Maý aýynyň ortalarynda Gazagystanyň Türküstan sebitinde emeli ýagyş taslamasy başlandy. Ol oba hojalyk ýerlerine çyglylyk bermegi maksat edinýär we 911 müň gektar ekin meýdanyny öz içine alýar. Gazagystan bu täzeligi Birleşen Arap Emirlikleriniň Milli Meteorologiýa merkezi bilen bilelikde durmuşa geçirýär.
Emeli ýagyş näme?
Emeli ýagyş bulutlaryny ýagyşa öwürmek prosesidir. Tehnologiýa "bulut ekmek" diýlip atlandyrylýar.
Bulut kiçijik suw damjalaryndan ybarat. Bu damjalar ýagyşa öwrülerden örän ýeňil, şonuň üçin olar howada gaýyp ýörýärler. Uçarlar asmanda kümüş ýodidini sependen soň, damjalar gataýar we olaryň töwereginde buz emele gelip başlaýar. Buz kristallary kem-kemden agyrlaşýar we birnäçe wagtdan soň ýagyş ýa-da gar görnüşinde ýagýar.
Açyk bulutsyz asmanda ýagyş ýagdyryp bolmaýar. Uçarlar aşa sowan suwly bulutlary gözleýärler. Reagentler bulutlara sepilýär we olaryň mikrobölekleri "kristallaşma merkezlerine" öwrülýär. Suw bugy olaryň üstünde doňýar, agyrlaşýar, ýaganda ereýär we ýagyş bolup ýagýar.
Alymlaryň arasynda bu tehnologiýanyň netijeliligi barada bütewi pikir ýok. Açyk çeşmeler onuň tokaý ýangynlary we galla hasylyny doludan goramak ýaly ýagdaýlarda peýdaly guraldygyny öňe sürýärler. Şeýle-de bolsa, ony uzak wagtlap dowam edýän gurakçylyga garşy göreşmekde ulanmak maslahat berilmeýär.
Global tejribe
Ýagyş döredýän tehnologiýa dürli ýurtlarda ulanylýar. Mysal üçin, tropiki Taýlandda "Royal Rainmaking" programmasy işleýär we onuň onlarça ýyllap şaly ekinlerini gurakçylykdan halas edendigi aýdylýar.
Taýlandyň ýörite bölüminiň öz enjamlaşdyrylan uçarlary bar.
Şeýle-de bolsa, bilermenler Taýlanddaky programmanyň netijeliliginiň garaşsyz barlanmandygy sebäpli onuň üstünlikleriniň ulaldylyp görkezilýän bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
Çölde ýerleşýän Iordaniýada bulut örtüginiň pesligi ýa-da ýoklugy sebäpli tehnologiýa ulanylyp bilinmedi.
Bulutlara ýagyş ýagdyrýan serişdeleri ýaýradýan eýran uçary.
Şuňa meňzeş tehnologiýa Hytaý, BAE, Saud Arabystany, ABŞ we Fransiýa ýaly ýurtlarda ulanylýar.
Gazagystan Merkezi Aziýada bu tehnologiýany ulanýan ilkinji ýurt boldy.
Merkezi Aziýanyň ekosistemasyna potensial täsiri
Gazagystan bu başlangyjyny yglan edenden soň, goňşy Gyrgyzystandaky syýasatçylar we alymlar alada bildirdiler.
Gyrgyzystanyň öňki premýer-ministri Akylbek Japarow bir sebitde emeli usulda ýagyşyň ýagmagynyň beýleki sebitde howa ýagdaýyna ýaramaz täsir edip biljekdigini Facebookda ýazdy.
Japarowyň sözlerine görä, bu suw ulgamyna täsir edip biler: “Dag ekosistemalary şeýle üýtgeşmelere has duýgur. Gyrgyz Respublikasy suw serişdelerini emele getirýän çeşmeler babatda sebitde öňdebaryjy ýurtlaryň biridir. Häzirki wagtda buzluklarymyz çalt ereýär. Derýalar, köller we suw balansy çyglylygyň aýlanyşyna, temperatura we ýagyşa gönüden-göni baglydyr. Eger sebitde atmosferany emeli üýtgetmek tehnologiýasy giňden ulanylsa, onuň netijeleri uzak wagtlap dowam edip, tutuş Merkezi Aziýa ekosistemasyna täsir edip biler”.
Gyrgyzystanly bilermen Kanatbek Kümüşbek Bişkegiň “bu mysal adaty ýagdaýa öwrülmezden ozal” gyssagly çäre görmelidigini aýtdy.
"Ilki bilen, gepleşiklere başlamaly. Platformalar bar: ŞHG, Merkezi Aziýa-5 formaty we Gazagystan bilen ikitaraplaýyn dialog. Serhetara howanyň üýtgemegi meselesi gün tertibinde bolmaly. Ikinjiden, düýpli maglumatlary hasaba almaly. 'Gyrgyzgidromet' häzirki ýagyş sanlaryny, buzluk deňagramlylygyny we Yssyk-kölüň derejesini derhal hasaba almaly. Bu geljek üçin subutnama bolup hyzmat eder - eger birnäçe ýyldan soň haýsydyr bir talaplary bildirmeli bolsa, bize 'soňky' sanlar däl-de, 'öňki' sanlar gerek bolar" diýip, Kümüşbek aýtdy.
Sebitde öňdebaryjy
Gazagystanyň ekologiýa ministriniň orunbasary Mansur Oşurbaýewiň aýtmagyna görä, emeli ýagyş beýleki sebitlerde gurakçylyga sebäp bolmaýan ekologiýa taýdan arassa, zyýansyz işdir. Ol Gazagystanyň bu tehnologiýany Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň wekilleri bilen bilelikde ornaşdyrýandygyny belleýär.
2026-njy ýylyň 15-nji maýynda Gazagystanyň prezidenti Kasym-Jomart Tokaýew BMG-niň Bütindünýä Meteorologiýa Guramasynyň prezidenti we Birleşen Arap Emirlikleriniň Milli Meteorologiýa Merkeziniň baş direktory Abdullah Al-Mandousy Türküstanda kabul etdi.
Iki tarap "irki duýduryş ulgamlaryny ösdürmegiň, meteorologiýa infrastrukturasyny döwrebaplaşdyrmagyň we ylmy maglumatlaryň alyş-çalşygyny giňeltmegiň möhümdigini" nygtadylar. Ýokary derejeli duşuşykda sebit we global derejede suw howpsuzlygy we suw serişdelerini dolandyrmak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Tokaýew Gazagystanyň Merkezi Aziýa sebitinde emeli ýagyş tehnologiýasyny ornaşdyran ilkinji ýurt bolandygyny nygtady.
Gazagystan Türküstan sebitinde BAE-niň Milli Meteorologiýa Merkezi bilen bilelikde taslamany amala aşyrýar.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Gazak gullugy wise-ministr Oşurbaýewden Gazagystanyň goňşularynyň aladalary barada sorady. Žurnalistler beýleki ýurtlar bilen ylalaşyk gazanylyp-gazanylmandygyny we degişli bildirişleriň iberilendigini soradylar. Oşurbaýew bu meseläniň Gazagystanyň Emeli intellekt ministrliginiň ygtyýaryna girýändigini aýtdy.
Çözgüt dälmi?
Gazagystanyň döwlet metbugaty bu tehnologiýanyň peýdasyny öwýän mahaly, ýerli alymlar seresap bolýarlar.
Merkezi Aziýanyň suw serişdelerini dolandyrmak boýunça bilermenler platformasynyň utgaşdyryjysy Bulat Ýesekiniň sözlerine görä, bu tehnologiýanyň netijeleri heniz doly öwrenilmedi, şonuň üçin ony seresaply ulanmaly.
"Bu häzirki wagtda BMG derejesinde ýa-da giň ylmy jemgyýet tarapyndan goldanylmaýan birnäçe geoinženerçilik çözgütlerine degişlidir. Geoinženerçilik çözgütleri bilen baglanyşykly BMG-niň birnäçe karary bar. Olar seresap bolmalydygymyzy aýdýarlar. Ähli netijeler öwrenilýänçä, olary ulanmagy maslahat bermeýäris" - diýip, Ýesekin aýtdy. Bilermeniň sözlerine görä, goňşy ýurtlar ýagdaýa dogry alada bildirýärler.
"Goňşyňyz bir görnüşli abatlaýyş işlerini — üçegi ýa-da pollary abatlap başlanda, elbetde, onuň nähili täsir etjekdigini soramak adaty bir reaksiýa. Gazagystan Serhetara Daşky gurşawa täsiri bahalandyrmak baradaky Konwensiýa gol çekdi. Bu Ýewropa konwensiýasy. Biz goňşy sebitlere täsir edip biljek islendik zady etmezden öň maslahatlary we ylmy baha bermegi geçirmäge borçlandyk" diýip, Ýesekin düşündirýär.
Häzirki wagtda halkara hukugynda emeli ýagyş meselesini düzgünleşdirýän anyk resminama ýok. Bilermenleriň pikiriçe, hukuk düzgünleriniň ýoklugy wagtyň geçmegi bilen diplomatik dartgynlyga sebäp bolup biler.
Gazagystan-Britaniýa Tehniki Uniwersitetiniň professory Žanaý Sagin Azatlyk Radiosyna beren teswirinde emeli ýagyşyň ekosistema zyýan ýetirip biljekdigini belledi.
"Hytaýyň Tibetde girizen tehnologiýasy goňşy ýurtlar üçin zyýanly. Ol Eýranda, Saud Arabystanynda we Birleşen Arap Emirliklerinde ulanyldy. Eýran [suw ulanyşy babatda] köp ýalňyşlyk goýberdi. Bir tarapdan, bu gyzykly tehnologiýa. Emma beýleki tarapdan, goňşy ýurtlara zyýan ýetirip biler" diýip, Sagin aýdýar.
Günbatar Eýranda emeli ýagyşdan soň suw joşmasy boldy.
Azatlyk tehnologiýadan gelip biljek zyýan barada bildirilýän aladalar bilen baglylykda döwlet eýeçiligindäki “Kazgidromet” kärhanasy bilen habarlaşdy. Olar bu meseläniň öz ygtyýarlyklaryndan daşardadygyny aýtdylar.
Sanly hökümet goldaw merkezi şeýle işleriň goňşy ýurtlaryň howasyna täsir edýändigini ýa-da gurakçylyga sebäp bolýandygyny görkezýän ylmy subutnamalaryň ýokdugyny aýtdy. Merkeziň maglumatyna görä, goňşy Özbegistan hem emeli ýagyş güýçlendiriji tehnologiýalaryny ornaşdyrmak meýilnamasyny yglan edipdir.
“Dünýäniň dürli serhet sebitlerinde şeýle tehnologiýalaryň uzak möhletli ulanylmagyna garamazdan, ylmy jemgyýet heniz bir ýurtda ýerli ýagyş güýçlendiriji işleriň goňşy ýurtlarda ýagyşyň azalmagyna getirýändigini subut etmedi. Emeli ýagyş güýçlendiriji tehnologiýalaryň goňşy ýurtlarda gurakçylyga sebäp bolýandygyny, buzluklaryň eremegini çaltlaşdyrýandygyny, howanyň üýtgemegine sebäp bolýandygyny ýa-da beýleki ýurtlara täsir etmek üçin gural hökmünde ulanylyp bilinjekdigini tassyklaýan ylmy subutnama ýok” diýip, jogapda aýdylýar.
Bilermen Bulat Ýesekin emeli ýagyşyň suw çeşmeleriniň ýaramazlaşmagy bilen bagly meseleleriň çözgüdi däldigine ynanýar. Ol suwuň hereketiniň okean suwunyň buga öwrülmegini, howa massalary arkaly çyglylygyň hereketlenmegini we ýagyşy öz içine alýan bitewi bir prosesdigini düşündirýär.
"Häzirki wagtda biz ylmy maslahatlara, gipoteza däl-de, döredilen çözgütlere daýanmaly. Soňky ýapon barlaglary tokaý toplumlarynyň suwy ummanlardan materige daşamak roluna baha bermek bilen bagly boldy. Izotop analizini ulanyp, ýaponlar her damja suwuň gelip çykyşyny we ýoluny yzarlap bilýändiklerini görkezdiler. Olar Norwegiýadan Sibire çenli Ýewraziýa gury ýeriniň tokaýlarynyň Merkezi Aziýanyň suw üpjünçiliginde möhüm rol oýnaýandygyny anykladylar. Sibirde tokaýlaryň köpçülikleýin kesilmegi bu prosesi bozýar. Şonuň üçin biz indi Russiýa, Hytaý we Merkezi Aziýa ýurtlary bilen bilelikde bu negatiw prosesleri duruzmak we tebigy suw akymlaryny dikeltmek üçin maksatnamalary başlamalydyrys, sebäbi bu esasdyr. Ýagny bulutlardan suw çykarmak däl-de, suw akymlaryny dikeltmek" diýip, alym Bulat Ýesekin jemleýär.