Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlarynda saýlawlar henizem geçirilýär. Syýasy partiýalar saýlaw býulletenlerinde saklanýar. Prezidentler hem demokratik ygtyýarlyklaryna eýedigini öňe sürýärler. Emma sebitiň köp böleginde hakyky syýasy bäsdeşlik barha seýrek duş gelýär.
Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon 1992-nji ýyldan bäri ýurda ýolbaşçylyk edýär we dünýäniň iň uzak wagtlap häkimiýetde galan liderleriniň biridir. Türkmenistanda bolsa Serdar Berdimuhamedow 2022-nji ýylda kakasy Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýerine prezident boldy, emma öňki prezident henizem ýurtda uly täsirini saklap gelýär.
Gazagystanda konstitusiýa üýtgeşmeleri Kasym-Žomart Tokaýewe prezidentlik möhletini uzaltmaga mümkinçilik berdi. Bu bolsa ozal girizilen ýedi ýyllyk, gaýtadan saýlanmaga rugsat bermeýän bir möhletli prezidentlik düzgünine garamazdan amala aşyryldy. Şol bir wagtyň özünde, tutuş sebit boýunça hökümetler gadagan etmek, jenaýat jogapkärçiligine çekmek, türmä basmak we sürgüne ibermek ýaly usullar arkaly oppozisiýa güýçleriniň hereket giňişligini yzygiderli daraldýarlar.
Şeýle-de bolsa, oppozisiýa partiýalaryň tas diýen ýaly ýitip gitmegi syýasy nägileligiň hem ýok bolandygyny aňlatmaýar.
"Raýat aktiwizmi doly ýitmedi... ol diňe başga görnüşlere geçdi" diýip, Waşingtonda ýerleşýän Merkezi Aziýa meseleleri boýunça Oxus jemgyýetiniň prezidenti Edward Lemon aýtdy.
Häzirki wagtda bilermenleriň aýtmagyna görä, Merkezi Aziýadaky syýasy oppozisiýa barha adaty partiýa gurluşlarynyň daşynda hereket edýär: sosial media kampaniýalary, ýerli protestler, raýat aktiwizmi we daşary ýurtlardan işleýän oppozisiýa hereketler arkaly.
Esasy mesele bolsa, şeýle bölek-bölek görnüşdäki nägilelikleriň geljekde ýene-de hakyky syýasy alternatiwa öwrülip biljekdigi ýa-da bilmejekdigidir.
Üýtgän syýasy ýagdaý
Sebitiň häzirki syýasy keşbi Sowet Soýuzynyň dargamagyndan soň garaşsyzlygyň ilkinji ýyllaryndaky ýagdaýdan düýpgöter tapawutlanýar.
Howpsuzlyk aladalary sebäpli adynyň aýdylmazlygy şerti bilen çykyş eden Duşanbedäki öňki uniwersitet mugallymy şol döwürde Merkezi Aziýanyň birnäçe ýurdunda hakyky syýasy bäsdeşligiň bolandygyny aýtdy.
Köp ýaşlar hakyky oppozisiýa partiýanyň aç-açan işleýän döwrüni hiç haçan görmediler. Şol sebäpli bäsdeşlige esaslanýan syýasat täze nesil üçin barha daşlaşýan düşünjä öwrülýär.
"Merkezi Aziýanyň köp ýurtlarynda, aýratyn-da Gyrgyzystanda, Täjigistanda we Gazagystanda, güýçli oppozisiýa hereketler, dürli garaşsyz toparlar we hakykatdan hem garaşsyz köpçülikleýin habar beriş serişdeleri bardy" diýip, ol aýtdy.
"Oppozisiýa hökmany suratda häkimiýete gelmeýärdi — prezident saýlanmasa-da ýa-da parlamentde köplügi gazanmasa-da, onuň saýlawlara gatnaşmagy saýlawlaryň, iň bolmanda belli bir derejede, hakyky bäsdeşlik esasynda geçmegine mümkinçilik berýärdi. Adamlarda saýlamak mümkinçiligi bardy" diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi.
Şondan bäri bu syýasy giňişlik ep-esli derejede daraldy.
Özbegistanda oppozisiýa liderler birnäçe ýyl ozal sürgüne gitmäge mejbur boldular. Täjigistanda bolsa häkimiýetler 2015-nji ýylda Täjigistanyň Yslam Galkynyş Partiýasyny (TYGK) gadagan etdiler we şeýlelik bilen ýurduň iň güýçli guramaçylykly oppozisiýa güýjüni kanuny syýasatdan çykardylar.
Türkmenistan we Özbegistan ýaly ýurtlarda köp ýaşlar hakyky oppozisiýa partiýanyň açyk işleýändigini hiç haçan görmän ulaldylar. Şol sebäpli bäsdeşlige esaslanýan syýasy ulgam täze nesil üçin barha düşnüksiz we uzak düşünjä öwrülýär.
2005-nji ýyldan başlap bolup geçen birnäçe halk gozgalaňy Gyrgyzystanyň syýasy ýolbaşçylygyny düýpli üýtgetdi. Şondan soň bu ýurt uzak wagtlap Merkezi Aziýanyň syýasy taýdan iň bäsdeşlikli ýurdy hasaplanyp geldi. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda Gyrgyzystanda-da syýasy giňişlik daralýar.
Tankytçylar häkimiýetleriň basyşynyň indi diňe oppozisiýa syýasatçylara däl, eýsem jemgyýetçilik aktiwistlaryna, žurnalistlere we blogçylara hem gönükdirilýändigini aýdýarlar.
Gyrgyz žurnalisti Adil Turdukulow Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna beren interwýusynda häkimiýetleriň kem-kemden "syýasy meýdany arassalandygyny" we hatda tankydy pikir aýtmagyň hem jenaýat jogapkärçiligine getirip biljekdigi baradaky duýgyny döredendigini aýtdy.
Turdukulow, hatda çäkli parlament oppozisiýasynyň hem jemgyýet üçin ‘howpsuzlyk gapagy’ bolup biljekdigini aýtdy. Onuň pikiriçe, bu raýatlara öz nägileliklerini syýasy ulgamyň çäginde beýan etmäge mümkinçilik berýär. Şeýlelikde, nägilelikler ulgamyň daşyna çykmaýar.
Näme üçin hökümetler özlerini has ynamly duýýarlar?
Merkezi Aziýanyň prezidentleri (çepden saga): Özbegistanyň prezidenti Şawkat Mirziýoýew, Gyrgyzystanyň prezidenti Sadyr Žaparow, Gazagystanyň prezidenti Kasym-Žomart Tokaýew, Türkmenistanyň prezidenti Serdar Berdimuhamedow we Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon.
Bilermenleriň pikirine görä, birnäçe görkeziji Merkezi Aziýanyň hökümetlerine syýasy gözegçiligi güýçlendirmäge we munuň üçin uly netijelere sezewar bolmazdan hereket etmäge mümkinçilik berdi.
"Merkezi Aziýanyň hökümetleri içerki syýasy durnuklylygy milli howpsuzlygyň esasy sütünleriniň biri hasaplaýarlar" diýip, töwekgelçilik seljeriş kompaniýasy "Verisk Maplecroft"-yň Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça uly seljerijisi Mario Bikarski aýtdy.
"Sebit örän güýçli geosyýasy we geoykdysady bäsdeşligiň çatrygynda ýerleşýär. Islendik içerki durnuksyzlyk daşarky güýçlere bu sebitdäki täsirini giňeltmek üçin mümkinçilik döredip biler".
Bikarskiniň aýtmagyna görä, aýratyn-da Gazagystan we Özbegistan ykdysady ösüşe we ýaşaýyş derejesiniň ýokarlanmagyna daýanyp, ilatyň giň gatlaklaryndaky nägileligi azaltmagy we şol bir wagtyň özünde syýasy gözegçiligi güýçlendirmegi başardylar.
Şol bir wagtyň özünde halkara basyşy hem gowşady. "Soňky ýyllarda Merkezi Aziýa geosyýasy taýdan has möhüm sebite öwrüldi we dünýä bazarynda uly isleg bildirilýän çig mallaryň baý gorlaryna eýe boldy. Şol sebäpli demokratik proseslere halkara gözegçiligi ep-esli gowşady" diýip, ol aýtdy.
Sürgüniň çäklendirmeleri
Merkezi Aziýanyň köp tanymal oppozisiýa liderleri üçin sürgün ýeke-täk çykalga boldy.
Olaryň käbiri Ýewropa, Türkiýe we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna göçüp, şol ýerlerden syýasy aktiwizmi dowam etdirmäge synanyşýarlar.
Emma sürgündäki oppozisiýa hereketleri üçin esasy kynçylyk diňe syýasy taýdan ýaşap galmak däl. Esasy mesele özgertmek isleýän jemgyýetleri bilen aragatnaşygy saklap bilmekdir.
Täjigistanda gadagan edilen Täjigistanyň Yslam Galkynyş Partiýasynyň (häzir Täjigistanyň Yslam Galkynyşy ady bilen tanalýar) başlygy Muhiddin Kabiri sürgünde bolmagyň oppozisiýa hereketleriň öz ýurtlaryndaky ýagdaýlara täsir etmegini örän kynlaşdyrýandygyny aýtdy.
Kabiriniň sözlerine görä, Günbatar ýurtlary tarapyndan syýasy goldawyň we maliýe grantlarynyň ýetmezçiligi hem daşary ýurtlarda işleýän Merkezi Aziýanyň oppozisiýa toparlarynyň netijeli iş alyp barmagyny çäklendirýär.
"Merkezi Aziýanyň oppozisiýa hereketleri üçin beýle goldaw ýok" diýip, ol Azatlyk Radiosyna aýtdy. Ol bu ýagdaýy Belarusyň, Russiýanyň, Eýranyň we Owganystanyň oppozisiýa hereketlerine berilýän goldaw bilen deňeşdirdi.
Muhiddin Kabiri (arhiw suraty)
Kabiriniň aýtmagyna görä, Täjigistanyň içindäki adamlar bilen aragatnaşyk saklamak hem barha kynlaşdy.
Onuň sözlerine görä, hökümet adamlaryň daşary ýurtlardaky oppozisiýa liderleri bilen habarlaşmagynyň öňüni almak üçin gorkuzmak, türmä basmak we beýleki basyş usullaryny ulanýar.
"Bu ýagdaý bizi hem ýurduň içindäki adamlar bilen habarlaşmakdan saklady, sebäbi olar bilen aragatnaşyk gurmak olaryň janyna howp salyp biler diýip gorkduk" diýip, ol aýtdy.
Kabiri oppozisiýa bilen baglanyşykly mazmuny sosial ulgamlarda halamak, paýlaşmak ýa-da oppozisiýa wekiller bilen aragatnaşyk saklamak sebäpli adamlaryň türmä basylan ýagdaýlaryna-da ünsi çekdi.
Nägileligiň täze görnüşleri
Resmi oppozisiýa partiýalaryň gowşamagyna garamazdan, Lemon syýasy aktiwizmiň täze şertlere uýgunlaşandygyny aýtdy.
"Biz indi 2019-njy ýylda Gazagystanda häkimiýetiň geçirilmeginden soň ýa-da 2020-nji ýylda Gyrgyzystanda geçirilen saýlawlaryň döwründe gören umumymilli protestlaryna meňzeş çykyşlary görmeýäris" diýip, ol aýtdy.
Ol bu sözleri Gazagystanda prezidentiň çalşylmagyndan soň bolup geçen protestlere we Gyrgyzystanda jedelli parlament saýlawlarynyň syýasy tolgunyşyklara getiren ýagdaýlaryna salgylanyp aýtdy.
2020-nji ýylyň oktýabrynda Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkekde parlament saýlawlarynyň netijelerine garşy geçirilen protest.
Merkezi Aziýa boýunça bilermeniň aýtmagyna görä, şeýle hereketler geljekde ýene-de bolup biler. Emma raýat aktiwizmi barha kiçi göwrümli protestlere geçdi. Bu protestler, esasan, kommunal hyzmatlar, ýaşaýyş jaý meseleleri we emläk hukuklary ýaly ýerli meseleler bilen baglanyşyklydyr.
Lemon Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda şeýle ýerli aktiwizmiň merkezi hökümetler üçin has az howplydygyny aýtdy, sebäbi olar gönüden-göni milli ýolbaşçylygy sorag astyna goýmaýar.
Oppozisiýa hereketleriň öňündäki esasy mesele, şeýle dargynyk görnüşdäki raýat aktiwizmi geljekde guramaçylykly syýasy alternatiwa öwrülme mümkinçiligi.
Durnuklylykmy ýa-da gizlin howplarmy?
Bilermenleriň duýdurmagyna görä, oppozisiýanyň gowşamagy hökümetlere gysga möhletde syýasy durnuklylyk berip biler. Emma bu ýagdaý uzak möhletde täze howplary hem döredip biler.
Bikarskiniň Azatlyk Radiosyna aýtmagyna görä, “resmi oppozisiýa hereketleriň çäklendirilmegi we jemgyýetiň käbir gatlaklarynyň syýasy taýdan gyrada galdyrylmagy wagtyň geçmegi bilen sessiz-üýnsüz nägileligiň toplanmagyna getirýär".
Ol 2022-nji ýylda Gazagystanda, Täjigistanda we Özbegistanda bolan bidüzgünçilikleri ykdysady we jemgyýetçilik meseleleriniň uzak wagtlap çözülmezliginiň ahyrsoňy köpçülikleýin nägilelige öwrülip biljekdiginiň mysaly hökmünde görkezdi.
Onuň pikiriçe, resmi oppozisiýanyň ýoklugy döwlet syýasatyny işläp taýýarlamakda hem töwekgelçilik döredýär, sebäbi hökümetler jemgyýetden has az pikir we seslenme alýarlar.