KIÝEW — Ukrainanyň prezidenti Wolodymyr Zelenski Ukraina, ABŞ we Russiýanyň arasynda üçtaraplaýyn gepleşikleri gaýtadan başlamaga çagyrdy. Bu çagyryş ABŞ-nyň wekilleri Stiw Witkoff bilen Jared Kuşneriň indi bäşinji ýyl dowam edýän urşy bes etmek tagallalarynyň çäginde Kiýewde we Moskwada, şol sanda rus lideri Wladimir Putin bilen geçiren gepleşiklerini tamamlan mahalyna gabat geldi.
Zelenski hem, Witkoff hem 6-njy sentýabrda geçirilen gepleşikleri «mazmunly» diýip häsiýetlendirdi. Ukrainanyň prezidenti žurnalistlere taraplaryň, beýleki meseleler bilen bir hatarda, Kiýew üçin howpsuzlyk we ykdysady kepillikleri, gyssagly zerur bolan howa hüjüminden goranyş raketalarynyň iberilmegini, şeýle-de uruş şertlerinde ýene bir gyşyň golaýlap gelýän wagtynda Ukraina beriljek kömek bukjasyny ara alyp maslahatlaşandygyny aýtdy.
Şol bir wagtda, Witkoff ABŞ-nyň konflikti harby güýç bilen däl-de, diplomatik ýol arkaly çözmäge çalyşýandygyny nygtady. Kuşner bolsa Kiýewiň, Moskwanyň we Waşingtonyň arasynda üçtaraplaýyn gepleşikleri gaýtadan başlamak pikirini goldady.
«Munuň üçin iki tarap hem belli bir eglişiklere gitmeli we aralaryndaky düşünişmezlikleri azaltmaly bolar. Biz muny gazanmak üçin zerur şertler bar diýip pikir edýäris» diýip, Witkoff aýtdy. «Bu örän kyn, ýöne biz bu maksada ygrarly.»
Kiýewde gepleşikler dowam edýän mahaly Zelenski Telegram sahypasynda Britaniýanyň, Fransiýanyň we Germaniýanyň wekilleriniň hem maslahatlara goşulandygyny ýazdy.
Zelenski gepleşiklerden soň olaryň netijeleri barada ätiýaçly gürledi. Onuň sözleri häzirlikçe düýpli öňegidişligiň gazanylmandygyna yşarat etdi.
«Şu gün gepleşikleriň üç tapgyryny geçirdik. Olaryň hemmesi örän mazmunly boldy» diýip, ol sosial mediada ýazdy. Şol bir wagtda, ukrain resmileri žurnalistlere prezidentiň Witkoff we Kuşner bilen resmi gepleşik tapgyrlaryndan soň ýene duşuşandygyny aýtdylar.
«Amerikaly hyzmatdaşlarymyz bilen ylalaşyk gazanmaga mümkinçiligimiz bolar diýip umyt edýäris. Ýewropaly hyzmatdaşlarymyzyň goldawyna-da umyt baglaýarys.»
«Eger uruş gyşda hem dowam etse, şu gün Stiw, Jared we ýewropaly hyzmatdaşlarymyz bilen jikme-jik ara alyp maslahatlaşan gyşky [kömek] bukjasyna uly bil baglaýarys.»
Zelenski Ukrainanyň «howa hüjüminden goranyş we energetika ugurlarynda goldawa, şeýle-de ABŞ-nyň [suwuklandyrylan tebigy gazyny] uly möçberde almak we ulanmak mümkinçiliklerine bil baglaýandygyny» aýtdy.
Bir ýyl öň Ukraina örän agyr gyşy başdan geçiripdi. Russiýanyň ýurduň energetika infrastrukturasyny nyşana almagy ýüzlerçe müň ýaşaýjyny ýyladyşsyz goýupdy.
Ukrainanyň demir ýol kompaniýasy 7-nji sentýabrda irden ABŞ-nyň wekilleriniň Kiýewden «ýörite otly» bilen ugrandygyny habar berdi. Olaryň ABŞ-a uçmak üçin Polşa tarap giden bolmagy ähtimal.
ABŞ-nyň wekilleri 6-njy sentýabrda irden Polşadan otly bilen Kiýewe gelipdiler. Olar mundan birnäçe sagat öň, öňki gije giçlik Moskwada Putin bilen üç sagatlyk duşuşyk geçiripdiler. Russiýanyň döwlet eýeçiligindäki RIA Nowosti habar gullugy Putiniň sözlerine salgylanyp, Kremldäki gepleşiklerde olaryň üçüsiniň «çylşyrymly ýagdaýy» ara alyp maslahatlaşmaly boljakdygyny habar berdi.
Ak tamyň bir resmisi Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna «taraplaryň ýakyn hepdelerde yglan ediljek indiki ädimler boýunça anyk meýilnamalary ara alyp maslahatlaşandygyny» we wekilleriň Ukrainada-da «şonuň ýaly netijeli duşuşyklara garaşýandyklaryny» aýtdy.
Duşuşyga gatnaşan Kremliň geňeşçisi Ýuriý Uşakow gepleşikleri «mazmunly, örän açyk we konstruktiw» diýip häsiýetlendirdi. Ol wekilleriň ABŞ-nyň pozisiýasyny beýan edendigini we Kiýewdäki gepleşiklerde Putiniň garaýyşlaryny Ukrainanyň ýolbaşçylaryna ýetirmegi wada berendigini sözüniň üstüne goşdy.
«Olar söweş hereketlerini tiz wagtda bes etmäge bolan hemişeki gyzyklanmasyny beýan etmek bilen çäklenmän, ylalaşyk gazanmagyň mümkin bolan ýollary barada birnäçe pikiri hem öňe sürdüler» diýip, ol aýtdy.
Uşakow Russiýanyň öz maksatlaryna ýetjekdigini we konfliktiň «düýp sebäpleriniň» aradan aýrylmalydygyny nygtady. Kreml bu sözler bilen, taryh bilen bagly beýleki nägilelikleriniň hatarynda, Ukrainanyň NATO agza bolmak umytlaryna soň goýmagy we ukrain goşunyny iş ýüzünde ýaragsyzlandyrmaga gönükdirilen ädimleri göz öňünde tutýar. Kiýew bu talaplary köpden bäri ret edip gelýär.
Diplomatik tagallalaryň dowam edýän wagtynda-da Russiýanyň güýçleri 6-njy sentýabra geçilýän gije Ukraina ýene bir giň gerimli dron hüjümini amala aşyrdy.
Ukrainanyň Howa güýçleri Russiýanyň «Şahed» kysymly hüjüm dronlaryny we olaryň reaktiw hereketlendirijili görnüşlerini hem goşmak bilen, 108 dron uçurandygyny mälim etdi. Maglumata görä, ir sagat 9:30-a çenli howa hüjüminden goranyş güýçleri 88 drony atyp düşüripdir ýa-da olaryň hereketini bökdäpdir. Zarbalaryň 11 ýerde, dron bölekleriniň gaçmagynyň bolsa ýedi ýerde hasaba alnandygy habar berildi.
Ukraina bolsa öz güýçleriniň şol gije Russiýanyň çägindäki birnäçe nyşana, şol sanda Rýazan nebit gaýtadan işleýän zawodyna we Rostow sebitindäki harby aerodroma zarba urandygyny aýtdy.
5-nji sentýabrda Harkowyň golaýyndaky Ukrainanyň Çuguýw şäherinde Russiýanyň dron hüjüminiň netijeleri.
Ukrainanyň Baş ştaby 6-njy sentýabrda Russiýanyň iň iri nebit gaýtadan işleýän zawodlarynyň biri bolan Rýazan zawodynda ýangynyň hasaba alnandygyny we bu desganyň rus goşunyny üpjün etmäge gatnaşýandygyny mälim etdi. Baş ştab ukrain güýçleriniň Rostow sebitindäki bir radar stansiýasyna we iki sany «Pantsir-S1» howa hüjüminden goranyş ulgamyna hem zarba urandygyny aýtdy.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosy bu maglumatlary garaşsyz çeşmeler arkaly tassyklap bilmedi.
Russiýanyň resmileri dron hüjümleriniň we ýangynlaryň bolandygyny tassykladylar, emma Ukrainanyň görkezen desgalaryna zarba urlandygyny tassyklamadylar. Rýazan sebitiniň gubernatory Pawel Malkow «kärhanalaryň birinde» ýangyn bolandygyny habar berdi. Rostow sebitiniň gubernatory Ýuriý Slýusar bolsa 30-a golaý dronyň ýok edilendigini we üç adamyň ýaralanandygyny aýtdy.
Ukraina edilen bu soňky hüjüm Russiýanyň ýurduň dürli ýerlerine bir günüň dowamynda uran zarbalarynyň yzysüre boldy. Sebitleriň harby administrasiýalarynyň maglumatyna görä, şol zarbalarda bäş sebitde ýedi adam ölüp, ýene 57 adam ýaralanypdyr ýa-da başga görnüşde zyýan çekipdir. Ölenleriň dördüsi Harkiw sebitinde hasaba alyndy. Olaryň arasynda 11 ýaşly oglan hem bar.
ABŞ urşy bes etmek boýunça soňky tagallalaryny dowam etdirýän mahaly, prezident Donald Tramp öz wekilleriniň Russiýa tarapyna parahatçylyk ylalaşygynyň teklibini hödürlejekdigini, ertesi gün bolsa şol teklibi Ukraina ýetirjekdigini aýdypdy.
Tramp Waşingtonyň «parahatçylyk baradaky pikiriniň» bardygyny we wekilleriniň «özleri bilen urşy bes etmek baradaky teklibi alyp barýandyklaryny» aýtdy. Putiniň 2022-nji ýylyň fewralynda Ukraina garşy giň gerimli çozuşa başlamagy bilen başlanan uruş indi bäşinji ýyl dowam edýär.
«Bir netije gazanyp biljekdigimizi anyklamak üçin olary şol ýere iberdim. Üstünlik gazanmak ähtimallygymyz hem ýokary bolup biler» diýip, Tramp 4-nji sentýabrda žurnalistlere aýtdy.
«Diplomatik işjeňlik»
ABŞ-nyň wekilleriniň Kiýewe sapary olaryň administrasiýanyň urşy bes etmek boýunça tagallalarynda öňdebaryjy orny eýeläp başlaly bäri Ukraina ilkinji saparydyr. Bu sapar parahatçylyk ylalaşygyny gazanmaga gönükdirilen diplomatik tagallalaryň gaýtadan güýçlenen wagtyna gabat gelýär.
Tramp 2025-nji ýylyň ýanwarynda prezident wezipesine girişende, Ýewropada 1945-nji ýyldan bäri iň uly urşy bes etmegi ileri tutulýan maksatlarynyň birine öwrüpdi. Emma häzire çenli ylalaşyk gazanylmady. Fewralyň ahyrynda ABŞ bilen Ysraýylyň Eýrana garşy urşy başlanaly bäri diplomatik tagallalar, esasan, petige diräpdi.
Putin soňky beýanatlarynda eglişige gitmäge taýýarlygyň hiç bir alamatyny görkezmedi. Ol, beýleki talaplar bilen bir hatarda, Russiýanyň Ukrainanyň gündogaryndaky Donetsk sebitiniň tutuşlygyna, şol sanda köp ýyllap dowam eden agyr söweşlerde rus güýçleriniň eýeläp bilmedik ýerlerine-de gözegçilik etmelidigini nygtaýar.
Zelenski 6-njy sentýabrdaky gepleşiklerden soň Kiýewde ABŞ-nyň wekilleri bilen bilelikde geçiren metbugat ýygnagynda Donetsk sebitiniň meselesini «bu urşuň esasy meselesi» diýip atlandyrdy. Munuň bilen ol bu meseläniň konflikti diplomatik ýol bilen çözmegiň öňündäki esasy päsgelçilikleriň biri bolmagynda galýandygyna yşarat etdi.