Pakistanda milliardlarça dollar maýa goýan Hytaý, “Talyban” tarapyndan dolandyrylýan Owganystandaky durnuksyzlyk barada barha alada edýär. Şonuň netijesinde, ol Kabul bilen Yslamabadyň arasyndaky düşünişmezlikleri gepleşik arkaly çözmäge gönükdirilen diplomatik işjeňligini güýçlendirdi.
Pekiniň Owganystan boýunça ýörite wekili Ýue Ksiaoyong geçen aý Kabul, Doha we Yslamabad şäherlerine sapar edip, aprel aýynyň başynda Hytaýyň Sinszýan sebitindäki Urumçi şäherinde pakistanly we “Talyban” wekilleriniň arasynda başlanan gepleşikleri ilerletmäge synanyşdy.
Pakistanyň Owganystan boýunça ýörite wekili Mohammad Sadik Hytaý wekili bilen Yslamabatda duşuşandygyny aýtdy we duşuşykda sebit howpsuzlygy, şeýle hem “Talyban Pakistanyň” (Tehrik-e-Talyban Pakistan - TTP) we Gündogar Türküstan Yslam Hereketi (GTYH) tarapyndan döredilýän howplar ara alnyp maslahatlaşylandygyny habar berdi.
Pakistanyň we Owganystanyň “Talyban” ýolbaşçylygynyň arasyndaky dartgynlyk geçen ýyl Pakistan Owganystanyň çäginde howa zarbalaryny amala aşyrandan soň, doly göwrümli urşa öwrülmek howpuny döredipdi. Analitikleriň pikiriçe, Owganystan-Pakistan serhedindäki durnuksyzlyk Hytaýyň uzak möhletli bähbitlerine howp salýar, esasan hem Hytaý-Pakistan Ykdysady koridory boýunça taslamalara täsir edýär we Hytaýa duşmançylykly ýaragly toparlaryň güýçlenmegine ýol açyp biler.
Pittsburgyň Uniwersitetinde çagyrylan alym Ramin Mansuri şeýle diýdi: “Howpsuzlyk Hytaý maýadarlary üçin iň möhüm mesele bolup durýar we sebitdäki dowam edýän konflikt Pakistandaky taslamalaryň ösdürilmegine çynlakaý päsgel berýär”.
Ol goşmaça hökmünde Gündogar Türküstan Yslam Hereketi (GTYH) bilen baglanyşykly uýgur söweşijileriniň bolmagy Hytaý üçin aýratyn uly howp döredýändigini aýtdy: dowam edýän konflikt Hytaýa garşy toparlaryň Sinszýanda Pekiniň gözegçiligine howp salmagyna ýol açyp biler. Urumçi şäheriniň aprel gepleşikleri üçin saýlanylmagy, Mansuriniň aýtmagyna görä, Hytaýyň araçylyk tagallalarynyň strategik bähbitlere esaslanýandygyny görkezýän bilkastlaýyn signal bolupdyr.
“Şu ýagdaýlaryň fonunda Hytaý Owganystan bilen Pakistanyň arasynda araçylyk etmäge hakyky taýýarlyk görkezdi” diýip, Mansuri aýtdy. Ol şeýle hem aprel aýynda “Talyban” we pakistanly resmileriň arasyndaky gepleşikler üçin Sinszýanyň paýtagty bolan Urumçiniň saýlanylmagynyň Hytaýyň araçylyk tagallalarynyň ilkinji nobatda onuň öz strategik bähbitlerine esaslanýandygyny görkezýän bilkastlaýyn signal bolandygyny goşdy.
Urumçi şäherinde Hytaý 1-7 aprel aralygynda pakistanly we “Talyban” wekillerini ýüzbe-ýüz gepleşiklere çagyrdy. Bu şäher 2009-njy ýyldaky etniki tolgunyşyklar we dowam edýän uýgur nägilelikleri sebäpli henizem duýgur sebit hasaplanýar. GTYH bilen baglanyşykly toparlaryň Owganystanda gizlenýändigi aýdylýar.
Hytaýyň ykdysady bähbitleri Pakistanda milliardlarça dollarlyk Hytaý-Pakistan Ykdysady koridory taslamasyny we Owganystanyň mineral baýlyklaryny — nikel, nebit, altyn we litiý ýaly seýrek ýer elementlerini öz içine alýar. Bilermenleriň pikirine görä, Pekin bu maýa goýumlaryny we serişdeleri goramak üçin sebitde durnuklylyk isleýär.
Pensilwaniýa Uniwersitetiniň taryhçysy Aaron Glasserman şeýle belleýär: Owganystandaky howpsuzlyk boşluklary GTYH we “Yslam Döwleti Horasan welaýaty” (YDHW) ýaly toparlara Hytaýyň bähbitlerine garşy hüjüm etmek we Sinszýanda dartgynlyk döretmek mümkinçiliklerini berýär.
2026-njy ýylyň ýanwarynda Kabuldaky hytaýlylaryň ýygnanýan kafesine edilen janyndan geçen hüjümde alty adam, şol sanda bir hytaý raýaty heläk boldy. Hüjümiň jogapkärçiligini YDHW öz üstüne aldy. Bu toparyň hüjümleri bölekleýin Hytaýyň uýgur syýasaty we Owganystanyň “Talyban” bilen gatnaşyklary bilen baglylykda hytaýlylara gönükdirilýär.
Pekiniň maýa goýumlaryna howp salynmagyny islemeýändigi we durnukly Owganystan bilen Pakistanyň döredip biljek mümkinçiliklerinden peýdalanmak isleýändigi barada Aaron Glasserman belleýär. Ol Hytaý raýatlaryna garşy edilýän hüjümleri Pekin üçin “gyzyl çyzyk” meselesi hökmünde häsiýetlendirýär.
Diplomatik täsir
Synçylaryň pikirine görä, Hytaýyň öňe çykýan araçylyk roluny diňe goranyş däl, eýsem halkara abraýyny güýçlendirmek synanyşygy hökmünde hem görmek bolýar.
Ýewropada ýerleşýän analitik Eldaniz Gusseýnow Pakistan-“Talyban” dawasyny Hytaýyň diplomatik mümkinçilikleri üçin synag hökmünde görýär. Onuň pikirine görä, bu konflikti üstünlikli çözmek Pekiniň çylşyrymly sebit dawalaryny çözmäge ukyplylygyny görkezýär. Ol şeýle hem belleýär: Pakistanyň we Owganystanyň serhet dartgynlyklary dowam edýän wagtynda hytaýly işgärler üçin howpsuzlyk üpjün etmek örän kyn bolup galýar. Şol sebäpli hytaý kompaniýalary Pakistanyň demirgazyk-günbatarynda hytaý raýatlaryna garşy hüjümlerden soň käbir taslamalary togtatmaga we işgärleri işden boşatmaga mejbur bolupdyr.
Owganystan bilen Pakistanyň Nangarhar welaýatynda ýerleşýän Torkham serhet geçelgesiniň golaýynda “Talyban” howpsuzlyk işgärleri nobatçylyk edýärler.
Owganystanyň Ylymlar akademiýasynyň professory Masom Jan Masomy Hytaýyň bu prosesde öňdebaryjy rolunyň onuň sebitdäki ornuny güýçlendirýändigini we milli bähbitlerini üpjün edýändigini aýtdy. Urumçi gepleşiklerinden öň Hytaýyň Daşary işler ministrligi aragatnaşygy dowam etdirmäge, gepleşikler üçin platforma döretmäge we Owganystan bilen Pakistanyň gatnaşyklaryny gowulandyrmakda konstruktiw rol oýnamaga taýýardygyny beýan etdi.
Öň dürli derejede ýaran bolan Pakistan bilen Owganystandaky “Talyban” 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda Pakistanyň harby güýçlerine garşy hüjümlerden soň çynlakaý çaknyşyga giripdi. Pakistanyň howa zarbalary Kabuly hem öz içine alýan birnäçe Owgan şäherini nyşana aldy, “Talyban” bolsa Durand liniýasynyň ugrunda Pakistanyň serhet nokatlaryna garşy jogap hüjümlerini amala aşyrdy. Pakistan “Talyban Pakistanyň” (TTP) Owganystan çäginde gizlenýändigini öňe sürýär, emma “Talyban” bolsa Owganystanyň topragynyň hiç bir ýurduň garşysyna ulanylmagyna ýol bermejekdigini aýdýar.
Hüjümler netijesinde iki ýurt serhetlerini ýapmaga mejbur boldy. Bu ýagdaý resmi we resmi däl söwdany togtadyp, serhetýaka hereketleri bozdy, esasan hem takmynan 2,600 kilometrlik gözenek ýaly açyk serhet boýunça ýaşaýan puştun jemgyýetlerine uly zyýan ýetirdi.
Hytaý ara goşulmazdan ozal, Katar we Türkiýe Dohada hem-de Stambulda ylalaşyk gazanmaga synanyşypdy, emma şol ylalaşyklar dowamly bolmady. Hytaý tarapyndan Urumçide geçirilen gepleşiklerden soň, 7-nji aprelden bäri atyşygy togtatmak baradaky ylalaşyk güýje girdi.
Lahorda ýaşaýan ykdysadyýetçi Şakeel Ramaý Hytaýyň täsir güýjüniň we “Talyban” tarapynyň Hytaý maýa goýumlaryna bolan gyzyklanmasynyň bu atyşygy bes etmek şertnamasynyň öňkülerden has uzak dowam etmegine mümkinçilik döredip biljekdigini aýtdy.
Ol şeýle diýdi: “Men optimist garaýaryn, sebäbi Hytaýyň iki tarapa hem täsiri güýçli. Şeýle-de ‘Talyban’ hytaý maýa goýumlaryny isleýär”.
Hytaý Hytaý-Pakistan Ykdysady koridor çäginde Pakistana takmynan 65 milliard dollarlyk maýa goýumy bar. Şeýle-de ABŞ-nyň 2021-nji ýylda Owganystandan çykmagyndan soň, Hytaý bu ýurduň mineral baýlyklaryna hem gyzyklanmany artdyrdy.
Bilermenleriň pikirine görä, Pekin sebitdäki durnuksyzlyk sebäpli “Yslam Döwletiniň Horasan welaýaty” (Islamic State Khorasan Province) we GTYH ýaly Hytaýa garşy toparlaryň güýçlenmeginiň öňüni almak üçin araçylyk etmäge mejbur bolýar.
Şakeel Ramay şeýle hem belleýär: “Hytaýlylardan eşidýän zatlarymyz olaryň sebitleýin durnuklylyk isleýändigini görkezýär”.
GTYH we YDHW-den başga-da, Buluç separatist topary bolan Buluçystan Azatlyk Goşuny hem Pakistanda hytaý raýatlaryny nyşana alýar we Pekini ýerli serişdeleri ulanmakda aýyplaýar.
2025-nji ýylyň oktýabrynda Karaçi şäherindäki Jinnah halkara howa menziline golaý ýerde öz janyndan geçen hüjüm boldy. Hüjüm hytaý raýatlaryny nyşana aldy we jogapkärçiligini Buluçystan Azatlyk Goşuny öz üstüne aldy. Buluç söweşijileri Pakistanyň günorta-günbataryndaky Buluçistan welaýatynda pes intensiwlikdäki gozgalaň alyp barýarlar. Bu sebitde Hytaý Arap deňziniň kenaryndaky Gwadar portuny ösdürdi.
Tehrik-i-Taliban Pakistan Pakistanyň döwlet gurluşyny agdaryp, şerigat düzgünine esaslanan ulgam döretmegi maksat edinýär we ideologiki taýdan Owganystandaky “Talyban” bilen ýakyn hasaplanýar. Buluç söweşijileri bolsa sebit garaşsyzlygyny isleýärler.
Pakistanyň öňki Owganystan boýunça ýörite wekili Asif Khan Durrani şeýle diýýär: “Pakistanyň esasy aladasy — Owganystandaky TTP, Hytaýyň esasy aladasy bolsa GTYH.” Ol şeýle hem belleýär: Hytaýyň iki ýurda hem geografik taýdan ýakynlygy bu dawany Pekin üçin gönüden-göni strategik meselä öwürýär.
Näme howp astynda?
Hytaýyň uzak möhletli Ýewraziýa ulag torlary we Merkezi Aziýa arkaly Pakistanyň Gwadar portuna çenli uzaljak demir ýol taslamalary sebit durnuklylygyna bagly. Habarlara görä, Pekin Gyrgyzystan we Özbegistan bilen demir ýol we transport taslamalaryny ara alyp maslahatlaşýar; bu ugurlar Owganystanyň üsti bilen Gwadar portuna birikdirilip bilner.
Dowam edýän Pakistan-Owganystan dartgynlygy GTYH we Islamic State Khorasan Province ýaly Hytaýa garşy toparlaryň güýçlenmegine şert döredýär we bu infrastruktura meýilnamalaryna howp salýar.
Hytaýyň araçylyk tagallalary aprel aýynda zorlugy azaldy. Pakistan resmileri “açyk uruş” ýagdaýy diýip häsiýetlendirse-de, 1-nji aprelden bäri Owganystana garşy täze howa zarbalary ýa-da dron hüjümleri bolmandyr.
Masom Jan Masomy Hytaýyň bu konfliktiň uzaga çekip, Hytaý-Pakistan bähbitlerine zyýan ýetirmeginiň öňüni almak üçin hereket etjekdigini aýdýar. Aaron Glasserman bolsa Pekiniň esasy guralynyň diplomatiýa bolandygyny belleýär: Hytaý howpsuzlyk kynçylyklaryny bilse-de, göni harby goşulyşmadan saklanýar, sebäbi bu ýagdaýy has hem çylşyrymlaşdyryp biler.
“Araçylyk roluny oýnamak Pekiniň etmäge taýýar bolan iň ýokary derejesidir”.