Özbegistanyň gündogarynda başlanan ýer dawa-jenjelleriniň tolkuny indi Sirdarýo welaýatyna hem ýetdi. Bu ýerde daýhanlar häkimiýetleriň kazyýetleri, karz töletmek çärelerini we administratiw basyşy ulanyp, ýerleri daşary ýurtly, aýratyn-da hytaýly maýadarlara amatly bolan täze ulgama geçirmek üçin ulanýandygyny aýdýarlar.
Hawos etrabynyň daýhany Gaýrat Usmonow 2021-nji ýylda kärendesine alan ýerini ýitiripdi. Häkimiýetler onuň ýerini saud maýadaryna beripdi. Üç ýyl dowam eden kazyýet dawalaryndan soň, maýadar ýerden ýüz öwürende, Usmonow 2025-nji ýylda gysga wagtlyk ýerini gaýtaryp alyp bildi.
Emma onuň aýtmagyna görä, ýerli häkimiýetler indi onuň ýer kärendesini ýene-de elinden almakçy - bu gezek hytaýly maýadarlara ýol açmak üçin.
Degişli maglumat Özbek daýhanlary özleriniň kärende ýerlerini hytaý firmalaryna bermäge mejbur edilýändiklerini aýdýarlarUsmonow ýerli häkimligiň ony bikanun tüwi ekmekde aýyplandygyny aýdýar. Onuň şertnamasynyň berk talaplaryna laýyklykda, bu ýagdaý onuň kärendesiniň ýatyrylmagyna esas bolup bilerdi. Özbek kanunçylygyna görä, ekin ýerleri döwlet tarapyndan 49 ýyla çenli kärendesine berilýär we diňe belli düzgün bozulmalary (mysal üçin, tölegleriň tölenmezligi ýa-da ýerleriň nädogry ulanylmagy) sebäpli yzyna alnyp bilner.
Usmonow bolsa kärendesinde hiç wagt tüwi ekmändigini aýdýar. Şeýle-de bolsa, ýerli işgärler bu aýyplamalary esas edip, kazyýet arkaly onuň kärendesini ýatyrmagy başardylar.
“Olar faktlary barlamaýarlar” diýip, Usmonow Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy. “Kazyýet diňe häkimiýetleriň tarapyny tutýar.”
Usmonowyň ýagdaýy geçen ýylyň maýynda kabul edilen milli kanundan soň ýüze çykan köp ýagdaýlaryň biridir. Bu kanun sebit “direksiýalaryny” döretdi.
Häkimiýetler bu kanunyň maksady karzlary dikeltmek we ýerleriň netijeli ulanylyşyny üpjün etmek diýip düşündirýärler. Emma Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bilen gürleşen daýhanlar, köpüsi ar almakdan gorkup atlaryny gizlin saklamak şerti bilen, bu ulgamyň ýerli öndürijileri köp ýyllap ösdürip ýetişdiren hasylly ýerlerinden aýyrmak we olary daşary ýurtly oba hojalyk taslamalaryna bermek üçin ulanylýandygyny aýdýarlar.
Ýanwardan bäri Usmonow we beýleki Hawos daýhanlary giň gerimli kampaniýa bilen ýüzbe-ýüz bolandyklaryny aýdýarlar. Birnäçe daýhan etrapdaky fermalaryň ýarysyna golaýynyň täze direksiýa ulgamy arkaly döwlet ýer gaznasyna geçirilmek üçin nyşana alnandygyny aýtdy.
“Ýer daýhandan döwlet gaznasyna, soň direksiýa, soň bolsa maýadara geçýär” diýip, Hawosdan bir daýhan aýtdy. “Emma bu zynjyryň ortasynda duran adamyň ykbaly barada hiç kim soramaýar.”
Hytaý maýadarlary üçin ýol açmak
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bilen gürleşen daýhanlaryň aýtmagyna görä, Sirdaryoda ýerleriň geçirilmeginden iň köp peýda görýänler hytaý kompaniýalarydyr. Emma häkimiýetler bu barada resmi taýdan anyk ýagdaýlary tassyklamady.
Geçen ýyl Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugy Andijon welaýatynyň birnäçe etrabyndaky ýerleriň hytaý kompaniýalaryna berlendigini habar berdi.
Şol habardan soň ýerleriň geçirilmegi wagtlaýyn saklandy, emma daýhanlaryň aýtmagyna görä, direksiýa ulgamy döredilenden soň basyş täzeden başlandy. Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy tarapyndan ýanwar aýynda derňelen bu ulgam konfiskasiýa edilen ýerleriň hytaýly maýadarlara kärendesine berlendigini ýüze çykardy.
Bu kanun Sirdaryoda we Özbegistanyň ýene alty welaýatynda – Andijon, Jizzah, Namangan, Taşkent, Fergana we Kaşkaderýa – direksiýalary döretdi. Bu edaralar ýerleriň ulanylyşyna gözegçilik edýär we ýerleri ýerli hem-de daşary ýurtly maýadarlara gaýtadan kärendesine berýär.
Daşary ýurtly maýadarlaryň köpüsi Hytaýdan bolup, Hytaý maliýeleşdiriş, infrastruktura we tehnologiýa arkaly Özbegistanyň oba hojalygyndaky ýerini giňeltdi. 2024-nji ýylda Özbegistan Hytaýyň Eksport–Import bankyndan hytaý döwlet kompaniýalary, şol sanda CITIC Construction we China CAMC Engineering tarapyndan amala aşyryljak suwaryş taslamalary üçin 220 million dollarlyk karzy tassyklady.
Soňky bir ýylyň dowamynda hytaý oba hojalyk delegasiýalary we sebit ýolbaşçylary Özbegistanyň gündogar we merkezi etraplaryna baryp gördüler. Şeýle hem dekabr aýynda Sirdaryo hökümet delegasiýasy oba hojalygy boýunça hyzmatdaşlygy giňeltmek maksady bilen Hytaýa sapar etdi.
Hawosdaky daýhanlar Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna hytaý maýadarlaryna ilki bilen sebitdäki ulanylmaýan ýa-da peselen ýerleriniň, mysal üçin ýol gyralaryndaky ot basan meýdanlaryň ýa-da Sowet döwründen galan taşlanan kolhozlaryň hödürlenendigini, emma olaryň muny kabul etmändigini aýtdylar.
“Olar eýýäm ösdürilip ýetişdirilen hasylly ýerleri talap etdiler — biziň daýhanlarymyzyň kyn şertlere garamazdan köp ýyllap öndürijilikli eden ýerlerini” diýip, bir daýhan aýtdy.
Ýerli daýhanlaryň hasaplamalaryna görä, diňe Hawos etrabynyň özünde şu ýyl 17 müň gektara golaý ýer geçirilmek üçin meýilleşdirilýär. Bu ýerleriň köpüsi ilki direksiýa ulgamyna geçirilip, soňra daşary ýurtly maýadarlara gaýtadan kärendesine berler.
Olaryň hasaplamalaryna görä, bu çäre takmynan 300 fermanyň täsirine düşmegine sebäp bolar we 2024-nji ýylyň ahyryndan bäri kazyýet kararlary ýa-da basyş arkaly eýýäm alnyp goýlan 10 müň gektardan gowrak ýere goşular.
“Hemmesini alaryn”
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bilen gürleşen we täze direksiýalar bilen bagly tejribelerini paýlaşan daýhanlar bu ulgamyň sebitdäki ýokary derejeli ýolbaşçylaryň, şol sanda welaýat häkimi Erkinjon Turdimowyň habary ýa-da rugsady bilen hyýanatçylykly ulanylýandygyny öňe sürýärler.
Turdimowyň edarasynyň metbugat wekili Manuçehr Mirzaýew ýerleriň konfiskasiýa edilmegi we mejbur etmek baradaky aýyplamalar boýunça Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň teswir soraglaryna jogap bermedi.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bilen gürleşen Hawosly bir daýhan welaýat ýolbaşçylary bilen geçirilen duşuşygy ýatlap, daýhanlaryň ir bilen çagyrylandygyny we Turdimowyň gelmegine birnäçe sagat garaşmaga mejbur edilendigini aýtdy.
“Ol gelen badyna adamlary haýbat atyp gorkuzyp başlady” diýip, daýhan aýtdy. “Bir adam damjalaýyn suwaryş üçin maýa goýup, ony kem-kemden üzýändigi sebäpli 1 milliard som (81,330 dollar) karzynyň bardygyny aýtdy. Häkim bolsa oňa: ‘Sen köçede ýaşarsyň. Men senden hemme zady, hatda öýüňi hem alaryn’ diýdi.”
Daýhanlaryň aýtmagyna görä, olara ýerlerini “meýletin” tabşyrmak ýa-da ýüz öwürip, kazyýet arkaly ýerleriniň zor bilen alynmagyna we karzlarynyň üzülmezligine sezewar bolmak arasynda saýlaw hödürlenipdir.
Bir daýhanyň sözlerine görä, duşuşyk wagtynda adamlaryň çykyp gitmeginiň öňüni almak üçin gapylarda polisiýa işgärleri goýlupdyr. Daýhanlar aýratynlykda çagyrylyp, resminamalara gol çekmäge mejbur edilipdir diýilýär.
Gol çekmekden ýüz öwrenler üçin netijeler tiz bolupdyr.
“Ertesi gün emläkleriň alynmagy başlandy” diýip, bir daýhan aýtdy. “Resmiler öýlere gelip, telewizorlary, mallary, garaz näme tapsalar, şony alyp gitdiler.”
Ýokardan edilýän basyş
Etrap häkimiýetleri ýerleriň alynmagynyň sebäbi hökmünde daýhanlaryň uly karzlaryny görkezýärler.
Etrap administrasiýasynyň Telegram kanalyna ýerleşdirilen beýanata görä, Hawos etrabyndaky fermalar 40 milliard som (3,2 million dollar) salgyt we 128 milliard som (10 million dollar) bank karzyna batypdyr. Şeýle hem häkimiýetler azyndan 110 fermanyň kärende şertnamasyny ýatyrmak üçin kazyýete ýüz tutandyklaryny tassykladylar.
Emma daýhanlaryň we seljerijileriň aýtmagyna görä, bu beýanat karzlaryň nähili ýüze çykandygyny ýa-da ýerli häkimiýetleriň we oba hojalyk birleşikleriniň bu ýagdaýda nähili jogapkärçilik çekýändigini düşündirmeýär.
Özbegistanda sebit oba hojalyk birleşikleri esasan döwlet tarapyndan dolandyrylýar we ýerli häkimiýetler bilen ýakyndan baglydyr.
Ykdysadyýetçi Otabek Bakirow oba hojalyk ulgamynyň öziniň köplenç daýhanlary karza itýändigini aýtdy.
Onuň aýdyşyna görä, 2024 we 2025 hasyl ýyllarynda köp daýhan pagta we bugdaý hasyllaryndan doly töleg alyp bilmändir. Netijede, dökünler gijikdirilipdir ýa-da asla getirilmändir, bu bolsa hasylyň peselmegine sebäp bolupdyr.
“Daýhanlaryň köpüsi karza batdy” diýip, Bakirow aýtdy.
Ýerli özbek häkimiýetleri ýerleriň daşary ýurt maýadarlaryna berilmeginiň ykdysadyýete peýda getirjekdigini aýdýarlar. Emma bu çäre köplenç oba ýerlerinde esasy iş çeşmesi bolan fermalardan işçileriň ýerinden aýrylmagyna ýetirýär.
Ýerli daýhanlaryň hasaplamalaryna görä, diňe Hawosda takmynan 300 fermanyň ýitirilmegi müňlerçe maşgalanyň girdejisiz galmagyna sebäp bolup biler.
“Daýhanlar gidýär, işçiler gidýär, obalar boşap galýar” diýip, Hawosly bir ýaşaýjy Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy. “Migrasiýa artýar. Maýadarlar gelip-gidýär, biz bolsa hiç zatsyz galýarys.”
Hawosda alnyp barylýan basyş kampaniýasy barada habarlar ýaýransoň, milli hökümet derejesinde hem käbir syýasy garşylyk ýüze çykdy.
Dolandyryjy Özbegistan Liberal Demokratik partiýasynyň deputatlary Turdimowa resmi parlament soragyny iberip, Hawosdaky daýhanlaryň ýagdaýy barada düşündiriş talap etdiler.
Häzirki wagta çenli welaýat häkimi tarapyndan hiç hili jogap berilmedi.