Sepleriň elýeterliligi

Русский
AÝ/AR-nyň ähli saýtlary
РУС
site logo site logo
Ozalky Indiki
Soňky habar
Türkmenistan

TSSR-iň döredilmeginiň taryhyndan

Türkmenistan SSR-niň döwlet gerbi
Türkmenistan SSR-niň döwlet gerbi

Oktýabr rewolýusiýasynyň ýeňşinden (07.10.1917 ý.) soňra Orta Aziýada Türküstan Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy (Türküstan ASSR-i, aprel, 1918 ý.), Horezm Halk Sowet Respublikasy (HHSP-sy, mart, 1920 ý.), Buhara Halk Sowet Respublikasy (BHSR-sy, sentýabr, 1920 ý.) döredildi.

Olar rewolýusiýadan ozalky syýasy-dolandyryşyň esasynda döredilipdi. Orta Aziýada ýaşaýan milletler böleklere bölünip, şol üç respublikada ýaşaýardy.

Meselem, türkmenleriň 43,2%-i Türküstan ASSR-nde (ozalky Türküstan guberniýasy), 29,8%-i HHSR-de (ozalky Hywa hanlygy), 27%-i BHSR-de (ozalky Buhara emirligi) ýaşaýardy.

BK(b)P MK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünişigi hakynda” karar kabul etdi.

Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alnyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.

TSSR-iň taryhyndan

Türkmenistan SSR-niň döwlet gerbi
1/8 Türkmenistan SSR-niň döwlet gerbi
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan SSR-niň döwlet baýdagy
2/8 Türkmenistan SSR-niň döwlet baýdagy
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Merkezi Aziýa respublikalarynyň araçäkleriniň kesgitlenmeginden öňki we soňky territoriýalaryň kartasy, 1925
3/8 Merkezi Aziýa respublikalarynyň araçäkleriniň kesgitlenmeginden öňki we soňky territoriýalaryň kartasy, 1925
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan SSR-niň döredilmegi barada jarnama. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
4/8 Türkmenistan SSR-niň döredilmegi barada jarnama. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan SSR-niň Konstitusiýasyny kabul etmek boýunça jarnama barada perman. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
5/8 Türkmenistan SSR-niň Konstitusiýasyny kabul etmek boýunça jarnama barada perman. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan respublikasynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
6/8 Türkmenistan respublikasynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
7/8 Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi bilen baglylykda SSSR-iň Konstitusiýasyna üýtgetmeleri girizmek barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
8/8 Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi bilen baglylykda SSSR-iň Konstitusiýasyna üýtgetmeleri girizmek barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Köpräk görkez Azrak görkez
Previous slide
Next slide

Türkmenistan Rewkomy (Rewolýusiýa komiteti) döredilýär (05.XI.1924). Onuň düzümine N.Aýtakow (başlyk), G.Atabaýew, I.I. Mežlauk, N.A.Paskuskiý, H.Sähetmyradow, S.P.Timaşkow… girizilýar.

TSSR-iň taryhy şahslary

TSSR-iň Merkezi ýerine ýetiriji komitetiniň birinji başlygy Nedirbay Aytakow
1/10 TSSR-iň Merkezi ýerine ýetiriji komitetiniň birinji başlygy Nedirbay Aytakow
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
TSSR-iň Halk komissarlar geňeşiniň başlygy Gaýgysyz Atabaýew
2/10 TSSR-iň Halk komissarlar geňeşiniň başlygy Gaýgysyz Atabaýew
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistanyň Kommunistik partiýasynyň merkezi komitetiniň sekretary Halmyrat Sahetmyradow, 1925
3/10 Türkmenistanyň Kommunistik partiýasynyň merkezi komitetiniň sekretary Halmyrat Sahetmyradow, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan Komsomolunyň (LKSMT) Merkezi komitetiniň sekretary Çary Wellekow
4/10 Türkmenistan Komsomolunyň (LKSMT) Merkezi komitetiniň sekretary Çary Wellekow
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Turkmenistan - Şasoltan  Garajaýewa TSSR-de jogapkär wezipelerde işledi, 1921-de Lenin, onuň  aýaly N.K.Kurupskaýa bilen duşuşdy.
5/10 Turkmenistan - Şasoltan  Garajaýewa TSSR-de jogapkär wezipelerde işledi, 1921-de Lenin, onuň  aýaly N.K.Kurupskaýa bilen duşuşdy.
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Ene Kulyýewa TSSR-de aýal-gyzlaryň azatlygy ugrunda iş alyp bardy, jogapkär<br /> wezipelerde işledi.
6/10 Ene Kulyýewa TSSR-de aýal-gyzlaryň azatlygy ugrunda iş alyp bardy, jogapkär
wezipelerde işledi.
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan Sowetleriniň 1-nji Kongressi, ikinji hatar çepden saga: I.I.Mežlauk, N.Aýtakow, K.S.Atabaýew, N.A.Paskutskiý, 1925
7/10 Türkmenistan Sowetleriniň 1-nji Kongressi, ikinji hatar çepden saga: I.I.Mežlauk, N.Aýtakow, K.S.Atabaýew, N.A.Paskutskiý, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
M.I.Kalinin Türkmenistan Respublikasynyň paýtagtynda zähmetkeşler bilen duşuşýar, 1925
8/10 M.I.Kalinin Türkmenistan Respublikasynyň paýtagtynda zähmetkeşler bilen duşuşýar, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Türkmenistan SSR-niň önümçilik güýçleriniň 1-nji konferensiýasy, 1933, G.S.Atabaýew (sagdan ikinji)&nbsp;
9/10 Türkmenistan SSR-niň önümçilik güýçleriniň 1-nji konferensiýasy, 1933, G.S.Atabaýew (sagdan ikinji) 
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Atçylyk zawodunda. Çepden saga: S.P.Timoşkow, Awksentýewskiý, S.M.Budenny, K.S.Atabaýew, H.Sahatmuradow, 1926
10/10 Atçylyk zawodunda. Çepden saga: S.P.Timoşkow, Awksentýewskiý, S.M.Budenny, K.S.Atabaýew, H.Sahatmuradow, 1926
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Köpräk görkez Azrak görkez
Previous slide
Next slide

14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-i döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.

N.Aýtakow MIK-e başlyk saýlanýar. (Bellik: SSSR we onuň düzümine girýän respublikalar Konstitusiýa laýyklykda parlament respublikasydy. MIK-iň başlygy (ol soňra Ýokary Sowetiň Prezidiumy diýlip atlandyryldy) iň ýokary wezipäni eýeleýärdi. TSSR-iň ilkinji konstitusiýasy 26.03--08.04.1927-de TSSR Sowetleriniň II gurultaýynda kabul edildi).

TSSR Hökümeti - Halk Komissarlar Soweti döredilip, G.Atabaýew başlyk saýlanýar.

14-19.02.1925-de Türkmenistan Kommunistik partiýasynyň I gurultaýy bolup, I.I.Mežlauk, H.Sähetmyradow sekretarlyga saýlanýar.

Türkmenistan Komsomolunyň (LKSMT) Merkezi komitetiniň sekretarlygyna Çary Wellekow saýlanýar. Gurultaýyň işine Bütinsoýuz MIK-iň Başlysy (Bütisoýuz starosta) M.I.Kalilin gatnaşýar.

Sowetleriň 1925-de (maý) geçen Bütinsoýuz III gurultaýynda TSSR SSSR-iň düzümine kabul edildi.

Daşary ýurtlaryň arasynda ilkinjileriň biri bolup, Türkiýe Respublikasy 25.XI.1925-de geçen Hökümet mejlisinde TSSR-iň özbaşdak döwletdigini ykrar edýän karar kabul etdi.

TSSR döredilende onuň tutýan meýdany 488,0 müň inedördil kilometrdi. Ilat sany 1 mln.7 müň adamdy. Ilatynyň 72,9%-i türkmendi. Ol SSSR-de ýaşaýan türkmenleriň umumy sanynyň 94,2%--idi.

Peýdalanylan edebiýatlar: Turkmeniýa, tom 1-2, Leningrad,1929; 2.Türkmenistanyň taryhy, Aşg.,1970.

Suratlar “Sowet Türkmenistany”, fotoalbom, Aşg., 1964 (türkmen rus, iňlis, arap dillerinde); “Türkmen sowet ensiklopediýasy”, Aşg.,1978, 10-njy tomundan alyndy.

Maglumat:

Şasoltan Garajaýewa (1889-1941), Gazanjyk etrabynda doglan, TSSR-de Jogapkär wezipelerde işlän. 1921-de Lenin, onuň aýaly N.K.Kurupskaýa bilen duşuşan.

Ene Kulyýeýwa (1892-1925), Gyzylarbatda doglan. TSSR-de
aýal-gyzlaryň azatlygy ugrunda uly işleri bitiren, jogapkär wezipelerde işlän.

Taýýarlan ýazyjy Amanmyrat Bugaýew.

Degişli makalalar

​
XS
SM
MD
LG