ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp iki hepdeden gowrak wagt bäri Eýranda dowam edýän hökümete garşy protestleriň netijesinde ölenleriň sanynyň artmagy sebäpli Eýrandaky protestçilere ýüzlenip, "kömek ýolda" diýdi we bu bolsa global derejede täsir döretdi.
"CBS News"-a beren interwýusynda Tramp, eger režim protestçileri asyp başlasa, ABŞ Eýranda "örän berk çäreleri" görer diýdi. "Eýranda bolup geçýän wakalaryň gaýtalanmagyny görmek islemeýäris" - diýip, Tramp "Bu gowy netije bermez" diýip belledi.
Ol administrasiýasynyň Eýranyň howpsuzlyk güýçleri tarapyndan öldürilen protestçileriň sanynyň resmi tassyklanmagyna garaşýandygyny sözüne goşdy.
Siziň brauzeriňiz HTML5 formatyny goldamaýar
Images From Tehran Morgue Reveal Scale Of Deadly Crackdown
Tramp ABŞ-nyň nähili çäre görüp biljekdigi barada jikme-jik maglumat bermekden boýun gaçyrdy, ýöne "maksadyň ýeňmekdigini" sözüne goşdy. Bu ABŞ-nyň ýakynda Eýranyň ýadro programmasyny togtadan howa hüjümlerine ýa-da Wenesuelanyň prezidenti Nikolas Maduronyň Karakasdan çykarylmagyna, onuň ABŞ-da tussag edilip, jenaýat aýyplamalary boýunça sud edilmegine garaşýandygyna yşarat edýär.
Şol gün öňräk Tramp eýranlylary "protesti dowam etdirmäge" we "edaralary ele geçirmäge" çagyrdy, bu bolsa ABŞ-nyň "ýagdaýa örän üns bilen gözegçilik edýändigini" aýdyp, häkimiýetlerden 1979-njy ýyldaky Yslam rewolýusiýasyndan bäri ruhany häkimiýetine garşy iň uly kynçylyklaryň birinde protestçileri öldürmezligi talap edýän berk duýduryşy boldy.
"Men protestçileriň manysyz öldürilmegi TOGTADYLÝANÇA Eýran resmileri bilen ähli duşuşyklary ýatyrdym. KÖMEK ÖZ ÝOLUNDA" diýip, ol sosial mediada aýtdy.
Onuň bu sözleri 12-nji ýanwarda giçlik sosial mediada ýaýradylan maglumatyň yz ýanyna gabat geldi. Tramp Eýran bilen iş alyp barýan islendik ýurduň ABŞ bilen söwdada 25 göterim möçberde paç bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyny ýazdy. Ol başga jikme-jiklikleri bermedi.
Eýrandaky gozgalaň inflýasiýa we walýutanyň pese gaçmagy bilen başlandy, ýöne şondan bäri hökümete garşy giň gerimli proteste öwrüldi.
Hukuk goraýjy toparlar resmileriň köp adamyň ölümine sebäp bolan demonstrasiýalary rehimsiz basyp ýatyrandygyny aýdýarlar.
ABŞ-da ýerleşýän garaşsyz hukuk gözegçisi HRANA 13-nji ýanwarda protestlerde ölenleriň sanynyň tassyklanandygyny we 2003 adama ýetendigini aýtdy.
Şol gün irden "Reuters" agentligi ady agzalmadyk eýran resmisine salgylanyp, ölenleriň sanynyň 2000 töweregine ýetendigini habar berdi, bu bolsa häkimiýetleriň tutuş ýurt boýunça iki hepdeden gowrak wagt bäri dowam edýän protestlerde ölenleriň sanynyň ýokarydygyny ilkinji gezek ykrar etmegidir.
Ýurtdaky dartgynly ýagdaý Waşingtony ABŞ-nyň raýatlaryna Eýrandan mümkin boldugyça çalt çykmak barada duýduryş bermäge mejbur etdi.
Trampyň duýduryşy Eýran häkimiýetleriniň adam pidalaryna sebäp bolýan hereketlerine garşy dünýä derejesinde nägilelik bildirilýän mahalyna gabat geldi.
Britaniýa 13-nji ýanwarda Eýranyň ýolbaşçylaryny protestçileriň "elhenç we rehimsiz öldürilmegi" üçin ýazgardy we Eýranyň ilçisini "eşidilýän elhenç habarlar üçin jogap bermäge" çagyrdy.
"Birleşen Patyşalyk eýran protestçileriniň elhenç we rehimsiz öldürilmegini iň berk sözler bilen ýazgarýar we biz Eýran häkimiýetlerinden öz raýatlarynyň esasy hukuklaryna we azatlyklaryna hormat goýmagy talap edýäris" diýip, Britaniýanyň daşary işler ministri Iwette Kuper parlamente aýtdy.
Germaniýanyň kansleri Fridrih Merz Eýranyň ýolbaşçylarynyň "soňky günlerinde we hepdelerinde" ýaly görünýändigini aýtdy.
"Bir režim diňe zorluk arkaly häkimiýeti saklap bilýän bolsa, onda ol hakykatdanam öz soňuna ýetdi. Ilat indi bu režime garşy çykýar" diýip, ol Hindistana sapary mahalynda žurnalistlere aýtdy.
Hukuk goraýjy toparlar repressiýanyň rehimsizliginiň alamaty hökmünde 13-nji ýanwarda Eýranyň bidüzgünçiliklerde aýyplanan ilkinji protestçini jezalandyrjakdygy barada habar berdiler.
Norwegiýada ýerleşýän "Iran Human Rights" we "Hengaw" ýaly toparlar çeşmelerine salgylanyp, geçen aýyň ahyryndan bäri ýurdy sarsdyran protestlerdäki roly sebäpli "Hudaýa garşy uruş alyp barmakda" aýyplanan 26 ýaşly Erfan Soltaniniň tussag edilenden alty gün soň, 14-nji ýanwarda jezalandyryljakdygyny aýtdylar.
Eýran resmileri Soltany baradaky habarlar barada açyk pikir bildirmediler. Emma Yslam Rewolýusiýasynyň Sakçylary Korpusyna (IRGC) ýakyn bolan "Tasnim" habar agentligi 13-nji ýanwarda sud ulgamynyň birnäçe protestça garşy ilkinji aýyplamalary çykarandygyny habar berdi.
"Parahatçylykly demonstrantlaryň öldürilmegi bes edilmeli"
Agentligiň aýtmagyna görä, Eýranda yslam kanunlaryna görä "Hudaýa garşy uruş alyp barmakda" aýyplanýanlar babatynda ölüm jezasy göz öňünde tutulýar we olaryň işleri ileri tutular.
"Parahatçylykly demonstrantlaryň öldürilmegi bes edilmeli we protestçilere garşy zorluk görkezmek üçin olara 'terrorçy' diýlip at bermek kabul ederliksizdir" diýip, Birleşen Milletler Guramasynyň adam hukuklary boýunça ýokary derejeli wekili Wolker Turk 13-nji ýanwarda eden beýanatynda eýran häkimiýetleriniň "özgerişlik baradaky kanuny talaplary basyp ýatyrmak üçin rehimsiz güýç ulanmak" kararyny tankytlady.
Eýranyň içindäki bir lukmanyň Azatlyk Radiosynyň Farda radiosyna gürrüň bermegine görä, howpsuzlyk güýçleri tutuş ýurt boýunça hökümete garşy protestlere rehimsiz basyş edilmeginiň fonunda hassahanalara hem hüjüm edip, ýaralanan protestçileri jezalandyrýar.
Eýranyň günortasyndaky bir hassahanada işleýändigini aýdan lukman Eýranyň howpsuzlyk güýçleriniň işgärleriniň bejergi üçin hassahana ýerleşdirilen protestçileri "öldürendigini" aýtdy.
"Olar köp [demonstranty] öldürdiler, köpüsini tussag etdiler we köpüsi gaçyp ýör" diýip, howpsuzlyk aladalary sebäpli anonimlik şertinde geplän lukman: "Ýagdaý örän erbet" diýip, Farda radiosyna aýtdy.
Azatlyk Radiosy lukmanyň aýdanlaryny garaşsyz ýagdaýda tassyklap bilmedi.
2022-nji ýylda Mahsa Amini baş örtügini nädogry geýendigi üçin polisiýa tussaglygynda öldi, şondan soň, adamlar "Aýallar, durmuş, azatlyk" şygary bilen ýurt boýunça köçelere çykypdy. Şol protestleriň soňky uly tolkunynda, bidüzgünçiliklere gatnaşmakda aýyplanyp, azyndan 12 adam jezalandyrylypdy.