ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Belarus bilen "uly şertnamanyň" ara alnyp maslahatlaşylýandygyny, onuň çäginde bu ýurduň Kanadadan has arzan kaliý dökünlerini üpjün edip biljekdigini aýtdy. Emma Trampyň bu çykyşyndan bäri ABŞ-nyň zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin Gündogar Ýewropa döwletiniň dünýäde iň uly kaliý dökün öndürijisiniň ornuny nädip tutup biljekdigi baradaky soraglar ýüze çykdy.
Şu ýylyň fewral aýynda ABŞ-nyň Geologiýa gözegçiligi (USGS) tarapyndan çap edilen maglumatlara görä, Birleşen Ştatlar dökün önümçiliginiň esasy elementi bolan kaliý dökünleriniň 79 göterimini 2021-2024-nji ýyllar aralygynda Kanadadan import edipdir.
Bu döwürde Belarusdan getirilýän kaliý dökünleri ABŞ-nyň sanksiýalary astynda boldy we olar 19-njy martda ýatyryldy. Çärelerden öň Belarus ABŞ-nyň kaliý dökünlerine bolan zerurlyklarynyň takmynan 5 göterimini üpjün edýärdi.
Indiki duralga: Nýu Orlean
Belarusyň ABŞ eksportyny ep-esli artdyrmak üçin teoriýa taýdan mümkinçilikleri bar.
Dünýäniň iň uly eksportçylarynyň biri hökmünde, ol ABŞ-nyň import zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin ýeterlik önüm öndürýär.
ABŞ-nyň Geologiýa gullugynyň maglumatlaryna görä, Belarus 2025-nji ýylda takmynan 6 million metrik tonna kaliý öndürdi we bu ony dünýäde Hytaýdan (6,3 million), Russiýadan (10 million) we Kanadadan (15 million) soň dördünji uly önüm öndüriji edýär.
Emma bu Minskiň häzirki kaliý söwdasynyň ugurlaryny üýtgetmegini talap eder, onuň takmynan 27 göterimi Hytaýa gidýär. Beýleki esasy alyjylar Braziliýa we Hindistandyr.
"Mesele, Belarusyň bu önümi bilen ABŞ-ny üpjün etmek üçin erkin mümkinçiliginiň ýoklugynda. Olar esasy alyjy Hytaý bilen asla dawalaşmazlar" diýip, ykdysatçy we Täze Ýewraziýa strategiýalary merkeziniň bilermeni Nikolaý Kulbaka Azatlyk Radiosynyň Belarus gullugyna aýtdy.
Hakykatdan-da, onuň sözleri ýurduň uzak wagtlap awtoritar lideri Aleksandr Lukaşenkonyň aýdanlaryny gaýtalaýar.
“Biz ony beýleki bazarlara, Günbatar bazarlaryna ibermek islesek-de, bizde bu möçberler ýok, hemme zat şertnama esasynda amala aşyrylýar” diýip, ol 21-nji sentýabrda aýtdy.
Kaliý esasly dökünleriň dürli görnüşleri Belarusyň iň köp eksport edilýän harydy bolup, olaryň 2024-nji ýylda 1 milliard dollardan gowrak girdeji getirendigi çaklanylýar. Bu ýurt dökün önümçiliginiň dünýädäki paýynyň takmynan 15 göterimini emele getirýär.
Başgaça aýdylanda, Lukaşenko ABŞ-nyň we ÝB-niň ýyllaryň dowamyndaky sanksiýalaryna garamazdan, alyjylary tapdy. Şeýle-de bolsa, eksport möçberleri we girdeji 2020-nji ýylda Belarusda demokratiýa tarapdar demonstrasiýalaryň rehimsiz basylyp ýatyrylmagyndan soň girizilen sanksiýalardan öňki döwür bilen deňeşdirilende pese gaçdy.
Şeýlelik bilen, ABŞ käbir üpjünçilikler amala aşyrylar - we eýýäm ýolda.
"Dört ýylyň dowamynda ABŞ ilkinji gezek Belarusdan getirilýän dökün ýüküniň, 30,000 metrik tonna ýüküň... indiki aýda Nýu Orleana gelmegine garaşylýar. Bu, ABŞ-nyň Belarus kaliý dökünine garşy sanksiýalary ýatyrylandan bäri iki ýurduň arasyndaky ilkinji kaliý döküni söwdasy bolar" diýip, çig mal haryt bazarlary boýunça aňtaw kompaniýasy 21-nji sentýabrda aýtdy.
"ABŞ-nyň Kanadadan import edýän kaliý dökünleri serhetden ABŞ-a demir ýol arkaly getirilýär, kaliý döküniniň importynyň uly bölegi Nýu Orleana iberilýär" diýip, "Argus"-yň kaliý döküniniň bahalandyryş gullugynyň başlygy Juliýa Kempbell Azatlyk Radiosyna aýtdy.
"ABŞ-nyň Kanadadan import edýän kaliý döküniniň ählisini Belarusyň kaliý döküni bilen çalşyp bilmegi mümkin däl. Munuň üçin Belarus kaliý dökünini diňe ABŞ eksport etmeli bolar, bu bolsa örän mümkin däl senariýa" diýip, Kempbell aýtdy.
Bahasy dogrymy?
Soňra baha meselesi bar.
Kanadanyň uly geografik artykmaçlygy bar, üpjünçilikler serhediň günortasyndan has gysga ýol bilen geçýär. Belarusdan kaliý döküni daşamak has uzak we has çylşyrymly ýoldyr.
Birleşen Ştatlar Belarusyň kaliý dökünine garşy sanksiýalary ýatyrsa-da, Ýewropa Bileleşigi ýatyrmady. ÝB-niň agzasy Litwa kaliý döküniniň Klaýpeda portundan geçirilmegine rugsat bermek üçin hiç hili sebäp görmeýändigini aýtdy.
Maý aýynda Azatlyk Radiosy Waşingtonyň Litwanyň, Polşa we Ukraina bilen birlikde kaliý döküniniň öz territoriýalaryndan geçirilmegine rugsat bermekleri üçin tagalla edendigini habar berdi. Sanksiýalary ýeňilleşdirmek üçin syýasy tussaglaryň boşadylmagy barada birnäçe gepleşik geçiren ABŞ-nyň wekili Jon Koale bu barada pikirini aýtmakdan ýüz öwürdi.
Belarus kaliý dökünini Russiýadaky demir ýol we port desgalary arkaly ibermeli bolar. Bu bolup biljek päsgelçilik, sebäbi Orsýet Belarusdan has köp kaliý dökünini öndürýär we öz eksportyny ileri tutar.
"[Eksport] kuwwaty düýpli artmaz, sebäbi olar häzir bu portlar arkaly däne we kömür daşamaga synanyşýarlar. Ýagny, ol ýere dökünleri eksport etmek mümkinçiliklerini çynlakaý giňeltmek mümkin bolmaz" diýip, Kulbaka aýtdy.
ABŞ-nyň maliýe hyzmatlary kompaniýasy bolan "StoneX"-iň dökün boýunça analitigi Joş Linwil, uzak aralygy we harydyň deňeşdirme boýunça pes bahasyny göz öňünde tutup, ABŞ-a köp mukdarda kaliý dökünlerini daşamagyň ykdysady taýdan manysynyň ýokdugyna ynanýandygyny aýtdy.
"Biz kaliý dökünlerini tapmakda kynçylyk çekmedik" diýip, ol 21-nji sentýabrda "Reuters" agentligine aýtdy. "Bizde gereginden köp gor bar."
Garaşsyz ykdysady analitik Andreý Mahowskiý Belarusdaky iň uly kaliý dökünlerini öndüriji "Belaruskaliý" tarapyndan hödürlenýän kaliý dökünleriniň görnüşi bilen baglanyşykly tehniki meselä ünsi çekdi.
"Ak kaliý we gülgüne kaliý dökünleri bar. Ak reňk has köp gaýtadan işlemegi talap edýär, "Belaruskaliý" esasan gülgüne kaliý dökünlerini öndürýär. Amerikan bazary bolsa esasan ak kaliý dökünlerini sarp edýär" diýip, ol Azatlyk Radiosyna aýtdy.