Birleşen Ştatlar we Ysraýyl Eýrana garşy uruş alyp barýarka, Tähran konfliktiň meýdanyny giňeldýär we Waşington üçin çykdajylary artdyrýar, bilermenleriň aýtmagyna görä, Tähran muny ahyrsoňy atyşygy bes etmek üçin edýär.
Eýran 28-nji fewraldan bäri ABŞ-nyň harby bazalaryny, şeýle hem amerikan ýaranlary bolan Saud Arabystanyndaky, Birleşen Arap Emirliklerindäki, Kuweýtdäki, Bahreýndäki we Katardaky esasy energiýa we söwda merkezlerini nyşana alyp ýüzlerçe raketa we dron atdy.
"Maksat, Waşingtony bu uruşda üstünlik gazanyp bilmejekdigine ynandyrmak üçin, Birleşen Ştatlaryň çykdajylaryny gönüden-göni we gytaklaýyn artdyrmakdyr" diýip, Germaniýanyň Halkara we Howpsuzlyk Işleri Institutynyň işgäri Hamidreza Azizi Azatlyk Radiosyna aýtdy.
"Tähran bu uruşda Birleşen Ştatlaryň ýeňip bilmejekdigini we şonuň üçin ony mümkin boldugyça çalt tamamlamalydygyny görkezmek isleýär."
Signal bermek we diri galmak
Eýran öňki konfliktlerde - şol sanda Tähranyň 2025-nji ýylyň iýun aýynda Ysraýyl we Birleşen Ştatlar bilen 12 günlük urşunda - ABŞ-nyň sebitdäki harby bazalaryny we söwda bähbitlerini nyşana aldy, ýöne bu hereketler esasan simwoliki we ýokary derejede planlaşdyrylypdy.
Bilermenleriň aýtmagyna görä, 28-nji fewralda Ysraýylyň howa hüjümlerinde Ýokary Lider Aýatolla Ali Hameneýi we birnäçe möhüm howpsuzlyk resmisi öldürilenden soň Eýranyň harby ýagdaýy düýpli üýtgedi.
"Eýran ABŞ-nyň administrasiýasynyň we onuň dünýädäki ýaranlarynyň energiýa bahalarynyň ýokarlanmagyna bolan duýgurlygyny ulanýan ýaly" diýip, Azizi aýtdy. "Bu diňe sebitleýin basyş bilen baglanyşykly däl. Bu Ukrainadaky urşuň netijelerinden ejir çekýän we eýýäm gowşan global bazara agram goşmak bilen baglanyşykly".
Dünýäniň nebit üpjünçiliginiň bäşden bir bölegi Pars aýlagyny açyk okean bilen birleşdirýän dar suw ýoly bolan Hormuz bogazyndan akýar. Eýran ozal bu ýoly ýapmagy göz öňünde tutupdy, bu bolsa global nebit akymyna päsgel bererdi.
Eýranyň daşary işler ministri Abbas Arakçi 1-nji martda ýurduň arap goňşularynyň Eýrandan "nägile däldigini" belledi ýöne olary ABŞ-nyň we Ysraýylyň urşy başlandygyna "düşünmäge" çagyrdy.
"Olar [Pars aýlagy döwletleri] bize bu urşy bes etmek üçin basyş etmeli däl. Olar beýleki tarapa basyş etmeli" diýip, ol aýtdy.
Doýgunlyk we howplar
Harby hereketler agyr ýitgileriň sebäbidir.
Waşington institutynyň goranmak boýunça hünärmeni Farzin Nadimi Eýranyň geçmişdäki şowsuzlyklardan sapak alandygyny, şonuň üçin ABŞ-nyň ýaranlary tarapyndan sebitde ýerleşdirilen Günbatarda öndürilen ösen howa goranyş ulgamlaryny basyp ýatyrmak maksatly "Fattah-1" we "Kheibar Shekan" ballistik raketalary ýaly iň ösen serişdelerini ýerleşdirendigini belledi.
"Maksat howa goranyş ulgamlarynyň we gaçybatalgalardaky raýat ilatynyň yzygiderli dartgynlykda bolmagyny üpjün etmekdir" diýip, Nadimi Azatlyk Radiosynyň Farda Radiosyna aýtdy. Ol Eýranyň sagatda takmynan 25 ballistik raketa atmak boýunça yzygiderli ritmini saklaýandygyny, munuň bolsa raketalary tutýan enjamlaryň ukybyny gowşatmaga niýetlenýändigini belledi.
Birnäçe günüň içinde Eýranyň dronlary we raketalary Katardaky iri gaz zawodyna, Saud Arabystanyndaky nebiti gaýtadan işleýän zawoda, Kuweýtdäki ABŞ bazasyna we Birleşen Arap Emirliklerindäki iri aeroporta, beýleki nyşanalara hüjüm etdi.
ABŞ we Ysraýyl öz gezeginde täze depginde yzygiderlilik bilen jogap berdiler.
"ABŞ-nyň Howa güýçleri Ysraýylyň uçarlarynyň nyşana alnan ýerleriniň [Eýranda] üstünde has uzak wagtlap galmagyna mümkinçilik bermek üçin zerur goldawy berýär - biz muny "gözegçilik" diýip atlandyrýarys" diýip, Nadimi sözüniň üstüne goşdy. "Eger olar bu uçarlary has uly ok-däri bilen asmanda saklap bilseler, olar Eýranyň [raketa] uçuryjylaryny hatardan hemişelik çykaryp bilerler."
"Saklanyp galmagy hatar astynda"
Waşingtonyň howa kampaniýasynyň kynçylyklar we ykdysady çökgünlik ýaranlarynyň kararyny bozmanka Tährany ýeňmek ukyby mesele bolmagynda galýar.
Bir wagtlar Eýrany saklamak üçin açyk goldaw beren Pars aýlagynyň paýtagtlary häzir seresap bolýarlar, sebäbi ABŞ tarapyndan berlen "Patriot" we "Aegis" goranyş ulgamlarynyň ýetişmeýändigi habar berilýär.
Nadimi "bu 'gözleriň' [radarlaryň] hut biriniň sandan çykmagy sebitdäki tutuş raketa goranyş ulgamynyň işine täsir edip biler" diýip duýdurdy.
Galyberse, gapma-garşylyk adaty çykdajy-peýda seljermesinden öňe geçdi.
"Režimler özleriniň aman galmagynyň howp astyndadygyny duýanlarynda, olar rasional hasaplamalara doly laýyk gelmeýän ekstremal çärelere ýüz tutup bilýärler" diýip, Azizi belledi. "Ekzistensial ýagdaýlarda, beýleki pikirleriň köpüsi yza çekilýär. Karar kabul etmek aman galmak maksadyna gönükdirilýär we bu ýok ediş urşuna şu nukdaý nazardan düşünmeli."