzgün däl-de, kadadan daşary ýagdaýdyr.
Tokaýew 2019-njy ýyldan bäri prezident wezipesini eýeleýär. Ol Gazagystanyň ilkinji prezident Nursultan Nazarbaýewiň wezipesinden çekilmeginden soň bu wezipä girişdi. Tokaýew ýurduň taryhyndaky iň uly protestler bolan we zorluk bilen utgaşyp, parahat ilatdan adam pidalaryna sebäp bolan "Ganly ýanwar" wakalaryndan soň, häkimiýeti öz elinde berkitdi.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.