Gyrgyzystanyň Konstitusiýa kazyýeti dowam edýän syýasy häkimiýet göreşi bilen bagly möhüm netijeleri bolan karar çykardy. Bu karar bir tarapdan prezident Sadyr Žaparowyň haýryna bolsa-da, beýleki tarapdan onuň 2037-nji ýyla çenli häkimiýetde galmak baradaky mümkin uzak möhletli meýillerine päsgelçilik döredýär.
Žaparow 2021-nji ýylyň ýanwar aýynda alty ýyllyk möhlete saýlandy. Emma şol ýylyň dowamynda konstitusiýa üýtgetmeler girizildi we täze düzgün boýunça döwlet baştutany iň köpi iki bäş ýyllyk möhlet hyzmat edip biler diýlip bellenildi.
Merkezi Aziýada we Russiýada şeýle görnüşdäki konstitusiýa üýtgetmeleri köplenç häkimiýet başyndaky prezidentleriň öňki möhletlerini hasapdan aýyrypdy.
Mysal üçin, 2020-nji ýylda Russiýada girizilen üýtgetmeler prezidentlik möhletleriniň çäklerini täzeden sanapdy we Wladimir Putine öň köp ýyllap häkimiýetde bolandygyna garamazdan ýene-de dalaş etmegine mümkinçilik beripdi. Gazagystanda 2022-nji ýylda we Özbegistanda 2023-nji ýylda geçirilen konstitusiýa özgertmeleri hem öňki möhletleri ýatyrypdy we täze ulgam boýunça häzirki ýolbaşçylara täzelenen ygtyýar beripdi.
Eger Gyrgyzystan hem şol ýol bilen giden bolsa, Žaparow 2037-nji ýyla çenli häkimiýetini dowam etdirip bilerdi. Emma Gyrgyzystan bu ugurda tapawutly karar kabul etdi: kazyýetiň kararyna görä, onuň häzirki möhleti hasapdan aýrylyp bilinmez.
Bu ýagdaý Žaparowyň tarapdarlaryny gynandyran bolsa-da, kararyň başga bir bölegi onuň häzirki wagtda Kamçybek Taşiýew bilen alyp barýan göreşinde peýdaly bolup biler. Žaparow Taşiýewi ýakynda Gyrgyzystanyň Döwlet howpsuzlyk boýunça milli komitetiniň (SCNS) ýolbaşçylygyndan boşadypdy.
Kazyýet Žaparowyň 2021-nji ýylyň ýanwarynda gazanan alty ýyllyk möhletini doly tamamlamalydygyny karar berdi. Täze bäş ýyllyk möhlet düzgüni diňe geljekki saýlawlara degişli bolar. Şeýlelikde, şu ýyl irki saýlaw geçirmek mümkinçiligi aradan aýryldy we Taşiýewiň Žaparowa garşy dalaş etmek ähtimallygy ýatyryldy. Karara görä, irki saýlaw bolmaz.
Soňky söz?
Garaşsyz hukukçy Tattuububu Ergeşbaýewa Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna beren beýanatynda, konstitusiýa bilermenleri düşündiriş boýunça çekişmelerini dowam etdirip bilseler-de, meseläniň aslynda çözülendigini aýtdy. Gyrgyzystanyň konstitusiýa meseleleri boýunça iň ýokary we soňky ygtyýarly edara hökmünde kazyýetiň soňky sözi bar.
Gyrgyzystanyň konstitusiýa sudunyň kazylarynyň resmi suraty
Prezidentiň teklibi boýunça parlament tarapyndan saýlanan dokuz kazydan ybarat bolan kazyýet, konstitusiýa meseleleri boýunça ýurduň iň ýokary edarasy bolup, onuň kararlary ahyrky hukuk güýjüne eýedir.
Öňki konstitusiýa kazyýet kazysy Klara Sooronkulowa Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeşlikde kazylaryň diňe kanunyň sözme-söz çäginde hereket edendigini aýtdy.
“Olar düşündirýän kadalarynyň çäginden çykmadylar we özbaşdak düşündiriş bermediler. Kazyýet giňişleýin düşündiriş bermedi, sebäbi bu kadasynyň manysyny üýtgedip bilerdi. Ol karar diňe kanunyň çäginde kabul edildi” diýip, ol aýtdy.
Onuň sözlerine görä, şeýle anyk hukuk kesgitlemesi syýasy dartgynlygy peseltmäge kömek etmeli, sebäbi bu karar öň näbellilik döredýän jedelde aýdyňlyk we durnuklylyk getirýär.
Şeýle-de bolsa, bu karar geljekde üýtgetmeleriň mümkinçiligini aradan aýyrmaýar, mysal üçin prezidentlik möhletleri boýunça referendum geçirilse ýa-da konstitusiýa täzeden üýtgetmeler girizilse.
“Awtoritar döwletlerde şeýle mümkinçilik hemişe bar. Hemme zat geçiş düzgünleriniň nähili ýazylmagyna bagly” diýip, Sooronkulowa aýtdy. “Ol ýere täze zat goşulyp biliner, ýöne häzirlikçe kazyýet bu meselä nokat goýdy.”