Merkezi Aziýada şol bir wagtyň özünde Hytaýy Ýewropa we Günorta Aziýa bilen baglanyşdyrýan üç ulag ýoly ösdürilýär, olar Russiýanyň üsti bilen geçýän ozalky ýollardan sowlup geçilmegini üpjün etmeli. Bular häzir hereket edýän Transhazar halkara ýolundan, häzir gurulýan Hytaý-Gyrgyzystan-Özbegistan demir ýolundan we Pakistan portlaryna çenli uzaýan, heniz tamamlanmadyk Transowgan liniýasyndan ybarat. Gurluşygy 2028–2030-njy ýyllara çenli tamamlanmagy meýilleşdirilýän, Gyrgyzystan we Özbegistan arkaly geçýän demir ýol Hytaýa Gazagystanyň üstünden aýlanyp barar we, sebiti ilkinji gönümel demir ýol girişi bilen üpjün eder. Bu ýagdaý şeýle sorag döredýär: Merkezi Aziýa ýurtlary üstaşyr gatnaw üçin bäsleşermi ýa-da birnäçe ýol bir ulag ulgamyna birleşermi?
Gazagystandan sowa geçýän ýol
2024-nji ýylyň dekabrynda, takmynan otuz ýyllap dowam eden maslahatlaşmalardan soň, Merkezi Aziýada Hytaý-Gyrgyzystan-Özbegistan demir ýolunyň (gysgaça HGÖDÝ diýlip atlandyrylýar) gurluşygy başlandy. Bu ýoluň umumy uzynlygy 532 kilometre deň bolar, onuň takmynan 304 kilometri Gyrgyzystanyň topraklaryndan geçer.
Hytaý-Gyrgyzystan-Özbegistan demir ýolunyň kartasy
Bu ýol Gyrgyzystan üçin ýurdy Hytaýyň demir ýol ulgamyna gönüden-göni birikdirjek we Özbegistana täze ýol açjak ilkinji awtoulag ýoly bolar. Gyrgyz prezidenti Sadyr Žaparow taslamany "täzelenen Beýik Ýüpek ýoly" diýip atlandyrdy we üstaşyr gatnawyň býujete ýylda azyndan 400–500 million dollar arassa girdeji getirip biljekdigini aýtdy.
Taslamanyň bahasy 4,7 milliard dollara barabar diýlip çaklanylýar. Gyrgyz hökümetiniň maglumatlaryna görä, takmynan 2,3 milliard dollar Hytaýyň Ösüş Banky we Hytaýyň Eksimbanky bilen bilelikde işleýän bank sindikatlary tarapyndan 35 ýyllyk möhlet esasynda berler. Gatnaşyjylar gerek serişdäniň galan möçberini bilelikdäki kärhananyň esaslyk kapitalyna goşar. Hytaý 51 göterim paýa eýelik edýär, Gyrgyzstan we Özbegistan bolsa 24,5 göterim paýa eýelik edýär.
Taslama kompaniýasynda Gyrgyzystanyň paýy takmynan 609 million dollara deň. Ýurt bu mukdardaky serişdäniň ýarysyny ýyllyk 1,5 göterimli 25 ýyllyk karz bilen üpjün etmegi meýilleşdirýär. Premýer-ministriň birinji orunbasary Daniýar Amangeldiýew taslama kompaniýasyna berilýän karzyň milli bergilere goşulmajakdygyny, sebäbi ýoluň özüni öz işleri arkaly ödemelidigini öňe sürýär, şol bir wagtda bu ýurduň Hytaýyň Eksport-Import Bankyna bergisi 2026-njy ýylyň başynda takmynan 1,5 milliard dollara deň bolup durýar.
Torontodaky Ýork Aziýa barlaglary merkeziniň ylmy işgäri we "Gazagystanyň demirýol diplomatiýasy" atly gözlegiň awtory Nikola Kontessiniň ynanjyna görä, Hytaý karzy diňe bir artykmaç garaşlylygy aňlatmaýar.
"Köplenç Hambantota portunyň taryhy mysal hökmünde görkezilýär (bu Şri-Lanka desgasy Hytaýyň maliýe we tehniki goldawy bilen guruldy we soňra bergiler sebäpli hytaý kompaniýasyna kärendesine berildi - red.), ýöne hakykatda islendik karz beriji, Pekin, hususy bank ýa-da hatda köptaraply maliýe edarasy bolsun, tapawudy ýok, geleşigiň beýleki tarapy bilen baglanyşykly töwekgelçilikden goranmaga çalyşýar. Şertnamanyň şertleriniň Gyrgyzystan üçin has agyrdygyne ýa-da agyr däldigine düşünmek üçin şertnamanyň özi bilen tanyşmak zerur" diýip, Kontessi aýdýar.
Täze liniýa Özbegistan üçin, Gazagystanyň üstünden geçmezden, Hytaý bilen gurlan gönüden-göni demirýol baglanyşygyny hem aňladýar. Prezident Şawkat Mirziýoýew ony sebitdäki geoykdysady ýagdaýy üýtgetmäge ukyply, "asyr taslamasy" diýip atlandyrdy. Şeýle-de, Daşkent HGÖDÝ-a Hindi ummanynyň portlaryna alyp barýan möhüm ulag merkezi hökmünde seredýär.
Özbegistanyň ulag ministri Ilhom Mahkamow 2026-njy ýylyň awgust aýynyň başynda bu ýoluň gurluşygynyň takmynan 17%-niň tamamlanandygyny yglan etdi. Ol gurluşykda 10 müňden gowrak adamyň işländigini we taslamanyň başlangyç bäş ýyllyk möhletinden azyndan bir ýyl öň tamamlanyp biljekdigini aýtdy.
HGÖDÝ gurulýan wagtynda
Merkezi Aziýanyň üsti bilen Russiýadan sowa geçýän esasy hereket edýän ýol Transhazar halkara ulag ýoly (THHUÝ) bolup galýar, ol Orta koridor diýlip hem atlandyrylýar. Ol Hytaýy Gazagystan, Hazar deňzi, Azerbaýjan, Gürjüstan we Türkiýe arkaly Ýewropa bilen baglanyşdyrýar. Bu bitewi demirýol däl: konteýnerler otlulardan gämilere we yzyna birnäçe gezek geçirilýär. Şu sebäpden ýüzkleri daşamagyň tizligi demir ýollaryň, portlaryň, Hazar flotunyň we gümrük gullugynyň işine bagly bolup durýar.
TransHazat halkara ulag ýolunyň kartasy
Bu ýol, ugur ösýär. 2025-nji ýylda ol, bir ýyl ozalkysy bilen deňeşdirilende, 36% köp konteýner geçirdi. Ýöne, öňküsi ýaly, ol esasan gündogardan günbatara ýük daşamak üçin ulanylýar: 2025-nji ýylda 433 konteýner otlusynyň 400-si günbatara, diňe 33-si bolsa yzyna gitdi.
Şol bir wagtda, Gazagystan öz ulgamynyň geçiriş kuwwatyny giňeldýär. Ýurt Hytaý bilen serhetde üçünji demir ýol geçelgesini we, iki ýurduň arasyndaky ýük daşamak mümkinçiligini ýylda 28 milliondan takmynan 48 million tonna çenli artdyrmak üçin, 272 kilometrlik Bagty-Aýagöz liniýasyny gurýar. Şeýle-de, Gazagystan Hazar deňzindäki söwda flotuny 2028-nji ýyla çenli 18 gämiden 32 gämä çenli köpeltmegi meýilleşdirýär.
THHÝ ösüşiniň esasy meýilnamalary, esasan, logistikanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly: Orsýet Ukraina garşy alyp barýan giň gerimli urşuna başlanyndan soň, Orta Koridora bolan gyzyklanma artdy.
Orsýetiň 2022-nji ýylda Ukraina garşy başlan hüjüminden soň, bu ýoldaky ýük gatnawynyň möçberi ep-esli artdy. Gazagystanyň Ulag ministrliginiň maglumatlaryna görä, ýoluň Gazagystan bölegi boýunça 2021-nji ýylda 586 müň tonna, 2023-nji ýylda 2,7 million tonna we 2024-nji ýylda 4,4 million tonna ýük daşaldy.
Bilermeniň pikirine görä, statistikadaky ösüş diňe sanksiýalar bilen baglanyşykly bolman hem biler.
"Häzirki ýokarlanyşyň bir bölegi hakykatdanam ýagdaýa bagly we geosyýasy üýtgeşmeler bilen baglanyşykly bolup biler: möçberler 2022-nji ýylda kesgin artdy we şondan bäri her ýyl artmagyny dowam etdirýär. Bu goşmaça artyşlar belli bir derejede Bab el-Mandeb bogazynda (Gyzyl deňzi Hind ummanyndaky Aden aýlagy bilen birleşdirýän möhüm kontinentara suw ýoly - red.) gämi gatnawynyň bozulan wagtyna gabat gelýär. Ýöne şol bir wagtda, koridoryň özünde hem bu döwür operasiýa ygtybarlylygy kem-kemden ýokarlandyryldy" diýip, Kontessi aýdýar.
Transkawkaz üstaşyr ýoly (TKÜÝ) syýasy we bilermen pikir alyşmalarynda, Russiýanyň üsti bilen Demirgazyk-Günorta geçelgesine alternatiwa hökmünde, 2022-nji ýyldan bäri barha köp agzalýar. Emma muňa garamazdan, iki ýoluň netijeliligi heniz deňeşdirer ýaly derejede däl. Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (YKÖG) maglumatlaryna görä, 2024-nji ýylda TKÜÝ-den takmynan 4,5 million tonna ýük geçdi, Demirgazyk-Günorta geçelgesi arkaly bolsa bu görkeziji 19 million tonna boldy.
Emma muňa garamazdan, Ýewropa Bileleşigi Trans-Kawkaz üstaşyr ýoluna Ýewropany we Merkezi Aziýany birleşdirmegiň, Russiýadan sowa geçmegiň usuly hökmünde garaýar. Ýewropa Komissiýasy, halkara maliýe guramalary we hususy maýadarlar 2024-nji ýylyň ýanwarynda Brýusselde geçirilen maýa goýum forumynda bu sebitde ulag aragatnaşygyny ösdürmek üçin 10 milliard ýewro möçberinde borçnama kabul edilendigini yglan etdiler. Yglan edilen maksat ýüki 15 güne çenli möhletde bellenen ýerine ýetirmek mümkinçiligini berjek ýoly döretmekden ybarat.
Geçen ýyl Samarkantda geçirilen ÝB-Merkezi Aziýa sammitinde Brýussel resmileri bu taslama üçin ozal wada berlen 10 milliard ýewrodan başga, goşmaça ýene üç milliard ýewronyň bölünip berilýändigini yglan etdiler.
Bütindünýä bankynyň modeli boýunça, 2030-njy ýyla çenli Hazar deňzindäki gämi gatnawy 2021-nji ýyldaky derejesine garanyňda üç esse artyp, 11 million tonna ýetip biler, ýöne transkontinental söwda ýük daşamagyň 40 göteriminden azrak bölegini düzer. Bank esasy ösüşiň Gazagystanyň, Azerbaýjanyň we Gürjüstanyň arasyndaky we Ýewropa bilen arada edilýän söwdadan gelmegine garaşýar.
HGÖDÝ, edil Orta koridor ýaly, Russiýanyň üstünden geçýän ýoluň alternatiwasy hökmünde hereket edýär. Taslama ara alyp maslahatlaşmalarynyň ilkinji ýyllaryndan tapawutlylykda, Moskwa HGÖDÝ-a açyk garşy çykmady. ŞHG-nyň ulag ministrleriniň 2026-njy ýyldaky duşuşygynda Russiýanyň Döwlet sekretary we ulag ministriniň orunbasary Dmitriý Zwerew Moskwanyň Hytaý-Gyrgyzystan awtoýolunyň gurluşygyny goldamaga taýýardygyny mälim etdi we sebitleýin ulag taslamalarynyň "ýekelikde däl-de, sinhron ösdürilmelidigini" belledi. Ýakynda Gyrgyzystanyň prezidenti Pekiniň başda Orsýetiň razylygy bolmazdan Özbegistan awtoýoluny gurmakdan ýüz öwrendigini, ýöne soňra bu razylygyň Žaparow bilen Putiniň arasyndaky duşuşyklarda berlendigini aýtdy.
Günorta çykyş taslama bolmagynda galýar
Trans-Owgan demir ýoly Hytaýdan Merkezi Aziýa we ol ýerden günorta tarapa uzaýan ýollaryň zynjyryny dowam etdirmegi maksat edinýär. Mirziýoýewiň sözlerine görä, geljekde HGÖDÝ, Owganystan arkaly Günorta Aziýa we Ýakyn Gündogar bazarlaryna çykmak üçin, şu demir ýola bil baglap biler. Özbegistanyň prezidenti ylalaşygy 2026-njy ýylyň fewral aýynda tassyklady.
Magistralyň gutarnykly parametrleri heniz kesgitlenmedi. Dürli hasaplamalarda onuň uzynlygy 573 kilometrden 647 kilometre çenli, bahasy bolsa 4,6 milliard dollardan 8,2 milliard dollara çenli diýlip görkezilýär.
Özbegistanyň ulag ministriniň orunbasary Jasurbek Çoriýew 2026-njy ýylyň iýun aýynda onuň bahasynyň 7 milliard dollardan gowrak boljakdygyny aýtdy we ýylda takmynan 20 million tonna ýük daşamagyň mümkindigini çaklady. Onuň sözlerine görä, tehniki-ykdysady esaslandyrmanyň 2026-njy ýylyň ahyryna çenli tamamlanmagyna we gurluşygyň azyndan bäş ýyl dowam etmegine garaşylýar.
Daşkent eýýäm bu iki taslamany biri-birine baglanyşdyrýar. Mirziýoýew HGÖDÝ ylalaşygyna gol çekilmegi mynasybetli eden çykyşynda täze demir ýoluň ahyrynda, Owganystanyň üsti bilen, günortaky goňşularyň bazarlaryna hem çykalga boljakdygyny aýtdy.
Trans-Owgan demir ýolunyň gurluşygynyň başlanmagy heniz HGÖDÝ-dan has uzakda. Gutarnykly ýol we bitewi standart ölçeg saýlanmady, maliýeleşdirme çeşmesi kesgitlenmedi. Owganystan bilen Pakistanyň arasyndaky gapma-garşylyklar we serhetleriň wagtal-wagtal ýapylmagy syýasy töwekgelçiligi artdyrýar. Pudaklaýyn "Logistan" neşiriniň baş redaktory Grigoriý Mihaýlow bu iki ýurt gurluşyga geçmezden ozal, ozaly serhetde özara hyzmatdaşlygy ýola goýmaly diýip hasaplaýar.
Trans-Owgan geçelgesiniň kartasy
Hytaý ugurlary diwersifikasiýalaşdyrýar. Merkezi Aziýada üstaşyr gatnawlar üstünde bäsleşik başlanarmy?
2022-nji ýyldan soň Russiýanyň üstünden geçýän ýollaryň özüne çekijiliginiň ýitmegi Merkezi Aziýadan geçýän geçelgeleriň ösüşine itergi berip, alternatiw geçelge bolan HGÖDÝ-yň peýda bolmagy üstaşyr gatnaw bäsleşigini Merkezi Aziýa sebitinde ara alnyp maslahatlaşylýan tema öwürdi.
ABŞ-nyň Ýorktaun institutynyň “Turan” ylmy-barlag merkeziniň direktory Jozef Epşteýn täze ugurlara bolan häzirki gyzyklanma geosyýasy üýtgeşmelere bildirilýän wagtlaýyn reaksiýa däl-de, eýsem gurluş üýtgeşmesi hökmünde garaýar. Onuň sözlerine görä, bu üýtgeşmeler Russiýa we Eýran arkaly geçýän öňki ugurlaryň gowuşgunsyz taraplaryny ýüze çykardy. Logistika bilermenleri, hatda gapma-garşylyklar çözülen ýagdaýynda-da, syýasy çözgütleriň ulag gatnawyny nähili çalt bozup biljekdigini eýýäm görüp ýetişdiler.
"Ýük kompaniýalary iň arzan ýoly gözlemeýärler; olar ýagdaýyny öňünden iň çaklap boljak ýoly gözleýärler. 20 göterim arzan, ýöne wagtal-wagtal ýapylýan koridor ýükleri belli bir wagta çenli ýetişdirmek möhletleri bilen bagly kompaniýa üçin peýdasyz" diýip, Epstein aýdýar.
Onuň sözlerine görä, Trans-Hazar halkara ýoluny ösdürmek üçin edilýän yzygiderli tagallalara diňe ABŞ, Ýewropa we sebitdäki ýurtlar däl, eýsem Hytaý hem goşulýar.
"Iň uly üpjünçilik möçberine eýe bolan ýurt öz hyzmatdaşlary bilen baglanyşykly töwekgelçilikleri goramaga başlanda, bu habarlara bildirilýän reaksiýa däl. Bu gurluş taýdan edilýän hasaplama" diýip, bilermen belleýär. Şol bir wagtda, Epşteýn Trans-Kawkaz Tranzit ýoluny ýakyn geljekde rus geçelgesiniň doly ornuny tutjak ýol hasaplamaýar.
"Ilkinji bromlema geografiýa esasynda şertlenip, Orta koridor köp ugurly ýol bolup durýar. Ýükleri otly, soňra gämi, soňra ýene demirýol arkaly daşamak gury ýer arkaly daşanyňdan gurluşy boýunça has gymmatdyr. Ýükleri her gezek gaýtadan ýüklemek çykdajylary artdyrýar, wagty uzaldýar we mümkin bolan näsazlyk baglanyşygyny köpeldýär" diýip, ol düşündirýär.
Munuň üstüne günbatar we gündogar ugurlaryň arasyndaky deňsizlik we ulag gatnawynyň möçberindäki tapawut hem goşulýar. Emma muňa garamazdan, Epsteýniň pikiriçe, çalşyryş kriteriýasy dogry saýlanmaýar.
"Mesele Trans-Kawkaz Tranzit ýolunyň Russiýanyň ornuny tutjakdygynda däl-de, eýsem has gowy alternatiwanyň bardygynda ýa-da ýokdugynda bolup durýar. Ol ýok. Mundan başga, bu koridor iň möhüm parametrde öz görkezijisini düýpli gowulandyrdy: tranzit wagty 28-32 günden 13-17 güne çenli azaldyldy" diýip, Jozef Epşteýn aýdýar.
Merkezi Aziýa we Günorta Kawkaz ýurtlary üçin bu ýoluň ähmiýeti tranzit töleglerinden has öňe çykýar diýip, bilermen pikirini dowam etdirýär: ýük bilen birlikde terminallar, logistika hyzmatlary, gümrük girdejileri we ulag merkeziniň täsiri hem peýda bolýar.
Epstein Hytaý strategiýasyny maksimal derejede üýtgäp duran diýip häsiýetlendirýär.
"Olaryň strategiýasy bir utuşly ýoly saýlamak däl-de, hiç bir ýoluň ýa-da hyzmatdaşyň Hytaý söwdasyny zamun alyp bilmezligini üpjün etmekdden ybarat. Aslynda, Hytaý Orta Koridoryň öz içinde "orta koridorlary" gurýar" diýip, bilermen düşündirýär.
Epstein bu çemeleşmäniň iň aýdyň mysaly hökmünde HGÖDÝ-y görkezýär: ol Gazagystanyň Dostyk we Horgos geçelgelerinden garaşsyz günorta ýoluny döredýär. Epstein bu syýasaty öz gatnaşyklaryny diwersifikasiýalaşdyrýan we bir hyzmatdaşa garaşlylykdan gaça durmaga synanyşýan Merkezi Aziýa döwletleriniň öz köp ugurly çemeleşmesi bilen deňeşdirýär. Şol bir wagtda, ol "köp dürlülik gymmatly, ýöne ool mugt däl" diýip nygtaýar: ölçegi üýtgetmek HGÖDÝ-yň netijeliligini peseldýär, Owganystandaky durnuksyzlyk Trans-Owgan taslamasyny kynlaşdyrýar we käbir täze ugurlar işleýän geçelgeleriň ýerine ätiýaçlyk wariantlary bolup hem galyp biler.
Şol bir wagtda, Nikola Kontessi Hytaý strategiýasynyň taryhy nukdaýnazardan ara alnyp maslahatlaşylandygyny ýatlaýar.
"On üç ýyl geçen hem bolsa, Hytaý henizem "Bir guşak, bir ýol" strategiýasyna eýerýär we, ösýän söwda bähbitlerine hyzmat etmek üçin, dürli ulag ýollary toplumyny durmuşa geçirýär. Häzirki tapawut, belki-de, bu gyzyklanmalaryň ep-esli giňelmeginde jemlenendir. Birnäçe ýyl mundan öň Pekin öz garaşly territoriýalary bilen öňki imperiýa gatnaşyklarynyň ulgamyny dikeldýär diýen pikir bardy" diýip, ylmy işgär aýdýar.
Onuň sözlerine görä, taryhy deňeşdirmelere seresaply çemeleşmeli, eger-de Hytaýyň uly strategiýasyna has giň gerimde — kontinental ugurlar boýunça dolandyryş ulgamyny guramak synanyşygy hökmünde seredilse, Russiýanyň bolsa ýene bir esasy gyzyklanýan tarap bolmagynda galýandygy nazarda tutulsa, olarda many bar.
Sebit ösen ulgamdan peýdalanyp bilermi?
Resmi Pekin dürli ugurlary goldamagyny dowam etdirýär. Ikinji Hytaý-Merkezi Aziýa sammitiniň Astana jarnamasynda taraplar bir wagtyň özünde HGÖDÝ-yň gurluşygyny we Hytaý-Ýewropa konteýner gatnawlarynyň Merkezi Aziýa arkaly, şol sanda Gazagystanyň Aktau porty we Türkmenistanyň Hazar deňzindäki Türkmebaşy porty arkaly giňeldilmegini goldadylar.
Bilermenleriň bellemegine görä, geljekde HGÖDÝ we Trans-Owgan demir ýolunda, eger-de ol ahyrynda gurulsa, tarifleri, serhet gözegçiligini, tertipleri we ölçeg üýtgeşmelerini utgaşdyrmaly bolar. UWED-niň (Bütindünýä ykdysadyýeti we diplomatiýasy uniwersiteti) bilermeni Nargiza Umarowa, utgaşdyrylmasa, parallel trans-Owgan taslamalarynyň şol bir ýük we maliýeleşdirme üçin bäsleşjekdigini duýdurýar.
Epstein Gazagystanyň we Azerbaýjanyň indiki bäş-ýedi ýylyň dowamynda tranzitden, üstaşyr ýük daşalmasyndan esasy peýdalanýanlar boljakdygyna ynanýar. Ol Gazagystanyň artykmaçlyklaryny Hytaý serhedinden Hazar deňzine çenli gönümel we has çylşyrymly bolmadyk ýol, bar bolan iki geçelge we portlara, flota we demir ýollara maýa goýumlary bilen baglanyşdyrýar. Onuň hasaplamalaryna görä, alternatiw ýollar ýurduň paýyny azaldyp biler, ýöne ony ýerinden çykarmaz. Bilermen, Orsýetiň we Eýranyň daşyndan geçýän esasy günbatar ýollarynyň öz territoriýasynda birleşýändigi üçin, Azerbaýjanyň pozisiýasyny has-da durnukly hasaplaýar.
Kontessi hem şuňa meňzeş pikirde.
"Gazagystan üçin olar hakykatdanam bäsdeş bolup bilerler, sebäbi ýurt sebitiň esasy üstaşyr merkezine öwrüldi we HGÖDÝ, belki-de, häzirki wagtda Gazagystanyň üstünden geçýän, Hytaý bilen Özbegistan/Gyrgyzystan arasyndaky ýük gatnawlarynyň uly bölegini täzeden gönükdirer" diýip, Kontessi belleýär.
Mundan başga, onuň sözlerine görä, eger Gazagystan goňşulary bilen serhetüsti söwdany giňeltse, milli demirýol ulgamy sebit söwdasyndaky ýitgileriň bir böleginiň öwezini dolup biler — "ýöne biz muny diňe HGÖDÝ hakykatdan işläp başlan ýagdaýynda anyk bileris".
Epsteýniň sözlerine görä, Özbegistan HGÖDÝ-yň kömegi bilen öň özünde bolmadyk tranzit roluny bile-göre "satyn alýar".
"Bu ýurt üns bilen gözegçilikde saklanyňa degýär. Bu ýurt sebitde iň köp ilatly, ösen önümçilik pudagyna eýe we HGÖDÝ-yň kömegi bilen ozal özünde ýetmeýän tranzit rolyny bile-göre "satyn alýar"" diýip, bilermen aýdýar.
“Turan” ylmy-barlag merkeziniň direktorynyň bellemegine görä, Gyrgyzystan strategik ähmiýete eýe bolýar, ýöne şol bir wagtda-da Hytaý maliýeleşdirmesine garaşly bolýar. Bilermen şeýle bäsdeşlik "basdaşlyk" sözünden has sagdyn diýip hasaplaýar.
"Bu ýurtlar diňe belli bir möçberdäki ýükleri daşamak üstünde bäsleşmeýärler; olar has netijeli merkezlere öwrülse, koridoryň umumy durnuklylygy has-da artýar we sebit umumylykda has köp peýda görýär. Bu ýerde satylýan esasy önüm artykmaçlyk, ýagny ygtybarlylygy üpjün etjek artykmaç ýollar" diýip, analitik aýdýar.
"Uzak möhletli perspektiwada esasy wezipe şu ýollaryň töwereginde, içerki bazara we eksporta gönükdirilen ykdysady işjeňligi ösdürmek bolar" diýip, Nikola Kontessi pikir edýär.
Ol tranzit girdejilerine bolan islegiň, adataça tebigy baýlyklar bilen baglanyşykly bolan pikirlenişi, rent gözlemek pikirlenişiini döredip biljekdigini belleýär.
"Merkezi Aziýa döwletleri üçin esasy wezipe ‘ýol tölegini ýygnaýjy’ modelinden çykyp, bu ulag ýollaryny öz harytlarynyň daşalmagynda ulanýan söwda ýurtlaryna öwrülmek bolar" diýip, Kontessi pikirini jemledi.