Sowet Soýuzynyň dargamagyndan soňky 35 ýylyň dowamynda Merkezi Aziýadan 4,7 milliondan gowrak adam Russiýanyň raýatlygyny aldy; bu bolsa ortaça her dört minutda bir pasportyň berlendigini aňladýar. Hünärmenler, Russiýada aýlyklaryň has ýokary bolmagy sebäpli emele gelen girdeji tapawudyny we raýatlyk almaga ýardam berýän ýeňilleşdirilen programmalary, sebitiň ýaşaýjylarynyň arasynda Russiýa raýatlygynyň meşhur bolmagynyň esasy sebäpleri hökmünde görkezýärler. Emma soňky ýyllarda, hususan-da Russiýanyň Ukrainanyň çägine çozuşyndan soň, rus raýatlygyny alýan adamlaryň sany azaldy. Hünärmenler muny, ilki bilen, erkekleriň urşa iberilmek howpy, şeýle hem jemgyýetçilik we syýasatçylar tarapyndan edilýän kemsitmeler hem-de negatiw garaýyşlar bilen düşündirýärler.
Merkezi Aziýalylar näme üçin rus pasportyny almaga çalyşdylar
Merkezi Aziýa ýurtlaryndan Russiýa tarap adam akymy SSSR-iň dargamagyndan soň dessine başlandy, emma bu proses ähli ýurtlarda birmeňzeş derejede bolup geçmedi.
1990-njy ýyllarda Merkezi Aziýa respublikalaryndan Russiýa göçenleriň arasynda esasan etnik ruslar, şeýle hem ukrainler, belaruslar, nemesler, tatarlar we koreýler bardy. Sebitdäki rus ilatynyň sany ep-esli azaldy:
- Täjigistan: 92,5% (1989-njy ýyldaky 388 000 adamdan 2020-nji ýylda 29 000 adama çenli);
- Gyrgyzystan: 69% (1989-njy ýyldaky 916 000 adamdan 2022-nji ýylda 282 000 adama çenli);
- Türkmenistan: 66% (1989-njy ýyldaky 333 000 adamdan 2022-nji ýylda 114 000 adama çenli);
- Özbegistan: 62% (1989-njy ýyldaky 1,65 million adamdan 2026-njy ýylda 624 000 adama çenli);
- Gazagystan: 53% (1989-njy ýyldaky 6,2 million adamdan 2026-njy ýylda 2,94 million adama çenli).
Bu göçüş prosesiniň depgini dürli ýurtlarda tapawutly derejede boldy. Iň çalt depginde Täjikistanda ýüze çykdy: 1992-nji ýylda raýat urşunyň başlanmagy bilen, rus ilatynyň ep-esli bölegi respublikany terk etdi. Özbegistanda we Türkmenistanda ilatyň esasy böleginiň göçmegi 1990-njy ýyllarda bolup geçdi, emma bu proses 2000-nji ýyllaryň ahyryna çenli dowam etdi. Gazagystanda we Gyrgyzystanda rus ilatynyň sany post-sowet döwrüniň dowamynda yzygiderli azalyp geldi, ýöne bu azalmanyň depgini dürli döwürlerde üýtgäp durdy.
Göçüşiň ugry üç onýyllykdan gowrak wagtyň dowamynda üýtgewsiz galyp, günortadan demirgazyga tarap gönükdi. Şeýle-de bolsa, göçýänleriň düzümi üýtgedi: häzirki wagtda Russiýa göçýänleriň arasynda sebitiň ýerli etnik toparlaryna degişli adamlar hem bar.
Her ýurtda näçe pasport berildi
Berlen rus pasportlarynyň umumy sany boýunça Gazagystandan gelenler sanawda öňdäki orny eýeleýärler: dürli çaklamalara görä, SSSR-iň dargamagyndan soň, takmynan iki million adam Russiýa raýatlygyny aldy. Olaryň ep-esli bölegi pasportlaryny heniz 1990-njy ýyllarda alypdyrlar. 2019-njy ýyla çenli Gazagystan sebitde bu sanawda yzygiderli birinji orunda durýardy, ýöne 2020-nji ýyldan başlap, Russiýa göçmek isleýän adamlaryň sany azalyp başlady.
Gyrgyzystandaky ýagdaý bolsa başgaça. 1992-nji ýyldan 2015-nji ýyla çenli 525 000-den gowrak adam Russiýa raýatlygyny aldy, soňky on ýylyň dowamynda bolsa ýene-de takmynan 120 000 adam şol ýoly saýlady; şeýlelik bilen, jemi sany azyndan 645 000 adama ýetdi.
Özbegistanyň raýatlarynyň arasynda Russiýa raýatlygyny almak islegi wagtyň geçmegi bilen üýtgäp durdy. Jemi hasapda, Özbegistandan bolan 854 000-den gowrak adam Russiýa raýatlygyny kabul etdi.
Russiýanyň raýatlary Aşgabatda rus prezidentiniň saýlawlarynda ses berýärler.
Türkmenistan boýunça doly statistiki maglumatlar ýok. Köpçülige elýeterli maglumatlara görä, 1992-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň azyndan 100 000 raýaty Russiýanyň raýatlygyny aldy. Bu prosesiň iň ýokary derejesi, iki ýurduň arasynda goşa raýatlyk baradaky ylalaşygyň hereket edýän döwrüne gabat geldi; bu ylalaşygyň güýji 2015-nji ýylda resmi taýdan bes edildi.
Täjigistanda bolsa, ilatyň daşary ýurtlara, şol sanda Russiýa göçmegi esasan soňky onýyllykda has-da güýçlendi. 1992–2013-nji ýyllar aralygynda takmynan 330 000 adam Russiýa raýatlygyny alan bolsa, 2015–2025-nji ýyllar aralygynda bu san 768 600-e ýetdi. Bu, öňki 22 ýyl bilen deňeşdirilende, görkezijiniň 2,3 esse artandygyny aňladýar. SSSR-iň dargamagyndan soň geçen 35 ýylyň dowamynda, takmynan 1,1 million Täjigistanyň raýaty Russiýa raýatlygyny aldy.
Russiýa pasportyna bolan islegiň üýtgemeginiň sebäpleri
Russiýa pasportyna bolan gyzyklanmanyň artmagy hemişe birsydyrgyn bolmady we islegiň her gezek artmagynyň aýratyn sebäpleri bar.
Rus pasportlaryny tutup duran polisiýa işgäri. Kaliningrad, 2005-nji ýylyň 23-nji sentýabry
Russiýanyň raýatlygy baradaky ilkinji kanunyň hereket eden döwründe — ýagny 2002-nji ýyla çenli — Gazagystan ilatynyň arasynda uly gyzyklanma bardy. Bu kanun ýönekeý hasaba alyş tertibi arkaly Russiýanyň pasportyny almaga mümkinçilik berýärdi. Şol döwürde Gazagystanyň bir milliondan gowrak ýaşaýjysy Russiýanyň raýaty boldy.
Ikinji tolkun 2000-nji ýyllarda, Russiýanyň, Belarusyň, Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň arasynda 1999-njy ýylda gol çekilen dört taraplaýyn ylalaşykdan soň döredi. Bu ylalaşyga laýyklykda, Russiýanyň raýaty bolan ýakyn garyndaşlaryna eýe Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň raýatlary, wagtlaýyn ýa-da hemişelik ýaşaýyş rugsatnamasyny almak talaplaryny berjaý etmezden, üç aýyň dowamynda Russiýanyň pasportyny alyp bilýärdiler. Soňra bu ýeňilleşdirilen tertip has-da çylşyrymlaşdyryldy, Gazagystan bilen Gyrgyzystanyň Ýewraziýa ykdysady birleşigine goşulmagyndan soň bolsa, raýatlygyny üýtgetmäge bolan gyzyklanma ep-esli peseldi.
Russiýa barýan özbek migrantlary
Özbegistanda gyzyklanmanyň artmagy, 2002-nji ýylyň maý aýynda "Russiýa Federasiýasynyň raýatlygy hakynda" ikinji kanunyň kabul edilmegine gabat geldi. Bu kanun, dürli sowet respublikalaryndan Russiýa gelen öňki SSSR raýatlary üçin raýatlyk almagyň ýönekeýleşdirilen tertibini girizdi.
2020-nji ýylda ýene-de gyzyklanma artdy, raýatlygy almak üçin ýüz tutýan şahslardan olaryň öz ýurdunyň raýatlygyndan ýüz öwürmek talaby ýatyryldy.
Täjigistanda bolsa, meşhurlygyň iň ýokary derejesi soňky onýyllykda boldy. 2020-nji ýylda Russiýa özüniň "watandaşlary göçürip getirmek" maksatnamasyny giňeltdi. Bu bolsa, eýýäm rus pasportyna eýe bolan täjigistanly raýatlaryň doganlaryna, çagalaryna we agtyklaryna hem raýatlyk almaga mümkinçilik berdi. Şeýle-de, bu adamlara rus dili boýunça synag tabşyrmak talabyndan boşadylmak hukugy berildi.
Ykdysady faktor
Bu sebitden bolan adamlaryň rus pasportyny almaga ymtylmagynyň esasy sebäbi näme? Munuň bir sebäbi ykdysady ýagdaý bilen baglanyşyklydyr. 2000-nji ýyldan bäri geçen 25 ýylyň dowamynda Russiýada ortaça aýlyk (ABŞ dollaryna öwrülende) takmynan 15 esse artdy. Pasportlaryň köpçülikleýin alnan döwürlerinde, Russiýa bilen sebitdäki käbir ýurtlaryň arasyndaky girdeji tapawudy 450 göterime çenli ýetdi. Başgaça aýdylanda, Russiýadaky aýlyk haklary beýleki ýurtlardakydan bäş esse köpdi.
Moskwadaky Merkezi Aziýaly zähmet migrantlary
Ortaça aýlyklaryň üýtgemeginiň depgini (ABŞ dollarynda):
| Ýurt | 2000 | 2010 | 2013 | 2021 | 2026 |
| Russiýa | 80 | 650 | 940 | 777 | 1200 |
| Gazagystan | 100 | 526 | 720 | 570 | 950 – 1050 |
| Özbegistan | ~30 | ~250 | ~365 | ~310 | 420 – 470 |
| Gyrgyzystan | ~25 | ~160 | ~250 | ~230 | 380 – 410 |
| Täjigistan | ~10 | ~90 | ~165 | ~140 | 220 – 250 |
Migrasiýa boýunça bilermen Aleksandr Kimyň pikiriçe, rus pasporty has ýokary hak tölenýän zähmet bazaryna girmek üçin amatly mümkinçilik bolmagynda galýar.
Aleksandr Kim
"Artykmaçlyklary örän aýdyň. Birinjiden, Täjigistanyň we Özbegistanyň raýatlaryna talap edilýän zähmet rugsatnamasy üçin töleg tölemäge zerurlyk ýok. Ikinjiden, raýatyň hukuk ýagdaýyny düzgünleşdirýän kadalar, ýurtda wagtlaýyn ýaşaýan daşary ýurt raýatyna degişli düzgünlere garanda, has ýeňildir. Mundan başga-da, rus pasporty Merkezi Aziýa döwletleriniň pasportlaryna garanyňda, ep-esli derejede 'güýçli' hasaplanýar" diýip, Kim belleýär.
Demografiki krizis
Russiýanyň häkimiýetleri näme üçin Merkezi Aziýadan gelen adamlara raýatlyk almagy ýeňilleşdirdiler? Munuň jogaby Russiýanyň özündäki demografiki ýagdaý bilen baglanyşyklydyr. Ýurtda ilatyň tebigy azalmagy dowam edýär: ölüm sany dogluş sanyndan köp. Şeýle hem, 1990-njy ýyllardaky ilat azalmasynyň uzak möhletli täsirleri ýurduň demografik gurluşyna ýaramaz täsirini ýetirmegini dowam etdirýär.
"Rosstat" (Russiýanyň Federal statistika gullugy) tarapyndan berlen çaklamalara görä, 2024-nji ýylda her 100 ölüm hadysasyna takmynan 67 dogluş düşdi. Netijede, ilatyň tebigy azalmagy 596 200 adama deň boldy. Käbir rus bilermenleriniň pikirine görä, Russiýa häzirki wagtda soňky 200 ýylyň dowamynda syn edilen, dogluş derejesiniň iň güýçli pese düşüşleriniň birini başdan geçirýär.
Alekseý Rakşa, demograf, "Rosstat"-yň öňki işgäri
"Aprel aýynda dogluş sany boýunça täze bir iň pes görkeziji hasaba alyndy; bu, hasabatlaryň ýöredilip başlanan 18-nji asyryň ahyryndan bäri iň pes derejedir. Takmynan 84 000 çaganyň doglandygy, ýagny her güne ortaça 2 800 çaganyň düşýändigi çaklanylýar. Bu, 'Rosstat' we EMISS-iň (Birleşen pudagara maglumat-statistika ulgamy — red.) maglumatlaryna esaslanýan meniň çaklamamdyr. Russiýada demografik statistika 2024-nji ýyldan 2025-nji ýylyň mart aýyna çenli degişli döwürde gizlin diýlip yglan edildi" diýip, demograf Alekseý Rakşa iýun aýynda ýazdy.
Täze raýatlar bilen baglanyşykly tankytlar we çäklendirmeler
Postsowet ýurtlaryndan, esasan hem rus däl etnik toparlara degişli adamlara raýatlyk bermek arkaly demografik ýitgileriň öwezini dolmak synanyşyklary, rus jemgyýetiniň we syýasy gurşawyň belli bir toparlary tarapyndan tankyt edildi. "Sprawedliwaýa Rossiýa" partiýasynyň lideri Sergeý Mironow, Merkezi Aziýadan gelen adamlara köpçülikleýin raýatlyk berilmegine garşy çykyş etdi.
Sergeý Mironow
"Diňe soňky 10 ýylyň dowamynda 800 000 täjik biziň Russiýamyzyň raýaty boldy. Bu gowy zat, elbetde. Ýöne munuň nämä getirendigini bilýärsiňizmi? Häzirki wagtda täjikler Russiýadaky iň uly etnik toparlaryň arasynda altynjy orunda durýarlar. Siz näme edýärsiňiz? Bize bu näme üçin gerek?" diýip, şol wagt Döwlet Dumasynyň deputaty bolan Mironow awgust aýynda aýtdy.
Soňky ýyllarda rus raýatlygyny alan adamlar kemsitmelere duçar bolýarlar. Sosial ulgamlarda olara döwlet tarapyndan berilýän ýeňillikleri we kömekleri ýatyrmak baradaky talaplar barha ýygy-ýygydan ýaňlanýar. Täjigistanly Tahmina Samadowanyň başdan geçiren ýagdaýy munuň aýdyň mysalydyr: onuň köp çagaly maşgalasyna Mytişi şäherinde ýaşaýyş jaý sertifikaty berlipdi, ýöne daşary ýurtlulary ýigrenýän ksenofob ruslaryň nägileliginden soň, bu karar ýatyryldy; soňra bolsa, aýalyň özüne garşy jenaýat işi gozgaldy.
Täjigistanda doglan rus raýaty Tahmina Samadowa maşgalasy bilen, 2025-nji ýyl
Aprel aýynda hökümet kararnama çykardy. Oňa laýyklykda, geljek ýylyň aprel aýyndan başlap, birleşdirilen sosial kömek puluny almak hukugy diňe resmi tertipde rus raýatlygyny alan we raýat hökmünde Russiýada azyndan bäş ýyl ýaşan şahslar üçin elýeterli bolar.
Fronta düşmek howpy
Adam hukuklaryny goraýjylaryň bellemegine görä, Merkezi Aziýadan baryp, rus raýatlygyny alan adamlaryň harby gulluga çagyrylmak ähtimallygy, Russiýada doglan adamlara garanyňda has ýokarydyr. Russiýanyň pasportyny alan erkekler Ukrainadaky urşa söweşmäge iberilmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.
"Russiýanyň esasy etniki toparyna degişli adamlar raýatlyk alanda, olara harby şertnama gol çekmegi üçin Merkezi Aziýadan gelenlere edilýän ýaly basyş edilmeýär. Bu, etnik gelip çykyşa esaslanýan ikitaraplaýyn standartlaryň aýdyň mysalydyr. Umuman aýdanyňda, häzirki wagtda Russiýanyň raýatlygyny alan ähli erkekler üçin iki sany uly howp bar: ýa-da bes edilmedik mobilizasiýa arkaly harby gulluga çagyrylmak, ýa-da harby şertnama gol çekmäge mejbur edilmek" diýip, Kim aýdýar.
Bilermeniň bu pikiri rus resmileriniň beýanatlary bilen hem tassyklanýar. 2024-nji ýylda Derňew komitetiniň başlygy Aleksandr Bastrykin, Russiýanyň pasportyny alan 30 müňden gowrak migrantyň "ýygnalyp", harby hasaba alnandygyny, olaryň takmynan 10 müňüsiniň bolsa soňra Ukrainadaky söweş zolagyna iberilendigini habar berdi.
Kiýewiň bellemegine görä, Merkezi Aziýa ýurtlaryndan gelen adamlar köplenç pyýada goşuna "et hüjümleri" (köp sanly adam ýitgisine getirýän, köpçülikleýin hüjümlere) diýlip atlandyrylýan söweşlere iberilýärler. Şeýle bölümlere düşen adamlaryň ilkinji söweşde heläk bolmak ähtimallygy örän ýokarydyr.
'Bu raýatlygyňyzy yzyna alyň! Men indi Russiýada ýaşamak islämok!'
Russiýanyň täze raýatlarynyň arasynda raýatlyk üçin öz janyny gurban etmek islemeýänler bar. Merkezi Aziýadan gelip, Russiýa raýatlygyny alan bir adam, polisiýa bölüminde harby hasaba durmak barada buýruk alandan soň, pasportyny zyňyp goýberdi. Bu waka 2024-nji ýylda Tomsk şäherinde bolup geçdi: 30 ýaşly Mahmujon Mabubzoda harby komissarlyga barmakdan ýüz öwürdi. "Bu raýatlygyňyzy yzyna alyň! Men indi Russiýada ýaşamak islämok!" diýip, ol jar etdi.
2023-nji ýyldan bäri häkimiýetler 4500-den gowrak adamy raýatlykdan mahrum etdiler; olaryň 400-den gowragy, hususan-da, harby hasaba durmandyklary sebäpli şeýle çärä sezewar boldy.
Russiýa raýatlygyna bolan höwes peselýär: 2022-nji ýylda 691 müň daşary ýurtly rus pasportyny alan bolsa, 2025-nji ýylda bu san 152 müňe düşdi.
Russiýanyň pasporty has ýokary hak tölenýän zähmet bazaryna çykmaga mümkinçilik berýän serişde bolmagynda galýar, emma bu "petegiň" bahasy barha gymmatlaýar, şol bir wagtda-da oňa eýe bolanlaryň hukuklary barha çäklendirilýär.