Ysraýyl we Birleşen Ştatlar geçen ýyl Eýranda güýçli bombalaýyş kampaniýasyny geçirende, Tähranyň ýaragly wekilleriniň we hyzmatdaşlarynyň sebitleýin ulgamy esasan çetde durupdy.
Emma bilermenleriň pikirine görä, eger ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp öz haýbatlaryny ýerine ýetirip, Yslam respublikasyna garşy harby hereketlere rugsat berse, garşylyk güýçleriň söweşe girip, Eýrany goldajakdygyna garaşylýar.
Eýran geçen ýylyň iýun aýyndaky uruşdan tapawutlylykda, Birleşen Ştatlar bilen mümkin bolan çaknyşygy ekzistensial howp hökmünde görýär diýip, Germaniýanyň Halkara we howpsuzlyk işleri institutynyň işgäri Hamidreza Azizi aýtdy.
Bu, Tähranyň saklanyp galmagyny üpjün etmek üçin "öz harby mümkinçilikleri babatda we şol bir wagtyň özünde garşylyk güýçleriniň assimetrik mümkinçilikleri babatda ähli mümkinçilikleri ulanmaga taýýardygyny" aňladýar diýip, Azizi aýtdy.
Eýranyň Yrakdaky, Liwandaky we Ýemendäki ýaranlarynyň ABŞ-nyň Tährana hüjüm eden ýagdaýynda urşa taýýarlanýandygyny görkezýän alamatlar eýýäm bar.
Gowşak ýaranlar
Eýran onlarça ýyllap ýaragly wekilleriň we Tähran tarapyndan goldanylýan söweşiji toparlaryň Ýakyn Gündogardaky giň, ýöne gowşak ulgamyny gurdy. Agzalaryň arasynda Liwanyň Hizbollah topary, Ýemeniň Huti pitneçileri we Yrakdaky Eýrany goldaýan harbylar bar.
Bu ulgam Tähranyň ABŞ-dan we esasan Ysraýyldan gelýän howplara garşy durmak strategiýasynyň esasy elementi boldy.
Emma soňky ýyllarda bu bileleşik birnäçe uly zarba duçar boldy. Eýrandan başga ulgamda ýeke-täk döwlet aktýory bolan Siriýanyň prezidenti Başar al-Assadyň hökümeti 2024-nji ýylyň dekabrynda agdaryldy.
Şol bir wagtyň özünde, Hizbollah topary uzak wagtlap lideri bolan Hassan Nasrallahyň ölümine sebäp bolan Ysraýyl bilen bir ýyllap dowam eden uruşdan soň örän gowşady.
Şeýle-de bolsa, söweş ukybynyň peselmegine garamazdan, ulgam ABŞ bilen çaknyşygyň bolan ýagdaýynda Eýrana goşmaça ok atyş güýjüni berip biler diýip bilermenler aýdýarlar.
Tüpeňiň çakmagyny çekmek
Iýun aýynda Eýran bilen 12 günlük uruşda Ysraýyl we soňra Birleşen Ştatlar Eýranyň esasy ýadro we harby desgalaryny bombalady. Tähran muňa garşylyk hökmünde Ysraýyla ýüzlerçe ballistik raketa we dron atyp, Katardaky ABŞ-nyň bazasyny nyşana aldy.
Eýranyň döreden garşylyk ulgamynyň agzalary şol gysga wagtlyk çaknyşyga goşulmadylar.
"Eýran iýun aýyndaky uruşda başlangyç hereketi etmedi" - diýip Azizi aýtdy. "Eýran şol wagt çaknyşygy özbaşdak dolandyryp biljekdigini karar etdi. Ol çaknyşygy giňeltmek islemedi we ony mümkin boldugyça çalt bes etmekçi boldy."
Ekspertleriň aýtmagyna görä, ABŞ bilen mümkin bolan täze çaknyşyk Eýranyň çaklamalaryny üýtgeder.
Eýranyň ruhanylar edarasy onýyllyklaryň iň ejiz nokadynda, ýurtda öň görülmedik protestler we ykdysady çökgünlik, şeýle hem gapysynyň öňünde ABŞ-nyň harby güýçleriniň uly möçberde ýerleşdirilmegi bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Eýranyň hökümdarlary öz arsenalyndaky ähli gurallary ulanmaga taýýardygyny aýdýarlar.
Hizbollanyň lideri 26-njy ýanwarda toparyň "mümkin bolan agressiýa taýýarlanýandygyny we özüni goramaga berk kararlydygyny" aýtdy, ýöne Eýrana hüjüm edilse, nähili hereket etjekdigini aýtmady.
Eýranyň iň güýçli wekili bolan Hizbollah topary howply bolmagynda galýar diýip, bilermenler belleýärler.
"Hizbollah gowşady, ýöne ýykylmady" diýip, Londonda ýerleşýän Halkara strategik barlaglar institutynyň harby we howpsuzlyk meseleleri boýunça analitigi Saşa Bruhman aýtdy. "Ol strategik mümkinçilikleriniň köpüsini, raketa arsenalynyň aglabasyny, pilotsyz uçar öndürýän ussahanalaryny we Ysraýyl bilen serhetdäki hüjüm tunellerini ýitirdi, ýöne ol güýçli harby topar bolmagynda galýar."
Goňşy Yrakda Eýrany goldaýan harby toparlar söweşijileri, şol sanda janyndan geçen bombaçylary toplamak üçin kampaniýa başladylar.
Toparlaryň biri "Kataib Hizbollahyň" lideri 25-nji ýanwarda söweşijilerini urşa taýýar bolmaga çagyryp, beýanat ýaýratdy.
2007-nji ýylda döredilen "Kataib Hizbollah", esasan şaýylardan düzülen Eýran tarapyndan goldanylýan ýaragly toparlaryň guramasy bolan Halk Mobilizasiýa Güýçleriniň (PMF) iň güýçli agzalarynyň biridir. Halk Mobilizasiýa Güýçleri 2016-njy ýyldan bäri Yrak goşunynyň düzümine girýär we Yrakda esasy harby hem syýasy orun tutýar.
"Yragy bu çaknyşyga çekmek olara syýasy taýdan gymmat düşüp biler" diýip, Bruhman aýtdy.
Ýemende Huti pitneçileri geçen ýyl ABŞ bilen baglaşylan ok atyşygy bes etmek baradaky ylalaşykdan çykmak bilen haýbat atdylar. Ylalaşyga görä, Hutiler Gyzyl deňizde halkara gämilerine garşy raketa we dron hüjümlerini bes etmäge razy boldular. Munuň öwezine ABŞ bu topara garşy howa hüjümlerini bes etmegi wada beripdi.