Oktýabr rewolýusiýasynyň ýeňşinden (07.10.1917 ý.) soňra Orta Aziýada Türküstan Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy (Türküstan ASSR-i, aprel, 1918 ý.), Horezm Halk Sowet Respublikasy (HHSP-sy, mart, 1920 ý.), Buhara Halk Sowet Respublikasy (BHSR-sy, sentýabr, 1920 ý.) döredildi.
Olar rewolýusiýadan ozalky syýasy-dolandyryşyň esasynda döredilipdi. Orta Aziýada ýaşaýan milletler böleklere bölünip, şol üç respublikada ýaşaýardy.
Meselem, türkmenleriň 43,2%-i Türküstan ASSR-nde (ozalky Türküstan guberniýasy), 29,8%-i HHSR-de (ozalky Hywa hanlygy), 27%-i BHSR-de (ozalky Buhara emirligi) ýaşaýardy.
BK(b)P MK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünişigi hakynda” karar kabul etdi.
Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alnyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
TSSR-iň taryhyndan
1/8Türkmenistan SSR-niň döwlet gerbi
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
2/8Türkmenistan SSR-niň döwlet baýdagy
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
3/8Merkezi Aziýa respublikalarynyň araçäkleriniň kesgitlenmeginden öňki we soňky territoriýalaryň kartasy, 1925
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
4/8Türkmenistan SSR-niň döredilmegi barada jarnama. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
5/8Türkmenistan SSR-niň Konstitusiýasyny kabul etmek boýunça jarnama barada perman. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
6/8Türkmenistan respublikasynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
7/8Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
8/8Türkmenistan we Özbegistan respublikalarynyň Sowet Sosialistik Respublikalarynyň Bileleşigine girmegi bilen baglylykda SSSR-iň Konstitusiýasyna üýtgetmeleri girizmek barada karar. Çeşme: "Sowet Gurultaýynyň dokumentleri" ýygyndysy, T.7, 1965
BK(b)PMK (Bütinrussiýa Kommunistik (bolşewikler) partiýasynyň Merkezi Komiteti) 12.06.1924-de “Orta Aziýa respublikalarynyň milli bölünşigi hakynda” karar kabul etdi. Karar partiýa guramalarynda, halk köpçüliginiň arasynda yzygiderli ara alynyp maslahatlaşylýar. Soňra Türküstan MIK-niň (Merkezi Ispolnitel (ýerine ýetiriji) komitetiniň) adatdan daşary III sessiýasy, Sowetleriň Bütinhorezm V hem-de Sowetleriň Bütinbuhara V gurultaýlary Orta Aziýa respublikalarynda milli bölünşigi geçirmek hakynda karar kabul edýär. SSSR MIK-niň II sessiýasy (27.X.1924) karary tassyklaýar.
Previous slide
Next slide
Türkmenistan Rewkomy (Rewolýusiýa komiteti) döredilýär (05.XI.1924). Onuň düzümine N.Aýtakow (başlyk), G.Atabaýew, I.I. Mežlauk, N.A.Paskuskiý, H.Sähetmyradow, S.P.Timaşkow… girizilýar.
TSSR-iň taryhy şahslary
1/10TSSR-iň Merkezi ýerine ýetiriji komitetiniň birinji başlygy Nedirbay Aytakow
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
2/10TSSR-iň Halk komissarlar geňeşiniň başlygy Gaýgysyz Atabaýew
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
3/10Türkmenistanyň Kommunistik partiýasynyň merkezi komitetiniň sekretary Halmyrat Sahetmyradow, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
4/10Türkmenistan Komsomolunyň (LKSMT) Merkezi komitetiniň sekretary Çary Wellekow
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
5/10Turkmenistan - Şasoltan Garajaýewa TSSR-de jogapkär wezipelerde işledi, 1921-de Lenin, onuň aýaly N.K.Kurupskaýa bilen duşuşdy.
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
6/10Ene Kulyýewa TSSR-de aýal-gyzlaryň azatlygy ugrunda iş alyp bardy, jogapkär
wezipelerde işledi.
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
7/10Türkmenistan Sowetleriniň 1-nji Kongressi, ikinji hatar çepden saga: I.I.Mežlauk, N.Aýtakow, K.S.Atabaýew, N.A.Paskutskiý, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
8/10M.I.Kalinin Türkmenistan Respublikasynyň paýtagtynda zähmetkeşler bilen duşuşýar, 1925
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
9/10Türkmenistan SSR-niň önümçilik güýçleriniň 1-nji konferensiýasy, 1933, G.S.Atabaýew (sagdan ikinji)
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-I döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
Previous slide
Next slide
14-24.02.1925-de Aşgabatda Sowetleriň Bütintürkmenistan uçreditel gurultaýy bolýar. Gurultaý “TSSR-i döretmek hakyndaky Jarnamany”, “Türkmenistan SSR-niň SSSR-iň düzümine meýletin girýändigi hakyndaky” karary kabul edýär.
N.Aýtakow MIK-e başlyk saýlanýar. (Bellik: SSSR we onuň düzümine girýän respublikalar Konstitusiýa laýyklykda parlament respublikasydy. MIK-iň başlygy (ol soňra Ýokary Sowetiň Prezidiumy diýlip atlandyryldy) iň ýokary wezipäni eýeleýärdi. TSSR-iň ilkinji konstitusiýasy 26.03--08.04.1927-de TSSR Sowetleriniň II gurultaýynda kabul edildi).
TSSR Hökümeti - Halk Komissarlar Soweti döredilip, G.Atabaýew başlyk saýlanýar.
14-19.02.1925-de Türkmenistan Kommunistik partiýasynyň I gurultaýy bolup, I.I.Mežlauk, H.Sähetmyradow sekretarlyga saýlanýar.
Türkmenistan Komsomolunyň (LKSMT) Merkezi komitetiniň sekretarlygyna Çary Wellekow saýlanýar. Gurultaýyň işine Bütinsoýuz MIK-iň Başlysy (Bütisoýuz starosta) M.I.Kalilin gatnaşýar.
Sowetleriň 1925-de (maý) geçen Bütinsoýuz III gurultaýynda TSSR SSSR-iň düzümine kabul edildi.
Daşary ýurtlaryň arasynda ilkinjileriň biri bolup, Türkiýe Respublikasy 25.XI.1925-de geçen Hökümet mejlisinde TSSR-iň özbaşdak döwletdigini ykrar edýän karar kabul etdi.
TSSR döredilende onuň tutýan meýdany 488,0 müň inedördil kilometrdi. Ilat sany 1 mln.7 müň adamdy. Ilatynyň 72,9%-i türkmendi. Ol SSSR-de ýaşaýan türkmenleriň umumy sanynyň 94,2%--idi.
Peýdalanylan edebiýatlar: Turkmeniýa, tom 1-2, Leningrad,1929; 2.Türkmenistanyň taryhy, Aşg.,1970.
Suratlar “Sowet Türkmenistany”, fotoalbom, Aşg., 1964 (türkmen rus, iňlis, arap dillerinde); “Türkmen sowet ensiklopediýasy”, Aşg.,1978, 10-njy tomundan alyndy.
Maglumat:
Şasoltan Garajaýewa (1889-1941), Gazanjyk etrabynda doglan, TSSR-de Jogapkär wezipelerde işlän. 1921-de Lenin, onuň aýaly N.K.Kurupskaýa bilen duşuşan.
Ene Kulyýeýwa (1892-1925), Gyzylarbatda doglan. TSSR-de
aýal-gyzlaryň azatlygy ugrunda uly işleri bitiren, jogapkär wezipelerde işlän.
