Maglumatlaryň gizlin saklanmagy
Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon köpçülikleýin çärelerde ýygy-ýygydan görünýän lider hökmünde tanalýar: ol sebitlere sapar edýär, täze desgalary açýar we ýolbaşçylar bilen duşuşyklar geçirýär. Emma fewral aýynyň başynda Rahmon birden jemgyýetçilik giňişliginden ýitdi. Ýanwar aýynyň ahyrynda onuň metbugat gullugy prezidentiň güýç gurluşlarynyň ýolbaşçylary bilen maslahat geçirendigini habar berdi. Bu maslahat onuň iş tertibinde bir aýa golaý dowam eden arakesmeden soň geçirildi.
Prezidentiň uzak wagtlap görünmezligi dürli gürrüňleriň ýaýramagyna sebäp boldy. Käbir habar serişdeleri çeşmelere salgylanyp, 74 ýaşly Rahmonyň daşary ýurtlarda bejergi alýandygyny ýazdylar. Hatda onuň Hytaýyň tropiki adalarynyň birinde bejergi alýandygy barada maglumatlar hem ýaýrady. Emma resmi taýdan bu barada hiç hili düşündiriş berilmedi.
Emomali Rahmonyň Hytaý Halk Respublikasynyň ýolbaşçysy Si Szinpine iberilen wideo gutlagyndan skrinşot
15-nji fewralda Rahmon ýene-de jemgyýet öňünde peýda boldy. Ol Aziýa infrastruktura maýa goýum bankynyň ýolbaşçysy bilen duşuşdy we Hytaýyň prezidenti Si Szinpine wideo arkaly gutlag iberdi. Öň şeýle gutlaglar adatça telegramma görnüşinde iberilýärdi. Syýasy synçylar bu ädimi onuň saglygy baradaky gürrüňlere jogap hökmünde düşündirdiler.
Merkezi Aziýa boýunça bilermen Brýus Pannier şeýle belleýär: “Prezidentleriň saglygy baradaky maglumatlar köplenç häkimiýet tarapyndan gizlin saklanýar. Bu ýagdaý belli bir derejede Sowet döwründen galan däpler bilen bagly. 1990-njy ýyllaryň başynda Merkezi Aziýada bu ýagdaý çynlakaý mesele hökmünde kabul edilmeýärdi. Emma Türkmenistanyň öňki prezidenti Saparmyrat Nyýazow (ol 2006-njy ýylda aradan çykdy) uzak wagtlap jemgyýet öňünde görünmänsoň, adamlar onuň nirede ýerleşýändigi we saglyk ýagdaýy barada açyk soraglary berip başladylar. Şondan bäri sebit ýurtlarynda lideriň gysga wagtlyk jemgyýet öňünde görünmezligi adaty ýagdaý hökmünde kabul edilýär. Emma ol birnäçe hepde dowamynda görünmese, tebigy ýagdaýda dürli gürrüňler we çaklamalar peýda bolýar. Sebitde ýolbaşçylaryň köpüsiniň 60 ýaşdan uly bolmagy hem şeýle gürrüňleriň ýüze çykmagyna sebäp bolýar. Şeýle ýagdaýlarda häkimiýetler adatça “prezident dynç alyşda” ýa-da “iş bilen meşgul” diýen ýaly umumy jogaplar bilen çäklenýärler.
Täjigistan bu meselede ýeke däl. Özbegistanda we Gazagystanda hem döwlet ýolbaşçylarynyň saglygy baradaky maglumatlar köplenç gizlin saklanýar.
Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýoýewyň on ýyllyk ýolbaşçylyk döwründe onuň saglygy barada diýen ýaly hiç hili resmi maglumat berilmedi. Hatda onuň dynç alyşa çykandygy baradaky habarlar hem ýok diýen ýaly — ol hemişe iş başynda ýaly görünýär.
Syýasy analitik Alişer Ilhamow, Londonda ýerleşýän Central Asia Due Diligence merkeziniň ýolbaşçysy, bu ýagdaýy döwlet dolandyryş ulgamynyň aýratynlygy bilen düşündirýär. Onuň pikiriçe, şeýle ulgamda möhüm kararlary kabul edýän lideriň ýerinde ýokdugyny görkezýän hatda iň kiçi alamat hem ýol berilmeýär
Alişer Ilhamow
Ilhamow şeýle diýýär: “Döwlet ýolbaşçylary hem adam. Olar hem keselläp bilerler. Käwagt ýeňil keseller bolýar, käwagt bolsa olaryň wagtlaýyn öz wezipelerini ýerine ýetirip bilmejek ýagdaýlary ýüze çykýar. Şeýle ýagdaýlarda kanun arkaly belli düzgünler göz öňünde tutulýar. Şeýle düzgünler dünýäniň köp ýurtlarynda bar, hatda käbir derejede Merkezi Aziýa ýurtlarynda hem, iň bolmanda resmi taýdan, şeýle mehanizmler göz öňünde tutulýar. Emma bu ýagdaý aýratyn-da ösüş taýdan öňdebaryjy, günbatar demokratik döwletlerinde has aýdyň görünýär. Ol ýurtlarda häkimiýetiň hakyky bölünişi bar we bu döwlet institutlarynyň ösüş derejesi bilen üpjün edilýär.
Ýagny ähli häkimiýet diňe prezidentiň ýa-da premýer-ministriň elinde jemlenmeýär. Başga-da dürli mehanizmler bar. Hut şol mehanizmler häkimiýet boşlugynyň ýa-da möhüm kararlar kabul edilmezliginiň öňüni almaga mümkinçilik berýär. Bu bolsa aýratyn-da howpsuzlyk nukdaýnazaryndan, ýagny ýurt üçin haýsydyr bir howp ýüze çykan ýagdaýynda, örän möhüm bolup durýar” diýip, bilermen belleýär.
Synçylar Özbegistanda maglumatlaryň ýapyk saklanmagyna esaslanýan syýasatyň esasan ilkinji prezident Yslam Karimowyň döwründe emele gelendigini aýdýarlar. Şol döwürde Şawkat Mirziýoýew premýer-ministr hem-de häkim bolup işlän.
2016-njy ýylyň awgustynda halkara habar agentlikleri we metbugat serişdeleri çeşmelere salgylanyp, 78 ýaşly Yslam Karimowyň agyr ýagdaýda hassahana ýerleşdirilendigini habar berdiler. Resmi maglumat diňe birnäçe gün geçenden soň peýda boldy. Karimowyň aradan çykandygy barada Taşkent 2-nji sentýabrda yglan etdi.
Brýus Pannier munuň jemgyýetçilik ynamyna nähili täsir edýändigini şeýle düşündirýär:
“Yslam Karimowyň insult sebäpli hassahana ýerleşdirilendigi resmi taýdan yglan edilende, jemgyýet derrew onuň aradan çykandygy baradaky çaklamalary aýdyp başlady. Sebäbi öň beýle ýagdaýlar barada hiç haçan habar berilmeýärdi. Şonuň üçin Merkezi Aziýada “prezident agyr ýagdaýda hassahana ýerleşdirildi” diýen resmi maglumat peýda bolanda, köp adam onuň eýýäm aradan çykandygyny çaklaýar”.
Yslam Karimow we Nursultan Nazarbaýew. Almaty, 2001-nji ýyl
Dürli gürrüňler
Syýasy analitik Alişer Ilhamow Merkezi Aziýa ýurtlarynda ýolbaşçylaryň saglygy baradaky meseleleriň ara alnyp maslahatlaşylmagynyň, häkimiýeti wagtlaýyn geçirmek mehanizmleriniň kämil däldigi ýa-da asla ýoklugy sebäpli has-da kynlaşýandygyny belleýär.
“Ösen ýurtlarda wise-prezident diýen wezipe bar. Prezidentiň saglygynda mesele ýüze çyksa, dolandyryş ygtyýarlyklary doly ýa-da wagtlaýyn wise-prezidente geçýär. Özbegistanda we umuman Merkezi Aziýada wise-prezident instituty ýok. Bu ýagdaý hem esasan awtoritar režimler üçin ýüze çykan öňki negatiw tejribeler bilen bagly. Yslam Karimow ilkinji gezek prezident “saýlananda”, onuň döwründe wise-prezident wezipesi döredilipdi we bu wezipä Şukurulla Mirsaidow bellenipdi. Emma köp wagt geçmänkä olaryň arasynda düşünişmezlikler ýüze çykdy. Öz häkimiýetine howp dörär öýdüp gorkan Karimow 1992-nji ýylyň başynda bu wezipesini ýatyrdy. Şeýlelikde, prezident keseli sebäpli döwlet dolandyryşyny ýerine ýetirip bilmeýän ýagdaýynda onuň ornuny wagtlaýyn doldurmak üçin niýetlenen mehanizm hem ýok edildi. Görnüşine görä, beýleki Merkezi Aziýa ýurtlarynyň prezidentleri hem bu ýagdaýdan sapak çykarypdyrlar. Şonuň üçin häzirki wagtda sebit ýurtlarynyň hiç birinde diýen ýaly şeýle wezipe ýok. Diňe soňky döwürde Tokaýew şeýle wezipesini girizmek baradaky meseläni gozgady. Emma awtoritar häkimiýet logikasy taýdan seredilende, onuň özüni mümkin bolan döwlet agdarylyşygyndan nähili gorajakdygy düşnüksiz” diýip, Ilhamow aýdýar.
2025-nji ýylda Gazagystanda “Döwlet syrlary hakynda” kanuna girizilen üýtgetmeler güýje girdi. Olara görä prezidentleriň, öňki prezidentleriň hem-de olaryň maşgala agzalarynyň saglygy we şahsy durmuşy baradaky maglumatlar döwlet syry hasaplanyp, olaryň ýaýradylmagy gadagan edilýär. Şeýle-de bolsa, resmi taýdan gizlin diýlip yglan edilmezinden öň hem şeýle maglumatlar jemgyýet üçin ýapyk bolupdy.
Ýylyň başynda Turkistan gazetine beren söhbetdeşliginde Gazagystanyň prezidenti Kasym-Žomart Tokaýew öz saglygy we onuň ep-esli horlanandygy barada ýaýran “dürli gürrüňler” baradaky soraga şeýle jogap berdi: onuň saglygy boýunça hiç hili şikaýat ýok.
“Gan basyşym hemişe kadaly. Her gün ýoga bilen meşgullanýaryn, ýöne meditasiýa etmeýärin. Hepdede birnäçe gezek öňki professional oýunçy bilen ping pong oýnaýaryn. Hakykatdanam dokuz kilogram horlandym, bu bolsa özümü has gowy duýmaga kömek etdi” diýip Tokaýew aýtdy.
72 ýaşly Tokaýewiň saglygy baradaky gürrüňleriň düýbünden esassyzdygyny hem aýdyp bolmaýar. Gazagystanyň prezidentiniň metbugat gullugy soňky ýyllarda onuň ýöreýän ýagdaýyny görkezýän wideolary seýrek çap edýär. Prezidentiň ýöreýän pursatlary görkezilýän kadrlaryň dowamlylygy köplenç birnäçe sekuntdan geçmeýär we soňra beýleki görnüşler bilen çalşyrylýar. Şeýle hem onuň uçar trapyndan ýa-da adaty basgançaklardan düşýän pursatlaryny görkezýän wideo ýok diýen ýaly. Musulman baýramlarynda metjitlere baranda bolsa, Tokaýew adatça däp boýunça halynyň üstünde oturman, pes oturgyçda oturýar.
Prezident Kasym-Žomart Tokaýew Astana şäherindäki Hazret Sultan metjidinde, 28-nji iýun 2023 ý.
Akorda Tokaýewiň prezidentligi döwründe, ýagny takmynan ýedi ýylyň dowamynda, onuň diňe iki gezek dynç alandygyny habar berdi. Iki ýagdaýda hem dynç alyş gysga möhletli boldy: 2022-nji ýylyň awgustynda bir hepde, 2024-nji ýylyň iýulynda bolsa dört gün. Prezident administrasiýasynyň habarlaryna görä, Tokaýewiň has uzak dynç alyşlary bolmandyr.
Ozalky döwürde Gazagystanyň ilkinji prezidenti Nursultan Nazarbaýewiň saglygy baradaky maglumatlar hem ýapyk saklanýardy. 2011-nji ýylyň iýul aýynda döwlet baştutany gysga möhletli dynç alyşda bolan wagty, Germaniýanyň Bild tabloidi Nazarbaýewiň Gamburg şäherindäki Eppendorf klinikasynda prostatyna operasiýa geçirilendigini ýazdy. Emma şol döwürde onuň hassahana ýerleşdirilendigi baradaky maglumatlar resmi taýdan inkär edilipdi.
Gazagystanyň prezidentiniň metbugat gullugy Nazarbaýewiň keselländigi barada diňe bir gezek 2016-njy ýylda habar berdi. Metbugat sekretary Nazarbaýewiň “sowuklama sebäpli meýilnama boýunça bejergi alýandygyny, umuman saglyk ýagdaýynyň alada döredýän däldigini” aýtdy. Şol döwürde prezidentiň Ermenistana meýilleşdirilen sapary ýatyryldy. Metbugatda ýazylmagyna görä, bu sapar islenmeýän sapar hökmünde kabul edilipdi.
Reuters habarlary şeýle ýazdy: “Nazarbaýewiň saglygy barada seýrek düşündiriş berýän prezident administrasiýasy Merkezi Aziýa ýurtlary üçin adaty bolmadyk ýagdaýda prezidentiň sowuklama sebäpli bejergi alýandygyny aýtdy. Bu bolsa onuň hepdäniň ahyrynda Russiýanyň ýolbaşçylygyndaky Kollektiw howpsuzlyk şertnamasy guramasynyň mejlisi geçiriljek Ýerewana sapardan gaça durmak üçin bahananyň ulanylandygy baradaky çaklamalary döretdi”.
Şol döwürde Astana bilen Ýerewanyň gatnaşyklary Azerbaýjan bilen Daglyk Garabagyň ermeni separatistleriniň arasyndaky dawa sebäpli dartgynlydy. 2023-nji ýylda Baku separatistleriň gözegçiligindäki sebitde gaýtadan doly gözegçiligi dikeldensoň, Gazagystan bilen Ermenistanyň gatnaşyklary kadalaşdy: 2024-nji ýylda Kasym-Žomart Tokaýew resmi sapar bilen Ýerewana bardy, 2025-nji ýylda bolsa Ermenistanyň premýer-ministri Nikol Paşinýan Astanada saparda boldy.
2020-nji ýylda dünýäde COVID pandemiýasy güýçli dowam edýän wagty, şol döwürde eýýäm öňki prezident bolan Nursultan Nazarbaýew koronawirus ýokanjyna ýolugdy. Onuň metbugat gullugy “alada etmäge sebäp ýok” diýip habar berip, Nazarbaýewiň özüni izolýasiýa edendigini aýtdy.
Şol döwürde koronawirusyň oňyn netijesi Tokaýewiň metbugat sekretary Berik Ualide hem ýüze çykaryldy, emma onuň ýolbaşçysy — prezidentiň özünde ýokançlygyň bardygy barada maglumat berilmedi.
Brýus Panniýer
“Merkezi Aziýa ýurtlarynda emele gelen syýasy ulgamlarda, eger siz prezident bolsaňyz, dürli sebäplere görä keselläniňizi adamlara aýdyp bilmeýärsiňiz. Sebäbi duşmanlaryňyz bolup biler. Siz özüňizi gorap bilmeýän ejiz ýagdaýyňyzdan kimdir biriniň peýdalanmagyny islemeýärsiňiz. Bäsdeşleriňiz işjeňleşip biler, içki syýasy göreşiň güýçlenmek howpy hem bar. Şonuň üçin sebit ýurtlarynyň liderleri öz saglygy barada açyk gürlemek islemeýärler. Ýapyk ulgam prezident üçin amatly. Sebäbi şeýle ýagdaýda häkimiýetiň içinde gapma-garşylyklaryň ýa-da güýçleriň deňagramlylygynyň bozulmagynyň howpy azalýar. Emma jemgyýet üçin bu ýagdaý näbellilik döredýär” diýip, Brýus Pannier belleýär.
Degişlilikdäki Açyklyk We Gaty Gizlinlik
Merkezi Aziýada döwlet ýolbaşçylarynyň saglygy baradaky maglumatlaryň elýeterliligi taýdan Gyrgyzystan bilen Türkmenistany garşylykly mysallar hökmünde görkezmek bolýar. Bişkek bu meselede belli bir derejede açyklygy görkezýän bolsa, Aşgabat bolsa berk gizlinlik syýasatyny alyp barýar.
Soňky onýyllyklarda Gyrgyzystan Merkezi Aziýada “demokratiýanyň adasy” hökmünde tanalýardy. Bu ýagdaý syýasy köpdürlülik, işjeň raýat jemgyýeti we metbugatyň erkinligi bilen düşündirilýärdi. Şonuň üçin bu ýurtda prezidentleriň saglygy baradaky maglumatlar adatça gizlin saklanmaýardy.
2016-njy ýylda şol döwürde prezident bolan Almazbek Atambaýew Nýu-Ýorka meýilleşdirilen saparyny ýatyrdy. Habarlara görä, Stambula geleninden soň onuň döşünde agyry ýüze çykypdyr we şol sebäpli döwlet baştutanynyň sapary togtadylypdyr. Metbugatda Atambaýewiň nosilka bilen alnyp barlýandygyny görkezýän surat hem ýaýrady.
Almazbek Atambaýewiň Stambul şäherindäki “Atatürk” aeroportynda hassahana ýerleşdirilmegi, 19-njy sentýabr 2016-njy ýyl
2020-nji ýylda Sooronbaý Žeenbekow, Atambaýewiň ornuna geçen prezident, saglyk ýagdaýy sebäpli Moskwada geçirilen Ýeňiş paradyna gatnaşmady. Onuň ýurt delegasiýasynyň agzalarynda koronawirus ýüze çykarylandan soň, prezident üç günlük öz-özüni izolýasiýa etdi.
Bişkekli media bilermeni Asel Sooronbaýewa şeýle belleýär: “Gyrgyzystanda prezidentler keselländigini gizlemeýärler, olar bu barada açyk aýdýarlar. Şeýlelikde olar jemgyýete “biz hem adaty adamlar” diýen habary berýärler. Bu ýerde möhüm faktorlaryň biri hem metbugatyň öz pikirini erkin beýan edip bilmegidir. Eger prezident jemgyýet öňünde görünmese, žurnalistler bu barada sorag berýärler we jogap alýarlar. Elbetde, döwlet baştutany kesellese, bu barada hökmany suratda habar berilýär. Emma men ýene-de bir zady aýratyn bellemek isleýärin: lukmançylyk boýunça jikme-jik netijeler çap edilmeýär. Şeýle-de bolsa, sebitdäki beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende, Gyrgyzystanda prezidentleriň saglygy baradaky maglumatlary açyk paýlaşmak tejribesi has giňden ýaýrandyr”.
Asel Sooronbaýewa
2021-nji ýylda häzirki Gyrgyzystanyň prezidenti Sadyr Žaparowyň gözlerine operasiýa etdirendigi baradaky maglumatlar peýda boldy. Žaparow 57 ýaşynda, we ol Gazagystanyň, Özbegistanyň we Täjigistanyň prezidentlerinden ýaş. Döwlet baştutany işjeň durmuş ýörelgesini alyp barýan lider hökmünde keşbini saklamaga çalyşýar, futbol bilen hem gyzyklanýar. Onuň bu höwesini tankytlaýanlara bolsa 2023-nji ýylda sport bilen meşgullanmagy, “ertirden agşama çenli internetde oturmazlygy” maslahat berdi.
Žaparowyň häkimiýete gelmegi bilen Gyrgyzystan raýat azatlyklary boýunça halkara reýtinglerde öňki orunlaryny ýitirdi. 2025-nji ýylda “Serhetsiz reportýorlar” guramasy ýurduň metbugat azatlygynyň indeksinde 144-nji orunda ýerleşendigini görkezdi. Deňeşdirmek üçin aýdylsa, 2022-nji ýylda Gyrgyzystan 72-nji orunda ýerleşýärdi.
Şol bir reýtingde 176-njy orny eýeleýän Türkmenistanda bolsa prezidentiň saglygy baradaky maglumatlar örän çäklidir. Saparmyrat Nyýazowyň döwründe emele gelen tejribe häzirki güne çenli dowam edýär. Onuň ornuna gelen Gurbanguly Berdimuhamedowyň döwründe hem, soňra prezident bolan Serdar Berdimuhamedowyň döwründe hem ýolbaşçynyň saglygy barada jikme-jik maglumatlar çap edilmeýär.
Brýus Pannier şeýle diýýär: “Bu ýerde esasy mesele — gizlinlik. Mysal üçin, 2019-njy ýylda Gurbanguly Berdimuhamedow bir aýdan gowrak wagt jemgyýet öňünde görünmedi. Şol döwürde onuň ýagdaýynyň agyrdygy barada dürli gürrüňler ýaýrady, emma resmi taýdan hiç hili maglumat berilmedi”.
Türkmenistanyň öňki prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow çagalar sagaldyş-dikeldiş merkezini synlaýar. Arkadag şäheri, 8-nji awgust 2023-nji ýyl
Ösen Ýurtlarda Ýagdaý Nähili?
Demokratik ulgamynyň berk ornaşan köp ýurtlarynda döwlet ýolbaşçylarynyň saglygy baradaky maglumatlar köplenç jemgyýet üçin açyk bolýar. Bu mesele jemgyýetçilik bähbitlerine degişli möhüm maglumat hökmünde kabul edilýär.
Mysal üçin, ABŞ-da prezidentler yzygiderli lukmançylyk barlagyndan geçýärler we netijeleri giňişleýin hasabat görnüşinde jemgyýetçilige ýetirilýär.
Ýewropanyň käbir ýurtlarynda döwlet ýolbaşçylary çynlakaý operasiýalary geçirende ýa-da agyr kesellere duçar bolanda, bu barada resmi taýdan habar berilýär.
Beýik Britaniýada 2020-nji ýylda premýer-ministr Boris Jonsonyň reanimasiýa ýerleşdirilendigi resmi taýdan yglan edildi we onuň ygtyýarlyklary wagtlaýyn başga bir hökümet agzasyna berildi.
2024-nji ýylda Bukingem köşgi koroly Karl III-niň rak keseline duçar bolandygyny habar berdi. Birnäçe aýdan soň onuň gelni, Uels şa zenany Ketrin, wideo ýüzlenmesi arkaly dokuz aý dowam eden rak bejergisini tamamlandygyny aýtdy. Britaniýa jemgyýeti şa maşgalasynyň agzalaryna öz keselleri barada açyk gürrüň berendikleri üçin minnetdarlyk bildirdi. Sebäbi şeýle açyklyk şol keseller bilen göreşýän beýleki adamlara-da ruhy goldaw berýär diýip hasap edilýär.