Hytaýyň Gyrgyzystanda giňelýän roluny ünsden düşürmek barha kynlaşýar.
Daşary işler ministrliginiň konsullyk bölüminiň maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylyň birinji ýarymynda Gyrgyzystan 61 müňe golaý iş wizasyny beripdir, olaryň takmynan 60 göterimi Hytaý raýatlaryna berildi.
Hytaý işçileriniň bu akymy uly ykdysady giňelmegiň bir bölegidir.
Resmi statistika görä, soňky üç ýylyň dowamynda Gyrgyzystanda 7000-e golaý hytaý kompaniýasy, birleşigi we beýleki guramalar hasaba alnypdyr.
Hytaý firmalary ýurduň iň uly infrastruktura, magdan we energiýa taslamalarynyň köpüsine gatnaşýarlar, käbirleri döwlet ýerleriniň 49 ýyla çenli kärendesine berilmegini öz içine alýar.
Hytaý şeýle hem Gyrgyzystanyň iň uly ikitaraplaýyn karz berijisidir. Hytaýyň Eksport-Import Banky Gyrgyzystanyň 8,9 milliard dollarlyk daşarky döwlet bergisiniň takmynan 1,6 milliard dollaryny ýa-da 28 göterimini saklaýar.
Bary-ýogy 7 milliondan gowrak ilaty ýurtda ýüz müňlerçe adam daşary ýurtlara, esasan Orsýete işlemek üçin gidip, ugradýan puly bilen maşgalalaryny üpjün edýärkä, köp gyrgyzlar üçin hytaý işçileriniň ýurda gelmegini kabul etmek kyn boldy.
Bu ýagdaý iş orunlary, ýer, tebigy baýlyklar we milli özygtyýarlylyk baradaky aladalary güýçlendirdi, köp sanly ýönekeý gyrgyz raýaty Merkezi Aziýa ýurtlarynyň liderleriniň öz halklarynyň bähbitlerini göz öňünde tutmaýandygy barada alada bildirýärler.
Kiçi wakalar, uly reaksiýalar
Bu aladalar internetde barha köp ýüze çykýar, hatda hytaý raýatlary bilen baglanyşykly kiçi wakalar hem gysga wagtda milli dawalara öwrülip bilýär.
Soňky günlerde hytaý raýatlary bilen baglanyşykly birnäçe wakanyň wideolary internetde giňden ýaýradylandan soň, jemgyýetçilikde nägilelik artdy.
Hytaý raýatlarynyň goragly Arpa daglyk ýerlerinde balyk tutmak üçin elektrik enjamlaryny ulanýandygyny görkezýän wideolar peýda boldy. Bu waka internetde jemgyýetçilik gaharyny tutaşdyrdy we häkimiýetleriň daşky gurşaw düzgünleriniň mümkin bolan bozulmalaryny derňemegini talap etdi.
Hytaýly myhmanlaryň Yssyk-Kölüň kenarýakasyndaky çäklendirilen ýerlerde, ýerli ilata girmek gadagan edilen ýerlerde suwa düşýändigini görkezýän wideolar ýaýradylandan soň has köp garşylyk döretdi.
Sosial media ulanyjylary hem hytaý raýatlarynyň bikanun ýabany guşlary tutandygy baradaky aýyplamalary paýlaşdylar.
Bu ýazgylar köp adamyň kanunyň ýerine ýetirilmegindäki deňsizlige we Gyrgyzystanda hytaý raýatlaryna aýratyn çemeleşilmegine garşy jemgyýetde giň nägileligiň döremegine çalt täsir etdi we aýry-aýry wakalary Hytaýyň ýurtda eýeleýän orny baradaky giň çekişmä öwürdi.
Facebook-da köp paýlanan bir ýazgyda Gyrgyz häkimiýetleriniň Merkezi Aziýany we Hytaýy parahatçylykly birleşdirmek assosiasiýasy atly guramany hasaba alandygyny görkezýän resminamalar çap edenden soň, "Hytaý Gyrgyzystany basyp alýarmy?" diýen sowal orta atyldy.
Teswirler Gyrgyzystanyň özygtyýarlylygy baradaky aladalardan başlap, talaplaryň hukuk we dil taýdan gözden geçirilmegine çenli dürli meselelere gönükdirildi.
Başga bir köp paýlaşylan teswirde Gyrgyzstanyň Hytaý bilen wizasyz režimi tankyt edilip, prezident Sadyr Japarowa "hytaýlylar üçin wizasyz režimi girizendigi üçin" ýaňsyly minnetdarlyk bildirildi we bu syýasatyň hytaýly myhmanlara peýda getirýändigini, şol bir wagtyň özünde gyrgyz raýatlarynyň Hytaýa gitmek üçin wiza talap edilýändigi öňe sürüldi.
Jemgyýetçilik närazylygy üçin ýangyç
Syýasatşynas Wenera Saýpidin hökümetiň hytaý migrasiýasy we iş bilen üpjünçilik barada sowallara aýdyň maglumat berip bilmändigini we jemgyýetçilik aladalaryny gowşatmandygyny aýtdy.
Ol häkimiýetleriň hytaý raýatlarynyň işe gelenlerinden soň näçe wagtlap Gyrgyzystanda galýandygy barada açyk aýtmandygyny we köp jemgyýetçilik soraglaryny jogapsyz galdyrandygyny belledi.
"Häkimiýetler näçe hytaýlynyň ýurda girendigini we näçesiniň gidendigini aýdyň görkezmeli. Bolmasa, jemgyýetçilik arasyndaky düşnüksiz jedeller gün-günden güýçlenýär."
Bişkekde ýaşaýan syýasy analitik Kuban Abdymen häkimiýetleriň ähli daşary ýurt raýatlary üçin kanunyň deň derejede ýerine ýetirilmegini üpjün etmeseler, jemgyýetçilik nägileliginiň hasam çuňlaşmagynyň howpuny duýdurdy.
"Hökümet jemgyýetçilik pikirini hasaba almaly we kanuny berk ýerine ýetirmeli, şeýdip, Gyrgyzystandaky hytaý raýatlarynyň ulumsylygyna ýol bermezligi we bikanun jeza beriş hereketleriň öňüni almagy gazanmaly" - diýip, ol aýtdy.
Hytaý gadagançylygy
Tankytlaryň soňky tolkuny has uly syýasy konflikti güýçlendirdi. Geçen aýda aktiwist we syýasatçy Mawlýan Askarbekowyň Hytaý raýatlarynyň Gyrgyzystanda barha köpelýändigini, şol sanda olaryň kiçi we orta kärhanalara gatnaşmagyny tankyt edenden soň tussag edilmegi giň syýasy jedeli döredipdi. Häkimiýetler ony sosial media ýazgylary sebäpli etniki, milli, dini we sebitleýin ýigrenji döretmekde aýypladylar. Ol henizem deslapky tussaglykda saklanýar.
Tussag edilenden bir gün soň, Japarow daşary ýurtly işçileriň iri proýektler üçin ulanylmagyny gorady we Hytaýyň roluny ulaldyp görkezýänleri tankytlady.
"Blogçylar, oppozisiýa wekilleri we özüni mahabatlandyrýan populist syýasatçylar 'olar köp geldi, olar häkimiýeti eýelediler' ýaly sözleri ýaýratmak arkaly päsgelçilik döredýärler. Biz munuň soňuna çykmaly we şeýle hereketleri aýgytly bes etmelidiris" - diýip, ol aýtdy.
"Biziň mümkinçiliklerimiz bolan ýerinde biz özümizi gurýarys. Emma edip bilmeýän zatlar üçin - inženerlerimiziň, tejribämiziň ýa-da zerur hünäriň ýetmezçiligi bolan ýerde - goňşy ýurtlardan kömek soraýarys. Eger biz diňe oturyp, 'Biz hemme zady özümiz gurarys' diýsek, inženerlerimiz tarapyndan gurlan taslamalar üçin 15-20 ýyl gerek bolar" - diýip, Japarow sözüniň üstüne goşdy.
Hytaýyň maýa goýumlarynyň goragy
Hökümet ösüş üçin Hytaýyň gatnaşmagyny zerur hasaplasa-da, şeýle taslamalaryň nähili çözülýändigi we durmuşa geçirilýändigi baradaky aladalaryň ýaýramagy dowam edýär.
"Global Voices" halkara media toparynyň baş redaktory, Hytaý we Merkezi Aziýa boýunça bilermen Filip Noubel karar kabul edijiler bilen ýerli jemgyýetleriň arasyndaky üzňeligiň Hytaý maýa goýumlary baradaky nägileligi artdyrandygyny aýtdy.
"Bularyň hemmesi Bişkekdäki şeýle şertnamalardan gönüden-göni we gytaklaýyn peýda alýan elitalar bilen çözülýär, olary ýerli jemgyýetleriň näme pikir edip biljekdigi, olara näme gerekdigi we ykdysady taýdan gönüden-göni peýda ýa-da zyýan çekip biljekdigi az ýa-da düýpden gyzyklandyrmaýar, bu daşky gurşaw meselelerinden başlap, hytaýly işçiler we kärdeşler bilen gündelik gatnaşyklaryna çenli ýagdaýlary öz içine alýar. Iň esasy zat, milletçilik hytaý maýa goýumyny howp hökmünde görkezýän islendik toparlar tarapyndan ulanylyp bilner".
Noubeliň pikirine görä, bu hytaýly maýa goýumlaryny "howpsuzlyndyrmak" ýagdaýyna getiripdir, ýagny hytaý maýadarlarynyň we işçileriniň howpsuzlygy diňe iş operasiýalarynyň meselesi bolman, resmi döwletara howpsuzlyk hyzmatdaşlygynyň bir bölegine öwrülýär.
"Şeýle ýagdaý hemişe bolmasa-da, köp halatlarda, döwlet eýeçiligindäki ýa-da [Bir guşak, bir ýol başlangyjynyň] giň konsepsiýasyna goşulan hytaý kompaniýalarynyň näme üçin hukuk, fiziki, syýasy gorag gözleýändigini we öz howpsuzlygyny hem-de işgärleriniň howpsuzlygyny has gowy üpjün etmek üçin düzgünler, resminamalar we iň gowy tejribeler boýunça gepleşik geçirmekde öz hökümetine bil baglaýandygyny bölekleýin düşündirýär".
Jogap bermäge mejbur
Japarowyň Hytaý bilen baglanyşykly syýasatyny goramak we garşydaşlaryny tankytlamak üçin eden tagallalaryna garamazdan, internetde jemgyýetçilik gaharynyň artmagy häkimiýetleri jogap bermäge mejbur etdi.
14-nji iýulda resmiler bikanun balyk tutmak, aw etmek, jemgyýetçilik tertipsizligini döretmek we jemgyýetçilik ýerlerinde alkogol içmek bilen baglanyşykly birnäçe wakadan soň, ýurduň çar künjegindäki daşary ýurtly gurluşyk işçilerine gyrgyz kanunlaryna eýermek barada maglumat berip başlandyklaryny aýtdylar.
Şol gün Japarowyň administrasiýasyna ýakyn hasaplanýan blogçylar bikanun balyk tutmakda aýyplanýan hytaý raýatynyň pasportyny çap edip, onuň deportasiýa edilendigini aýtdylar.
Aýratynlykda Adalat ministrligi sosial mediada giňden tankyt edilen Merkezi Aziýanyň we Hytaýyň parahatçylykly gaýtadan birleşmegine ýardam bermek boýunça assosiasiýasynyň registrasiýasyny ýatyrandygyny tassyklady. Ministrlik öz kararynyň sebäplerini dessine düşündirmedi.