Namangan sebitinde bäş ýaşly gyzjagaza jynsy taýdan zorluk edilmegi bilen bagly wakadan soň, Özbegistanda ölüm jezasy baradaky jedeller täzeden ýüze çykdy. Käbir syýasatçylar ony dikeltmek üçin çykyş etdiler, beýlekiler bolsa munuň tersine çagalary has uly howp astyna salyp biljekdigini duýdurdylar. Jenaýat kodeksine ölüm jezasyny gaýtadan girizmek baradaky şuňa meňzeş çagyryşlar geçen ýyl Gyrgyzystanda hem edilipdi, muňa kämillik ýaşyna ýetmedik gyzjagazyň öldürilmegi sebäp bolupdy. Adam hukuklaryny goraýjylar bu herekete garşy çykýarlar, kazyýet ýalňyşlyklarynyň howpuny görkezýärler we zorluga garşy göreşmek üçin diňe bir berk jezanyň däl, eýsem jenaýatçylygyň netijeli öňüni almagyň hem zerurdygyny nygtaýarlar.
Namangandaky waka
Namangan welaýatynyň Uçkurgan etrabynda bäş ýaşly gyzjagazyň jynsy zorluga sezewar edilendigi habar berildi. Güman edilýäniň çaganyň maşgalasy bilen goňşuçylykda ýaşaýan we çagalar bagynda işleýän 52 ýaşly bir erkek adamdygy aýdylýar.
Gyzjagaz başdan geçirenlerini ejesine gürrüň berenden soň, şol adam tussag edildi. Ol häzirki wagtda gabawda saklanýar we polisiýa tarapyndan derňew işleri alnyp barylýar.
Özbegistanyň prezidentiniň edarasynyň ýolbaşçysy Saida Mirziýoýewa bu waka barada seslendi. Ol öz Telegram kanalynda çap eden ýazgysynda, wakadan habarly bolanda gahar-gazap duýandygyny beýan etdi we şeýle jenaýatlar üçin ölüm jezasynyň ulanylmalydygyny belledi.
Özbegistanyň prezidentiniň uly gyzy we onuň administrasiýasynyň ýolbaşçysy Saida Mirziýoýewa
"Meniň pikirimçe, şeýle elhenç jenaýatlar üçin ölüm jezasy hakykatdanam ulanmalydyr. Gynansak-da, häzirki kanunçylykda munuň üçin şeýle çäre göz öňünde tutulmaýar. Degişli edaralara ähli zerur görkezmeler berildi. Jenaýaty amala aşyran şahs iň agyr jeza çekmeli bolar; şeýle hem, öz sowukganlylygy ýa-da biperwaýlygy sebäpli bu wakanyň bolmagyna ýol beren we çagany gorap bilmedik ähli adamlar hem jogapkärçilige çekiler" diýip, Mirziýoýewa belledi.
Ol şeýle-de, şeýle jenaýatlar üçin jezany güýçlendirmek maksady bilen kanunçylyga üýtgetmeler girizmek boýunça teklipleriň taýýarlanýandygyny habar berdi.
Kanunyň gyssagly kabul edilmegi
2-nji oktýabrda parlament 14 ýaşa çenli çagalara garşy jynsy häsiýetli jenaýatlar üçin has berk jezany göz öňünde tutýan kanun taslamasyny tassyklady.
Parlament agzasy Gulruh Agzamowa Namangan welaýatynda bolan pajyganyň, şeýle jenaýatlar üçin jenaýat jogapkärçiligini güýçlendirmegiň zerurdygyny subut edendigini aýtdy.
"Biz, parlament agzalary hökmünde, çagalara garşy edilen agyr jynsy jenaýatlar üçin jenaýat jogapkärçiliginiň berkidilmelidigine has-da göz ýetirdik. Şu gün biz şeýle jenaýatlar üçin has berk jezany göz öňünde tutýan kanun taslamasyny hödürleýäris. Geliň, sanlara seredeliň: 2022-nji ýylda 14 ýaşa çenli çagalara garşy zorlama bilen baglanyşykly 85 jenaýat işi gozgalypdyr; 2023-nji ýylda — 108, 2024-nji ýylda — 129, 2025-nji ýylda bolsa — 123 sany. Şeýlelik bilen, dört ýylyň dowamynda jemi 445 jenaýat işi gozgalypdyr" diýip, ol belledi.
14-nji oktýabrda prezident bu resminama gol çekip, ony kanun derejesine getirdi. Kanunçylyk çagalara garşy edilen aýratyn agyr jenaýatlar — hususan-da, 14 ýaşa çenli çagalary zorlamak we tebigy däl usullar arkaly jynsy islegleri zor bilen kanagatlandyrmak — üçin uzak möhletli ýa-da ömürlik azatlykdan mahrum etmek jezany göz öňünde tutýar. Kanun derňew we kazyýet işleri döwründe çagalar üçin goşmaça gorag çärelerini belleýär. Ejir çekenlere döwlet hasabyna aklawçy berler, sorag etme prosesleri bolsa wideoýazga düşüriler.
Çaganyň ölümine getirýän bilkastlaýyn jenaýatlar üçin indi şertli höküm çykarmak ýa-da möhletinden öň şertli boşatmak mümkin bolmaz. Mundan başga-da, çagalara garşy edilen jynsy jenaýatlar üçin jenaýat jogapkärçiligine çekmegiň möhletleriniň könelmegi ýatyryldy.
Kanunçylykda jeza görnüşi hökmünde ölüm jezasy göz öňünde tutulmaýar. Şeýle-de bolsa, kanun taslamasy parlamentde ara alnyp maslahat edilende, bu mesele gyzgyn çekişmelere sebäp boldy. Bu çekişmeler sosial medianyň özbek dilindäki segmentine-de geçdi, onda käbir ulanyjylar ölüm jezasynyň gaýtadan girizilmegini goldadylar. Olar çagalara garşy zorluk edýänleriň "düzedilip bolmajakdygyny" we beýle ýagdaýda döwletiň olary salgyt töleýjileriň hasabyna türmelerde saklamaga mejbur boljakdygyny öňe sürdüler.
Parlamentiň özünde-de şoňa meňzeş pikirler öňe sürüldi. Parlament agzasy Alişer Kodirow iň agyr jezanyň gaýtadan girizilmegini goldap çykyş etdi. Ol çagany öldürmäge ýa-da çaga garşy jynsy zorluk etmäge ukyply jenaýatçylaryň jemgyýet üçin örän uly howp döredýändigini belledi.
"Milliý Tiklaniş" partiýasynyň lideri Alişer Kadyrow
"Bir adamyň başga bir adamy öldürmegi kabul ederliksizdir, dünýewi garaýyşlar hem, dini garaýyşlar hem muny iň agyr jenaýat hasaplaýar. Emma bu iň agyr jenaýatyň jezasy baradaky çemeleşmeler dürli-dürlidir. Käbirleri şeýle adamlary türmede saklamagyň salgyt töleýjileriň hasabyna iýmitlendirmegiň, sowukdan goramagyň we jemgyýetden hemişelik çetleşdirmegiň ýeterlikdigine ynanýarlar. Başgalar bolsa, geljekde jenaýatlaryň öňüni almak we şeýle hereketlere meýilli bolanlary gorkuzyp, saklamak üçin ölüm jezasynyň girizilmegini goldaýarlar (bu çäräni köplenç pidanyň maşgala agzalary hem talap edýärler!). Günäsiz adamy, esasanam çagany öldüren ýa-da çagalara jynsy taýdan azar beren pedofil adamyň ýaşamagyna rugsat bermek, geljekde şeýle jenaýatlaryň gaýtalanmagyna itergi berýär!" diýip, Kodirow Telegramda ýazdy.
Parlament deputaty Bobur Bekmurodow munuň bilen ylalaşmady we ölüm jezasynyň çagalary has uly howp astynda goýup biljekdigini öňe sürdi. Ol, eger çagalara garşy jynsy jenaýatlar üçin ölüm jezasy bellenilse, jenaýatçynyň ýeke-täk şaýady ýok etmek maksady bilen çagany öldürmegi saýlap biljekdigini belledi.
Bekmurodowyň pikiriçe, häzirki Jenaýat kodeksinde çagalara garşy jynsy jenaýatlar üçin göz öňünde tutulan jezalar ýeterlik derejede agyr däl. Ol bir mysal getirdi: eger 20 ýaşly bir erkek şeýle jenaýat etse we 15 ýyl türme tussaglygyna höküm edilse, ol 35 ýaşynda jemgyýete dolanyp biler.
Deputat ölüm jezasynyň deregine, has giň gerimli çäreleri teklip etdi. Bularyň hataryna himiki ýa-da hirurgiki kastrasiýa (jyns öndürijiligini ýok etmek), mekdeplerden ýa-da beýleki bilim edaralaryndan 10 kilometr aralykda ýaşamagy gadagan etmek, şeýle-de çagalara garşy jynsy jenaýat eden adamlaryň açyk sanawyny reýestrini döretmek girýär.
Özbegistan ölüm jezasynyň ýatyrylmagyna nädip geldi?
Takmynan 20 ýyl mundan ozal ölüm jezasyny ýatyran ýurtda, bu jezany gaýtadan girizmek meselesi ýene-de gün tertibine çykdy.
2022-nji ýylda Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýoýew ölüm jezasynyň dikeldilmegine garşy çykyş etdi. Konstitusion komissiýanyň agzalary bilen duşuşygynda ol, bu jezanyň gadagan edilmegini ýurduň Konstitusiýasynda berkitmegi teklip etdi.
Şawkat Mirziýoýew, Özbegistanyň prezidenti
"Käbir adamlar ölüm jezasy baradaky düzgüni dikeltmek we ony jenaýat kanunçylygyna gaýtaryp girizmek barada teklipleri öňe sürdüler. Emma dünýäniň köp ýurtlarynda — demokratik we ynsanperwerlik ýörelgeleri iň ýokary gymmatlyklar hökmünde kabul edilýän ýerlerde — ölüm jezasy ýatyryldy" diýip, prezident belledi.
Mirziýoýew ýaşamaga bolan hukugyň adamyň tebigy hukugydygyny we onuň döwletiň islegine ýa-da kararyna bagly bolmaly däldigini nygtady.
"Eger siz muny goldasaňyz, Konstitusiýamyza ýene bir möhüm düzgüni girizmegi teklip edýärin: 'Özbegistanda ölüm jezasy gadagan edilýär'. Şeýle etmek bilen, biz tutuş dünýä bu möhüm meselede hiç haçan yza gaýtmajakdygymyzy we ynsanperwerlik ýörelgelerine ygrarly galjakdygymyzy görkezeris" diýip ol aýtdy.
2003-nji ýylda ölüm jezasynyň gadagan edilmegi täzeden işlenen Konstitusiýada berkidildi. 25-nji maddada ýaşamaga bolan hukugyň her bir adamyň aýrylmaz hukugydygy we Respublikanyň çäginde ölüm jezasynyň gadagan edilendigi bellenýär.
Ýurduň ölüm jezasyny ýatyrmak ugrundaky ýoly kem-kemden başa baran prosese öwrüldi.
Özbegistanyň BMG-niň Gynamalara garşy komitetine hödürlän hasabatyna görä, 1998-nji ýyla çenli Jenaýat kodeksine laýyklykda 13 sany jenaýat üçin ölüm jezasy göz öňünde tutulypdyr.
1998-nji ýylda bäş sany jenaýat üçin bu jeza ýatyryldy: tebigy bolmadyk görnüşdäki jynsy zorluk, uruş kanunlaryny we däplerini bozulmak, prezidentiň janyna kast etmek, jenaýat birleşigini guramak we kontrabanda.
2001-nji ýyla çenli ölüm jezasy diňe dört sany jenaýat üçin — agyrlaşdyrylan ýagdaýlarda adam öldürmek, harby agressiýa, genosid we terrorçylyk üçin — saklanyp galdy.
2003-nji ýylda harby agressiýa we genosid jenaýatlary üçin ölüm jezasy ýatyryldy. Şondan soň, ölüm jezasy diňe agyrlaşdyrylan ýagdaýlarda adam öldürmek we adam ölümi ýa-da beýleki agyr netijeler bilen baglanyşykly terrorçylyk hereketleri üçin saklanyp galdy.
2005-nji ýylda prezident ölüm jezasyny ýatyrýan karara gol çekdi, bu karar 2008-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan güýje girdi. Ölüm jezasynyň deregine ömürboýy azatlykdan mahrum etmek ýa-da uzak möhletli azatlykdan mahrum etmek jezasy girizildi. Adam hukuklaryny goraýjylar bu karary adam hukuklary ugrundaky göreşde gazanylan möhüm üstünlik hasaplaýarlar.
Adam hukuklaryny goraýjy Nadežda Ataýewa
Ölüm jezasyndan ýüz öwürmek boýunça geçirilen kampaniýalara gatnaşan "Merkezi Aziýada adam hukuklary" guramasynyň ýolbaşçysy Nadejda Ataýewa, hukuk goraýjy Tamara Çikunowanyň işi barada gürrüň berýär. Çikunowa halkara guramalarynyň we dürli ýurtlardan adamlaryň gatnaşmagyny üpjün eden jemgyýetçilik kampaniýasyny başladypdy.
Ataýewa şeýle diýýär: "Dünýäniň dürli künjeklerinden millionlarça adam [ilkinji prezident] Yslam Kerimowa ýüzlenip, ölüm jezasyndan ýüz öwürmäge çagyrdylar. 2008-nji ýylda kabul edilen karara uly tagallalar bilen ýetildi, bu diňe bir Özbegistanyň içinde däl, eýsem halkara jemgyýetçiliginiň hem gatnaşmagy netijesinde gazanylan üstünlikdi".
Gynamalar we kazyýet ýalňyşlyklary: hukuk goraýjylar näme üçin ölüm jezasynyň gaýtadan girizilmegine garşy çykýarlar?
"Amnesty International" guramasynyň maglumatlaryna görä, Özbegistanda ölüm jezasy barada resmi statistika bolmandyr. Gurama 1999-njy we 2003-nji ýyllar aralygynda her ýyl ortaça 30-dan gowrak şeýle hökümiň çykarylandygyny belläp geçdi.
Şeýle hem, 1998-nji we 2003-nji ýyllar aralygynda, hukuk goraýjylaryň syýasy sebäplere esaslanýandygyny aýdýan işleri boýunça azyndan 38 tussaga ölüm jezasy berlipdir. Olaryň arasynda häkimiýetler tarapyndan "dini ekstremistler" we "Yslam fundamentalistleri" diýlip atlandyrylan adamlar hem bar.
2004-nji ýylyň 2-nji dekabrynda prezident Yslam Kerimowyň özi şol ýyl 50-den 60-a çenli adama ölüm jezasynyň berlendigini aýtdy.
Adam hukuklaryny goraýjy Umida Niýazowa şol döwürde Özbegistanda tussag edilenlere we höküme sezewar edilenlere garşy gynamalaryň hem-de rehimsiz çemeleşmeleriň ulgamlaýyn häsiýete eýe bolandygyna ynanýar. Ol, 2002-nji ýylda ýurda sapar eden we höküm edilenleriň garyndaşlary bilen köp sanly söhbetdeşlikleri geçiren BMG-niň gynamalar boýunça ýörite hasabatçysynyň netijelerine salgylanýar.
Adam hukuklaryny goraýjy Umida Niýazowa
"Şol döwürde Özbegistanyň hukuk goraýjy ulgamynda gynamak we rehimsiz jezalandyrmak ýagdaýy ulgamlaýyn häsiýete eýedi. Men 'ulgamlaýyn' diýen sözi ulanýaryn, sebäbi 2002-nji ýylda Özbegistana sapar eden BMG-niň gynamak meseleleri boýunça ýörite hasabatçysy şeýle netijä gelipdi. Ol bu netijä, tussag edilen adamlaryň garyndaşlary bilen geçiren köp sanly söhbetdeşlikleri esasynda geldi" diýip, Niýazowa aýdýar.
Onuň sözlerine görä, ýörite hasabatçy derňew izolýatoryna ýa-da türmä düşen her bir adamyň rehimsiz çemeleşmä we gynalmalara sezewar edilýändigini belläp geçipdir.
"Elbetde, adam gynalanda, islendik jenaýaty boýnuna alyp biler... Gynamak ýagdaýlarynyň bolmagy we kanun hökmürowanlygynyň ýoklugy, halkara jemgyýetçiliginiň Özbegistandan ölüm jezasyny ýatyrmagy talap etmegine we ündemegine sebäp boldy" diýip, Niýazowa düşündirýär.
Adam hukuklaryny goraýjylar, ölüm jezasynyň ýatyrylmagynyň Özbegistanyň kazyýet ulgamynyň garaşsyz bolandygyny aňlatmaýandygyny belleýärler. Olar derňewleriň hili, kanun goraýjy edaralaryň hereketleri we kazyýet işgärleriniň garaşsyz kararlary kabul etmek mümkinçiligi bilen baglanyşykly dowam edýän meselelere ünsi çekýärler.
"Eger menden Özbegistandaky iň esasy meseläniň nämedigi soralsa, men şuny aýdardym: derňew prosesi, kazyýetler we tutuş kanun goraýjy ulgam korrupsiýa batyp, pes hilli we hünär taýdan talaplara laýyk gelmeýän derejede işleýär. Munuň üstesine-de, aklawçylyk instituty hem gaty gowşak, hatda aklawçylaryň ygtyýarnamalaryny (lisenziýalaryny) hem yzyna alyp bilýärler" diýip, Niýazowa belleýär.
Onuň pikiriçe, şeýle şertlerde ölüm jezasyny gaýtadan girizmek baradaky islendik gürrüň jogapkärçiliksiz.
Nadežda Ataýewa hem Özbegistanyň kazyýet ulgamynyň ýerine ýetiriji häkimiýete garaşly bolmagynda galýandygyny nygtaýar.
"Şu güne çenli Özbegistanda kazyýet ulgamy ýerine ýetiriji häkimiýete güýçli derejede garaşly bolup galýar. Bu ýerde täsir etmek üçin resmi däl mehanizmler bar. Gynansak-da, kazy garaşsyz höküm çykaryp bilmeýär, olar hemişe diýen ýaly dürli jemgyýetçilik faktorlarynyň ýa-da şahsy gatnaşyklaryň täsiri astynda galýarlar" diýip, Ataýewa aýdýar.
Ol ýurtda şeýle ýagdaýlaryň bolýandygyny, ýagny kazyýet işi tamamlanmanka kararyň eýýäm kabul edilendigini we kazylaryň diňe öňünden kesgitlenen hökümi yglan edýändigini nygtaýar. Adam hukuklaryny goraýjy, ölüm jezasy gaýtadan girizilende, öňki tejribeleriň gaýtalanmagy mümkin diýip hasaplaýar. Onuň pikiriçe, şol tejribelerde adamlar, günäsi subut edilmedik bolsa-da, ölüm jezasyna höküm edilýärdiler.
"Bu, ýalňyşlygy düzetmäge hiç hili mümkinçilik galdyrmaýan jeza görnüşidir. Ölüm jezasynyň ýatyrylmagynyň esasy sebäbi hem hut şudur" diýip, Ataýewa belleýär.
Uly seslenme döreden jenaýatlardan soň ölüm jezasyny gaýtadan girizmek baradaky çagyryşlar
Aýsuluu Mukaşewa
Ölüm jezany gaýtadan girizmek baradaky başlangyçlar köplenç uly seslenme döreden jenaýatlardan soň orta çykýar. Meselem, Gyrgyzystanda geçen güýzde tutuş ýurdy sarsdyran ýagdaýda 17 ýaşly Aisuluu Mukaşewanyň rehimsizlik bilen öldürilmeginden soň, prezident Sadyr Japarow aýallara we çagalara garşy edilen jenaýatlar üçin jezany güýçlendirmegi, şeýle hem ölüm jezasyny gaýtadan girizmegi teklip etdi (ýurtda iň soňky ölüm jezasy 1998-nji ýylda amala aşyrylypdy). Bu mesele boýunça referendum geçirmek barada hem gürrüňler boldy.
Emma dekabr aýynda ýurduň Konstitusion sudy Japarowyň teklibini ret etdi. Kazyýet bu teklibiň Konstitusiýanyň esaslaryna we ýurduň halkara borçnamalaryna garşy gelýändigini belledi. Kazyýet, ölüm jezany gaýtadan girizmek baradaky pikiriň referenduma çykarylyp bilinmezdigi barada karara geldi.
Sud ýaşamaga bolan hukugyň we ölüm jezasynyň gadagan edilmeginiň konstitusion gurluşyň düýpli elementleridigini hem-de olaryň üýtgedilip ýa-da ýatyrylyp bilinmezdigini nygtady. Bu kadalar esasy gymmatlyklara esaslanýar we Gyrgyzystanyň hukuk hökmürowanlygyna esaslanýan, ynsanperwer döwlet modelini saýlandygyny görkezýär.
Şol bir wagtyň özünde, ýetginjek Mukaşewa hüjüm etmekde we ony öldürmekde aýyplanan, öň hem birnäçe gezek jenaýat jogapkärçiligine çekilen şol adam kazyýet derňewine çenli ýaşap bilmedi. Fewral aýynda 41 ýaşly bu şahs tussaghanada öli tapyldy. Döwlet jeza ýerine ýetiriş gullugy onuň öz janyna kast edendigini habar berdi.
Gyrgyzystanyň prezidenti Sadyr Japarow
Şol bir wagtyň özünde, Japarowyň başlangyjy adam hukuklary boýunça halkara guramalarynyň ençemesi tarapyndan ýazgaryldy. Guramalar bilelikdäki beýanatynda, ölüm jezasyna ýol berýän kanunçylygyň dikeldilmeginiň hem Gyrgyzystanyň Konstitusiýasyny, hem-de ýurduň halkara borçnamalaryny bozjakdygyny, şeýle-de zorluk derejesini azaltmaga kömek etmejekdigini nygtadylar.
Ýurduň ombudsmeni Jamila Jamanbaýewa hem bu mesele barada öz pikirini aýdyp, ölüm jezasynyň gaýtadan girizilmeginiň aýallara we çagalara garşy edilen jenaýatlar meselesini çözmejekdigini belledi. BMG-niň wekilleri hem ombudsmeniň bu garaýşyny goldadylar.
Ölüm jezasy çagalara garşy zorlugyň öňüni alyp bilermi?
Adam hukuklaryny goraýjy Umida Niýazowa, ölüm jezasynyň girizilmeginiň şeýle jenaýatlaryň sanynyň azaltjakdygyny ýa-da olaryň öňüniň aljakdygyny aňlatmaýandygyna ynanýar. "Mundan başga-da, bu ýalňyş ynamy — ýagny 'biz ähli zerur zatlary etdik' diýen duýgyny — we çagalar bilen baglanyşykly ýalňyş howpsuzlyk düşünjesini döredýär. Sebäbi, has netijeli bolup biljek başga çäreler barada asla oýlanylmaýar" diýip, hukuk goraýjy belleýär.
Ol mysal hökmünde Germaniýany görkezýär, bu ýurtda "Jenaýatçy bolmazlyk" atly irki täsir ediş maksatnamasy bar. Niýazowanyň aýtmagyna görä, çagalara jynsy höwesiniň bardygyny we şonuň üçin jenaýat edip biljekdigini aňan adamlar hünärmenlere we lukmanlara ýüz tutup bilýärler.
"Jenaýat entek edilenok. Eger adamlar jenaýat etmäge barýandyklaryny, ýagny çagalara garşy jynsy höwesleriniň ösýändigini aňsalar, onda olar bilermenlerden we lukmanlardan kömek sorap, olar bilen söhbetdeş bolup bilýärler" diýip, Niýazowa düşündirýär.
Ol bu maksatnama gatnaşýan käbir adamlaryň, şeýle jynsy höwesleri boýunça hereket etmezlik üçin, ýörite derman serişdelerini kabul etmäge razy bolýandyklaryny belleýär.
Nadežda Ataýewa hem, zorluga sezewar bolan çagalary goramagyň we olara goldaw bermegiň zerurdygyny nygtaýar.
Ol mysal hökmünde Fransiýany getirýär we bu ýurtda ýiten çagalar bilen baglanyşykly ýagdaýlar üçin duýduryş ulgamynyň bardygyny, şeýle-de gyssagly hyzmatlaryň yzygiderli täze maglumatlary berip durýandygyny belleýär. "Mundan başga-da, şeýle jenaýatlaryň pidalary uzak möhletli dikeldiş prosesinden geçýärler. Bu tutuş prosedura degişli döwlet edaralary tarapyndan gözegçilik edilýär. Özbegistanda şeýle proses ýok" diýip, Ataýewa aýdýar.
Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy çagalara garşy zorluga garşy göreşmek üçin toplumlaýyn çemeleşmäni goldaýar, bu bolsa öňüni almak, howpsuz gurşawy döretmek, jemgyýetçilik bilimini ýokarlandyrmak we pidalara goldaw bermek ýaly çäreleri öz içine alýar.
Adam hukuklaryny goraýjylar çagalar babatynda jynsy taýdan zorluga garşy göreşiň diňe has berk jenaýat jezasyny bermek bilen çäklenmeli däldigini aýdýarlar. Olaryň pikiriçe, jenaýatlaryň öňüni almak, çagalaryň goragyny üpjün etmek, pidalara kömek bermek we kazyýet ulgamynyň garaşsyzlygyny üpjün etmek möhümdir.