ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Russiýanyň 2022-nji ýylda Ukraina garşy başlan giň gerimli urşuny bes etmek baradaky gepleşiklere ukrain prezidenti Wolodymyr Zelenskiniň gatnaşmaly däldigini öňe sürdi. Bu Trampyň Zelenskiniň parahatçylyk gazanmak tagallalaryna ygrarlylygyna şübhe bildirýän soňky beýanaty boldy.
Bu sözler Zelenskiniň aýtmagyna görä, Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň peýdasyna boljak birnäçe ädim sebäpli Ukrainada aladalaryň ýüze çykan mahalyna gabat geldi. Soňky iki hepdede Tramp Russiýanyň dizel ýangyjynyň eksportyny höweslendirýän ylalaşygy yglan etdi we geçen aý özüniň gol çeken kanunyna laýyklykda girizilmeli sanksiýalary ulanmazlyk barada karar kabul etdi.
"Zelenski näme hakda gürleýändigini bilenok" diýip, Tramp Zelenskiniň sanksiýalary ulanmazlyk baradaky karary tankytlamagy hakda soralanda aýtdy. "Dogrusyny aýtsam, Ukrainanyň adyndan başga biriniň gepleşik geçirmeli wagty geldi diýip pikir edýärin".
Tramp 10-njy oktýabrda Ukrainanyň "ylalaşyk gazanyp biljek täze bir ýolbaşçy tapmalydygy" barada eden çagyryşyny bu gezek gaýtalamady.
Bu dartgynlylygyň arasynda adynyň aýdylmazlygy şerti bilen Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna maglumat beren bir amerikan we bir ukrain çeşmesiniň sözlerine görä, ukrain gepleşikçileriniň şu hepdäniň dowamynda Norwegiýada ABŞ-nyň ýörite wekili Stiw Witkoff we Trampyň giýewsi Jared Kuşner bilen duşuşmagyna garaşylýar. Olar parahatçylyk gepleşiklerini ilerletmek tagallalaryny ara alyp maslahatlaşarlar.
Çeşmeleriň biri Zelenskiniň hem gepleşiklere gatnaşmak mümkinçiligine seredýändigini aýtdy. Çeşmeleriň sözlerine görä, taýýarlyk işleri dowam edýär, soňky jikme-jiklikler bolsa entek tassyklanmady.
Zelenski şol gün öňräk sosial mediada paýlaşan wideosynda Ukrainanyň Witkoff we Kuşner bilen "ýakyn günlerde, belki-de Norwegiýada" duşuşmagy umyt edýändigini aýtdy. Ol "diplomatik proses barada maslahatlaşmaly zatlaryň köpdügini" sözüne goşdy.
ABŞ-nyň Ukraina boýunça geçiren gepleşikleriniň köpüsine Witkoff, Kuşner we ukrain prezidentiniň özüni däl-de, Zelenskiniň iberen gepleşikçileri gatnaşdy. Zelenski-de, Putin-de urşy bes etmek boýunça Ukraina bilen Russiýanyň arasynda geçirilen gepleşikleriň hiç birine gatnaşmady.
Tramp 19-njy oktýabrda geljek aý Hytaýda geçiriljek Aziýa-Ýuwaş umman ykdysady hyzmatdaşlygy guramasynyň (APEC) sammitiniň çäklerinde Putin we Hytaýyň prezidenti Si Szinpin bilen üçtaraplaýyn duşuşyk geçirmäge taýýardygyny hem aýtdy.
"Eger prezident Si muny islese, men duşuşardym" diýip, Tramp aýtdy. Ýöne ol duşuşygyň esasy maksadynyň Russiýanyň Ukraina garşy urşuny däl-de, "ýadro ýaraglaryny we ýadro ýaraglaryndan saplanmagy" ara alyp maslahatlaşmak boljakdygyny belledi.
"Men muny ederdim, ýöne kän bir Ukraina üçin däl, sebäbi Russiýa, dogrusyny aýtsam, Ukraina babatynda özüni kadaly alyp bardy. Olar kän bir zat edenoklar" diýip, Tramp Ukraina meselesini maslahatlaşmak üçin Putin we Si bilen duşuşyga gatnaşyp-gatnaşmajakdygy soralanda žurnalistlere aýtdy.
Dizel ýangyjy baradaky ylalaşykdan we sanksiýalary ulanmazlyk baradaky karardan başga-da, Ukrainanyň goranyşy üçin möhüm bolan "Starlink" we "Starshield" hemra aragatnaşyk ulgamlaryndaky meseleler hem-de Russiýanyň golaýlap gelýän hüjümleri barada ABŞ-nyň Ukraina duýduryş bermeýändigi baradaky aladalar iki ýurduň gatnaşyklarynda dartgynlylyk döretdi.
"Gynansak-da, geçen gije Russiýanyň ballistik raketa hüjüminiň ilkinji tapgyry barada hyzmatdaşlarymyzdan öňünden duýduryş almadyk" diýip, Zelenski 19-njy oktýabrda Telegramda, ABŞ-nyň iki partiýasyna degişli kanun çykaryjylar bilen onlaýn duşuşygy barada ýazan ýazgysynda aýtdy.
"Mundan başga-da, frontuň dürli böleklerinde 'Starlink' we 'Starshield' hyzmatlaryndan peýdalanmakda tizlik çäklendirmelerine duçar bolýarys" diýip, ol aýtdy. "Amerikan tarapy bu meseleleriň hiç biri boýunça Ukraina düşündiriş bermedi".
Zelenski ABŞ-nyň kanun çykaryjylaryna Harkiw sebitiniň bir şäherindäki seýilgähde alty adamyň, şol sanda bir aýalyň we onuň bir ýaşly gyzynyň ölümine sebäp bolan rus dron hüjümi barada aýdandygyny belledi.
Ol "Pentagonyň Ukrainanyň ileri tutulýan zerurlyklarynyň sanawy (PURL) maksatnamasynyň çäklerinde Ýewropa ýurtlarynyň eýýäm puluny tölän [howa hüjüminden goranyş] raketalarynyň iberilmegini gijikdirýändigini" hem aýtdy.
Zelenskiniň sözlerine görä, ýüküň iberilmegi ABŞ-nyň goranmak sekretary Pit Hegsetiň goluna garaşýar.
"Bularyň ählisi bize berilýän goldawy haýallatmak üçin haýsydyr bir syýasy kararyň kabul edilendigine yşarat edýär" diýip, Zelenski sözüne goşdy.
Geçen hepde hem Kiýew şeýle hüjümler barada ABŞ-dan duýduryş bolmandygyny, munuň ýaşaýjylaryň gaçybatalgalara barmagy üçin juda az wagt goýandygyny aýdypdy.
Özbegistanda Merkezi Aziýa ýurtlarynyň duşuşygyna gatnaşýan ABŞ-nyň döwlet sekretary Marko Rubio 19-njy oktýabrda Ukraina bilen aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagynyň togtadylmandygyny aýtdy.
"Hiç hili arakesme bolmady" diýip, Rubio Ukrainanyň bu baradaky beýanatlary barada soralanda žurnalistlere aýtdy. Ol Zelenskini Russiýa bilen urşy bes etmäge "ünsi jemlemäge" çagyrdy.
Tramp 16-njy oktýabrda giçlik Ukrainanyň güýçli goldawçysy bolan merhum amerikan senatory Lindsi Gremiň adyny göterýän kanuna laýyklykda girizilmeli täze sanksiýalary ulanmazlyga rugsat berýän ýerine ýetiriji buýruga gol çekdi. Bu Russiýanyň dizel ýangyjyna degişli sanksiýalaryň wagtlaýyn ýeňilleşdirilmeginden birnäçe gün soňra boldy.
Tramp bu kanuna Moskwanyň 2022-nji ýylyň fewralynda Ukraina garşy başlan giň gerimli çozuşy sebäpli oňa basyş etmek isleýän kanun çykaryjylaryň talaby bilen geçen aý gol çekipdi.
Emma soňky günlerde sanksiýalary ýeňilleşdirmek boýunça edilen ädimler dürli taraplardan ýiti tankyda sezewar boldy. Tankytçylar Trampy Kremle öz harby hereketlerini maliýeleşdirmäge mümkinçilik bermekde aýypladylar. Prezident bu aýyplamalary ret etdi.
"Men Russiýa bilen Ukrainanyň arasyndaky uruşda parahatçylyk gazanmak üçin gepleşik geçirýärin we Russiýanyň akylsyzlyk bilen gepleşikler stolundan daşlaşdyrjak hiç bir zat etmek islämok" diýip, Tramp 18-nji oktýabrda Truth Social ulgamynda ýazdy.
Tramp 2025-nji ýylyň ýanwarynda häzirki prezidentlik möhletine başlanda Russiýanyň Ukraina garşy urşuny bes etmegi ileri tutulýan maksatlaryň birine öwürdi. Emma Kiýew bilen Moskwanyň gepleşiklerdäki pozisiýalary henizem biri-birinden daşda, gepleşikler bolsa bökdençlige uçrady.
Kreml hiç hili eglişik etmän, doly atyşygy bes etmek baradaky çagyryşlary gaýta-gaýta ret edýär. Ol şol sanda Donetsk sebitinde söweş arkaly eýeläp bilmedik ýerleriniň hem Russiýanyň gözegçiligine berilmegi baradaky talaplaryndan el çekmeýär.
Durgunlylygyň dowam etmegi bilen iki tarap hem hüjümlerini güýçlendirdi. Moskwa Kiýewe we beýleki uly şäherlere güýçli zarba urýar, energiýa infrastrukturasyny hem nyşana alýar. Bu Ukraina gyşa taýýarlanýan mahaly kommunal hyzmatlaryň işine uly zyýan ýetirýär.
Ukrainanyň ýaragly güýçleri bolsa jogap hökmünde Russiýanyň harby hereketlerine päsgel bermek üçin onuň nebiti gaýtadan işleýän desgalaryny nyşana aldy.
Bu hüjümler Trampyň gaharyny getirdi. Ýangyjyň bahalarynyň ýokarlanmagy sebäpli köp saýlawçynyň nägilelik bildirýän mahaly onuň Respublikan partiýasy Senatyň hem-de Wekiller palatasynyň üstünden gözegçilik etmek ugrunda ýiti bäsleşige gatnaşýar.
Zelenski ABŞ-nyň goldawy ýitse, munuň Ukraina üçin agyr netijeleriniň boljakdygyny duýdurdy.
"Eger Birleşen Ştatlar Russiýanyň tarapyny tutsa, onda, elbetde, biz ýeňiş gazanyp bilmeris" diýip, Zelenski 18-nji oktýabrda NBC-iň "Meet the Press" gepleşiginde aýtdy.
"Biz oňa ynanmak isleýäris we ol öz kararlaryny üýtgeder diýip umyt edýäris... Sebäbi bularyň hemmesini ýalňyşlyk hasaplaýaryn we bu bize kömek etmez. Birleşen Ştatlara-da kömek etmez".
Ol Ukrainanyň şu hepdäniň başynda togtadylandygyny aýdan aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagynyň indi "täzeden ýola goýlanyna" meňzeýändigini sözüne goşdy.
"Biz munuň üçin örän minnetdar" diýip, Zelenski aýtdy. "Häzir bu işleýär".
Bir hepde ozal Tramp sosial mediada energiýa desgalaryna hüjümleriň bes edilýändigini özbaşdak yglan edende, Zelenski hüjümleri togtatmagy goldaýan ýaly göründi, ýöne Moskwanyň hem şeýle etmegine garaşýandygyny aýtdy.
Emma Russiýanyň Ukrainanyň energiýa desgalaryna hüjümleriniň dowam etmegi bilen ukrain prezidenti Kiýewiň öz hüjümlerini birtaraplaýyn duruzmagy "goýbolsun edýändigini" aýtdy.
Moskwanyň Trampyň bu beýanatyny goldandygyny görkezýän alamat ýokdy.
Rus metbugatynyň habaryna görä, hepdäniň başynda harby dolandyryş nokadyna baryp gören Putin rus goşunyna Ukrainadaky nyşanalara "giň gerimli we utgaşdyrylan" hüjümleri dowam etdirmegi buýurdy.
Moskwa mundan öň hem ýurduň energiýa infrastrukturasyna hüjüm edip, aýazly howada müňlerçe adamy ýylylyksyz ýa-da elektriksiz galdyrmak arkaly, Kiýewi öz berk talaplaryny kabul etmäge mejbur etmäge çalşypdy.
Trampyň sanksiýalary ýeňilleşdirmegi ABŞ-da iki partiýanyň hem köp sanly kanun çykaryjysynyň, şeýle-de Ukrainanyň halkara hyzmatdaşlarynyň nägileligine duçar boldy.