Mart aýynyň başynda, penşenbe güni günortanlyk wagty öýüne dolanan Milad Pourtalebian öýüne kimdir-biriniň bikanun girilendigini we içerini döküp-saçyp, bulaşdyrandygyny gördi. Soňra ol munuň ýönekeý ogurlyk däldigini görkezýän elhenç bir ýagdaýa üns berdi: onuň "Make Iran Great Again" (Eýrany ýene-de beýik et) ýazgysy bolan beýsbol kepkasy uly aşhana pyçagy bilen diwara çüýlenipdir.
Pourtalebian Eýranyň raýaty bolup, 2024-nji ýylda Kanada geleninden bäri, özüniň ýaşaýan ýeri bolan Saskatçewan ştatyndaky Saskatoon şäherinde daşary ýurtda ýaşaýan oppozisiýanyň mitinglerini gurap gelýär.
ABŞ-nyň we Ysraýylyň howa zarbalary arkaly Eýran bilen urşy başlamaklaryndan birnäçe gün soň bolup geçen bu wakanyň öňüsyrasynda, 32 ýaşly Pourtalebiana onuň işjeňligi bilen baglanyşykly birnäçe gezek internet arkaly haýbat atylypdy. Ol derrew ýerli polisiýa ýüz tutup, syýasy sebäpler bilen nyşana alnandygyny habar beripdi.
Purtalebian Eranyň sürgünlikdäki öňki tagt mirasdüşeri Reza Pahlawiniň portreti bilen surata düşýär. Ol Pahlawä bildiren goldawynyň özüni nyşana öwürendigini aýdýar.
"Bu waka başda meni gaty gorkuzdy" diýip, ol AÝ/AR-na gürrüň berdi we soňra bu duýgudan üstün çykandygyny belledi. "Men gorkynyň syýasy garaýyşlarymy beýan etmegime päsgel bermegine ýol bermezligi ýüregime düwdüm. Men azatlyk ugrunda jan beren müňlerçe eýranly barada pikir edýärin."
Pourtalebianyň AÝ/AR bilen paýlaşan suratlary, polisiýa resminamalary we sosial media skrinşotlary, onuň Eýrandan müňlerçe kilometr uzaklykda bolandygyna garamazdan, ýurduň howpsuzlyk gulluklarynyň elýeterlilik çäginden daşda däldigini görkezýär.
Telegramdaky bir ýazgyda ol "syýasy gurluşa garşy propaganda işlerini alyp barmakda" we "Amerikanyň hem-de sionist režimiň Eýrana garşy hüjümini goldamakda" aýyplanýar.
Ýazgy şeýle jemlenýär: "Bu adam Saskatoonda ýaşaýar. Birnäçe aý mundan ozal biz onuň yzyna düşüp, öýünde oňa öz habarymyzy ýetirdik."
Pourtalebianyň aýtmagyna görä, bu ýagdaý "aýratyn howsala dörediji" boldy. Onuň kwartirasyndan hiç zat alynmady we hiç kim tussag edilmedi.
Serhetüsti basyş
Pourtalebianyň başdan geçirenleri özboluşly bolsa-da, bu awtoritar döwletleriň öz garşydaşlaryny, hatda howpsuz hasaplanýan günbatar ýurtlarynda pena tapandan soň hem yzarlamagy bilen baglanyşykly has giň ýaýran hadysanyň bir bölegi bolup görünýär.
Eýran onlarça ýyllap adam öldürmek we hüjüm etmek usullaryny ulanyp geldi, ýöne onuň global derejedäki basyşy fiziki haýbatlardan has giň gerime eýe boldy.
Kanadada ýerleşýän we pars dilinde işleýän "Factnameh" atly maglumatlaryň dogrulygyny barlaýan gulluk ýakynda "Eýranyň daşyndaky tankytçylara gönükdirilen köpçülikleýin gözegçilik, şahsy maglumatlaryň paş edilmegi (doxxing) we kiber-gorkuzmalar" ýaly hereketleriň köpelendigini belledi.
Bu usullaryň arasynda adamlaryň başgalaryň üstünden şikaýat edip biljek "Alaj" atly web sahypasy hem bar, habarlara görä, bu sahypada takmynan 1600 adam barada maglumat saklanýar. "Factnameh"-iň maglumatyna görä, Eýranyň döwlet telewideniýesi ady agzalan şahslara "emläkleriniň elinden alynmagy, konsullyk hyzmatlarynyň doly bes edilmegi we olaryň Interpol tarapyndan 'gyzyl bildiriş' bilen gözlenilmegi" ýaly çäreler bilen haýbat atdy. Başga bir gural bolan "Goorkan" (pars dilinde "Gabyr gazyjy") "dönük" diýip atlandyrýan adamlarynyň şahsy maglumatlaryny çap edýär.
ABŞ-nyň, Beýik Britaniýanyň we Niderlandlaryň aňtaw gulluklary geçen aýda Eýranyň global kiber-kampaniýany amala aşyrýandygyny habar berdiler. FBI "Heavygram" atly zyýanly programma üpjünçiliginiň Eýran tarapyndan daşary ýurtlardaky tankytçylaryny yzarlamak üçin "eýranly dissidentlere, Eýrana garşy çykýan žurnalistlere we dünýäniň dürli künjeklerindäki beýleki oppozisiýa toparlaryna" garşy ulanylandygyny aýtdy.
Waşingtonda ýerleşýän "Freedom House" guramasynyň barlag we seljeriş bölüminiň ýolbaşçysy Ýana Gorhowskaýa bu ýagdaýy köp ýyllap öwrendi.
Ol AÝ/AR-na şeýle diýdi: "Biziň maglumatlarymyza görä, Hytaý, Eýran we Russiýa transmilli repressiýalary amala aşyrýan ýurtlaryň arasynda ilkinji onlugyň hataryna girýär. Hytaý beýleki hökümetleriň hemmesinden has öňde durýar. Şol üç ýurduň arasynda Russiýa adam öldürmek we hüjüm etmek babatda iň rehimsiz hereket edýänidir."
Munuň möhüm mysallarynyň biri Beýik Britaniýada öňki aňtawçylar Aleksandr Litwinenkonyň we Sergeý Skripalyň zäherlenmegi we Litwada rus oppozisiýa aktiwisti we merhum dissident Alekseý Nawalnynyň egindeşi Leonid Wolkowa çekiç bilen edilen hüjüme degişli.
'Paranoýanyň bir görnüşi'
Bu ýagdaý, 2022-nji ýylda Russiýanyň Ukrainada giň gerimli harby çozuşa başlamagyndan soň ýurdy terk eden rus kiberhowpsuzlyk hünärmeni we Kremliň tankytçysy Mihail Klimarýow üçin örän uly alada döretdi.
Siziň brauzeriňiz HTML5 formatyny goldamaýar
'Psychological War': Exiled Russian Activist Describes How Kremlin Targets Critics Abroad
Häzirki wagtda Berlinde ýaşaýan we şol ýerde Wolkow bilen hyzmatdaşlyk edýän 53 ýaşyndaky bu adam, howp sebäpli öz hereketlerinde "bir hili paranoýany" (gorky we şübhe duýgusyny) duýandygyny AÝ/AR-na gürrüň berdi.
"Men howpsuzlyk barada aşa alada edýärin. Iň bolmanda, adaty, sagdyn adamyň nukdaýnazaryndan seredeniňde şeýle. Daşaryk çykanymda, yzymdan yzarlaýanlaryň bardygyny ýa-da ýokdugyny barlaýaryn. Öýümiň gapysynyň tutawajyna degmezden ozal, ony ilki gözden geçirýärin; sebäbi ozal gapynyň tutawajyna 'Nowiçok' çalnan ýagdaý bolupdy" diýip, ol aýtdy.
Emma Klimarýow gündelik durmuşyna "fişing", ýagny maglumat ogurlygyna gönükdirilen sanly hüjümlerden başlap, administratiw kynçylyklara çenli köp sanly ownuk basyşlaryň hem täsir edýändigini belledi; onuň pikiriçe, bularyň hemmesi Moskwa tarapyndan onuň ýaly adamlara garşy alnyp barylýan "psihologik uruş" bolup durýar.
Mysal üçin, ol 2029-njy ýylda möhleti tamamlanjak Russiýa pasportyny täzeläp bilmeýär. Bu ýagdaý onuň Germaniýadaky ýaşaýyş hukuk ýagdaýyna täsir eder.
"Bu administratiw bir mesele döredip biler we görnüşi ýaly ýönekeý bolmaz. Men aklawçy tutmaly bolaryn" diýip, ol aýtdy.
Klimarýow Germaniýada gaçybatalga almak hukugyna eýe däldigini we munuň üçin ýüz tutmak islemeýändigini düşündirdi, sebäbi şeýle edilse, ol 20 adamy iş bilen üpjün edýän biznesini dolandyrmagy dowam etdirip bilmezdi.
Klimarýow Kremliň basyşyna garamazdan, özüniň pida hasap etmek islemeýär. "Men türmede däl. Men öz güzeranymy dolandyryp bilýärin."
Syýahat meselesi hem bar. Russiýa ony terrorçylaryň sanawyna goşdy, bu bolsa islendik serhetde kynçylyk döredip biler. Ol ýakynda ABŞ-dan gaýdyp gelýän wagty, "awtomatly we itli" bir işgäriň ony uçara münmek üçin duran nobatdan çykaryp, 30 minutlap soraga çekendigini ýatlady.
Başga ýurda berilmek (ekstradisiýa) howpy sebäpli, ol haýsy ýurtlara barýandygyna ünsli bolmaly.
Klimarýow Russiýada "daşary ýurt agenti" hökmünde hem hasaba alyndy we onuň öz sözüne görä, häkimiýetleriň syýasy sebäplere görä oňa salan jerimeleri takmynan 1 million dollar möçberinde bergi döredipdir.
Köplenç ol öz ýurdunda özüne garşy ýygnanýan administratiw meseleleri çözüp bilmeýär, sebäbi onuň rus telefon belgisi ýatyryldy; bu bolsa oňa häkimiýetler bilen onlaýn aragatnaşyk saklamaga ýa-da rus bank hasaplaryna girmäge päsgel berýär.
Klimarýow nemes häkimiýetleri tarapyndan talap etmedik ýagdaýynda telefon ulanmaýandygyny we haker hüjümleri baradaky aladalary sebäpli belgisini hiç kime bermeýändigini aýdýar. Ol "fişing" - aldaw ýoly bilen maglumat ogurlygy hüjümlerine duçar bolan beýleki ruslara kömek edýär we bir gezek özüniň hem şeýle hüjüme duçar bolup, aldanyp galmagyň bäri ýanynda bolandygyny gürrüň berýär.
"Men iň soňky pursatda özümi saklap bildim. Bu örän ýokary derejeli aldawdy" diýip, ol kompaniýasynyň potensial müşderisi bolup özüni tanadan biri bilen alyş-çalyş edilen çylşyrymly hat alyşmalary suratlandyryp, gürrüň berdi. Birnäçe hepdelik aragatnaşykdan soň, ol "Telegram" arkaly gelen we hasabyny howp astynda goýup biljek kody tasdan girizipdi.
Degişli maglumat
Eýran nädip ruhy hassalykdan repressiýa guraly hökmünde peýdalanýar"Bularyň hemmesi maňa psihologik taýdan täsir edýärmi? Elbetde, edýär" diýip, Klimarýow belledi. "Men lukmançylyk maslahatyny aldym... Meni howsala basyp alýar. Howsala tutmalary— olaryň nämedigini bilýärsiňizmi?".
Şeýle-de bolsa, Klimarýow özüni pidalyk ýagdaýynda görmeýändigini nygtady. "Men köp adamlardan has gowy ýagdaýda. Men türmede däl. Men öz güzeranymy dolandyryp bilýärin."
Ýöne Klimarýow basyş sebäpli syýasy işjeňligini wagtlaýyn togtatmak barada lukmançylyk maslahatyny göz öňünde tutýandygyny hem sözüniň üstüne goşdy.
Gorkhowskaýa bolsa, meseläniň hut şunda – ýagny şeýle ýagdaýy döretmekde – jemlenýändigini nygtady. "Gözegçilik, gorkuzmak, maşgala howplary, sanly howplar - olar adamlaryň proteste gatnaşmagyň ýa-da jemgyýetçilikde çykyş etmegiň peýdasy barada oýlanmaga sebäp bolýar" - diýip, ol belledi.
"Freedom House" guramasynyň maglumatyna görä, şeýle usullary ulanýan esasy ýurtlaryň arasynda Türkiýe, Saud Arabystany we Ruanda bar. Gorhowskaýanyň aýtmagyna görä, Günbatar ýurtlarynyň uzak möhletli uly garşylyk görkezmegi seýrek duş gelýär. Bu şeýle tejribeleriň inkär edilmegine, şeýle hem giň syýasy çemeleşmelere bagly bolýar.
"Transmilli repressiýalary amala aşyrýanlar daşary ýurtlardaky dissidentleri nyşana almagyň jogapkärçiligini çekmeýärler .... Olar biri-birinden munuň dowam etdirip boljak tejribedigini öwrenýärler" - diýip, Gorhowskaýa aýtdy.
Pourtelebian Kanadanyň has berk jogabyny görmek isleýändigini we munuň "Yslam respublikasy bilen baglanyşykly şahslar üçin örän açyk bolmagynda galýandygyny" aýtdy.
Saskatun polisiýasy Azatlyk Radiosyna iş boýunça faýly ýapandygyny, ýöne "güman edilýän adam ýa-da goşmaça subutnamalar barada goşmaça maglumat berilse", ony gaýtadan açjakdygyny aýtdy.