Russiýanyň Ukraina çozuşyny dört ýyla golaý wagtlap dowam etdirmegi bilen, Ýewropa Bileleşigi goranmak ukybyny güýçlendirmek kararyna geldi. Blok howa we raketa goragyna, artilleriýa ulgamlaryna, raketalara we ok-därilere maýa goýumlarynyň köpeldilmegini talap edýän "ReArm Europe" strategiýasyny (soňra "Taýýarlyk 2030" diýlip atlandyryldy) tassyklady.
Munuň önümçiligi pagtadan alynýan çig mal bolan sellýulozasyz mümkin däl. Bular pagta arassalaýjy prosesden soň galan we ok-däri öndürmek üçin zerur bolan maýda süýümlerdir.
Ýewropada pagta Gresiýada, Ispaniýada we Bolgariýada ösdürilip ýetişdirilýär. Şeýle-de bolsa, önümçilik möçberleri pes: ýylda jemi 360 000 tonna (Gresiýada 288 000, Ispaniýada 72 000 we Bolgariýada bir tonnadan gowrak) öndürilýär.
Ýewropalylar beýleki ýurtlardan sellýuloza üpjünçiligine gyzyklanýarlar. Merkezi Aziýa ýurtlary potensial üpjün edijiler bolup biler, ýöne Russiýanyň hem bu sebitde uly gyzyklanmasy saklanýar. Orsýetiň "ýumşak garny" we "arka howlysy" diýlip atlandyrylýan Merkezi Aziýa sebiti Moskwa tarapyndan diňe bir Ukraina giň göwrümli çozuşyndan soň Russiýa garşy girizilen sanksiýalardan aýlanyp geçip, haryt daşamak üçin ulanmak bilen çäklenilmeýär. Bu sebit diňe Günbatardan we Gündogardan goşa maksatly ýükleriň gaýtadan eksport ýoly we Günbatarda gadagan edilen rus harytlarynyň bazary däl. Statistika sebitiň öz önümlerini Kremliň harby ulagymy üçin iberýändigini görkezýär.
ÖZBEGISTAN: RUSSIÝA SATYLÝAN HARYTLARYŇ MÖÇBERI ARTDY
Pagta senagaty Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetiniň sütünleriniň biridir. Sowet döwründe döredilen bu senagat SSSR-iň Ýewropa böleginde gaýtadan işleýän zawodlary çig mal bilen üpjün edýärdi. Sowet Soýuzy dargandan soň Merkezi Aziýanyň pese düşen pagta önümçiligi sebitiň "ak altynynyň" esasy alyjylaryna öwrülen Hytaýyň we Türkiýäniň çig pagta bolan islegi sebäpli bölekleýin dikeldildi.
Soňky ýyllarda Orsýet, has takygy, onuň ok-däri zawodlary pagta uly gyzyklanma bildirdi. Moskwanyň ünsi sebitde iň uly pagta öndüriji we dünýäde iň uly pagta öndürijileriniň biri bolan Özbegistana gönükdirildi.
2025-nji ýylda Özbegistan 3,7 million tonnadan gowrak pagta ýygnady, bu geçen ýyl bilen deňeşdirilende 23 göterim köp we ony 2023-nji ýyldaky möçberlere deňeşdirip bolýar (2022-nji ýylda 3,5 million we 2021-nji ýylda 3,4 million). Ýurt ýylda takmynan 1,1 million tonna pagta süýümini öndürýär. Adatça, Hytaý, Türkiýe we Russiýa onuň esasy alyjylary bolupdyr.
Adam hukuklaryny goraýjy toparlaryň meýdanlarda mejbury we çaga zähmeti barada habar bermegi sebäpli Ýewropa Bileleşigi Merkezi Aziýa pagtasyny satyn almakdan ýüz öwürdi. 2016-njy ýylda Şawkat Mirziýow häkimiýete gelip, pudagy bölekleýin liberallaşdyrandan soň, Günbatar kompaniýalary özbek pagtasyna goýlan çäklendirmeleri aýyrdylar.
Özbegistanyň çig pagtasynyň ählisi diýen ýaly ýerli önümçilikde gaýtadan işlenýär. Öňdebaryjy gaýtadan işleýän zawodlaryň biri Fergana himiýa zawodydyr. Onuň öndürýän sellýulozasy Russiýa bazaryna eksport edilýär. Uruşdan öň, 2019-njy ýylda Kazan ok-däri zawody Özbegistandaky bir kompaniýadan 48 tonna sellýulozany satyn aldy. 2022-nji ýylda we 2023-nji ýylyň başynda ol 2,1 million dollarlyk 1225 tonna çig mal satyn aldy. Satyn alyş möçberi 25 esse artdy.
Fergana sebitindäki himiýa zawody we Orsýete sellýuloza iberýän birnäçe kompaniýa Ýewropanyň sanksiýalary astynda bolan we Özbegistanyň "sellýuloza patyşasy" diýlip atlandyrylýan Rustam Muminowyň gözegçiliginde. Bu kärhanalar Orsýete sellýuloza iberilişiniň 85 göterimini düzýär.
Ukrainanyň Ykdysady Howpsuzlyk Geňeşiniň maglumatlaryna görä, ÝB sellýulozany sanksiýa sanawyna goşandan soň (bu önüm diňe harby maksatlar üçin niýetlenmedik bolsa, Orsýete import edilip bilner), özbek kompaniýalary sellýulozany "pagta süýümi" ady bilen iberip başladylar.
GAZAGYSTANDA ÖNÜMÇILIK ARTDY, OL HEM MOSKWANY ÜPJÜN EDÝÄRMI?
Merkezi Aziýanyň iň uly ykdysadyýeti bolan we territoriýasy ýokary töwekgelçilikli oba hojalyk zolagy hökmünde kesgitlenen Gazagystanda pagta esasan günortada, Türküstan sebitinde ösdürilip ýetişdirilýär.
Döwlet statistika gullugynyň maglumatlaryna görä, ýurtda 2024-nji ýyla çenli her ýyl takmynan 300 000 tonna pagta ýygnaldy. Suwaryş suwunyň ýetmezçiligi sebäpli pagta meýdany azalýar: 2005-nji ýylda bu ekin 220 000 gektardan gowrak ýere ekilen bolsa, 2024-nji ýylda 106 000 gektara ekildi. Şeýle-de bolsa, 2025-nji ýylda Oba hojalyk ministrligi 144 000 gektar ýere pagta ekilendigini we 422 000 tonnadan gowrak pagta hasylynyň alnandygyny habar berdi.
Gazagystanda pagta süýümini gaýtadan işlemek boýunça önümçilik ýok diýen ýaly: geçen ýazda Senatyň agzasy Murat Kadyrbek Türküstan sebitinden ýygnalan hasylyň 85 prosentiniň çig görnüşinde eksport edilendigini aýtdy.
Resmi statistika Gazagystanyň pagtasynyň esasan Hytaý tarapyndan satyn alynýandygyny aýdýar. Şeýle-de bolsa, 2023-nji ýylda "Wažnyýe istorii" atly rus derňew taslamasy Birleşen Milletler Guramasynyň Haryt Söwda Maglumat Bazasynyň (UN Comtrade) hasabatyna salgylanyp, Gazagystanyň pagta sellýuloza eksportynyň 2022-nji ýylda doly Orsýete gidendigini habar berdi. "Hlopkoprom-sellýuloza" bu sellýulozany boýag we lak önümçiligi üçin satandygyny aýtdy we 2023-nji ýylyň tomsundan bäri sanksiýalardan gaça durmak üçin Russiýa bilen hyzmatdaşlygyny bes etdi.
Žurnalistleriň gören şertnamalarynyň birnäçesi bu sellýulozanyň Russiýanyň ok-däri zawodlaryna barandygyny görkezdi.
TÄJIGISTANDA ÖNÜMÇILIK AZALDY
Täjigistan pagta önümçiligini kem-kemden azaldýar. Ykdysady ösüş we söwda ministrliginiň maglumatlaryna görä, ýurtda 2022-nji ýylda takmynan 405 000 tonna çig pagta, 2023-nji ýylda 301 700 tonna we 2024-nji ýylda 253 000 tonna çig pagta ýygnalypdyr.
Pagta süýüminiň önümçiligi hem 2022-nji ýyldaky 127 100 tonnadan 2024-nji ýylda 106 900 tonna çenli azaldy.
2024-nji ýylda Täjigistanda öndürilen pagta süýüminiň esasy bölegi (94 göterimi) - 100 000 tonna eksport edildi. Hökümetiň maglumatlaryna görä, esasy alyjy Eýran bolup, söwdanyň tas 68 göterimini düzdi. Ondan soň Türkiýe (15 göterim), Hytaý (8,4 göterim), Russiýa (4,4 göterim) we Pakistan (3 göterim) alypdyr. 2023-nji ýylda Polşa 1,59 million dollarlyk täjik pagtasyny import etdi. Portugaliýa şeýle hem takmynan 48 000 dollarlyk täjik pagtasyny import etdi.
TÜRKMENISTAN: ÝAPYK ÝURT, ÝAPYK STATISTIKA
Pagta önümçiligi Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň esasy pudaklarynyň biridir we hökümet mejbury zähmetiň ulnyjysy bolmagynda galýar.
2024-nji ýylda Ýewropa Bileleşiginiň türkmen pagtasynyň importyny gadagan etmek meýilnamalary sebäpli ýurt resmi taýdan çaga zähmetini gadagan etdi. Şeýle-de bolsa, Türkmenistanyň Adam Hukuklaryny Goraýjylar Koalisiýasynyň, Turkmenistanda Adam Hukuklary Başlangyjynyň, "Progres" gaznasynyň we "Pagta Kampaniýasynyň" hasabatyna görä, çagalar henizem pagta ýygýarlar.
Pagta önümçiligi, ony gaýtadan işlemek we eksport etmek boýunça statistika gizlin saklanýar.
Türkmenistanyň ýyllyk pagta ýygmak plany 1,25 million tonna bolup, bu san birnäçe ýyl bäri durnukly bolup galýar.
Bu ýurt daşary ýurtlara çig pagtany we taýýar önümleri satýan dünýäniň iň uly on önüm öndürijileriniň arasynda agzalýar. Ýurduň dokma önümleriniň takmynan 60 göterimi eksport edilýär. Türkmenistanyň pagtasynyň esasy alyjylary Türkiýe, Russiýa we Hytaý. Uly bolmadyk möçberde türkmen pagtasy Ýewropa ýurtlaryna eksport edilýär.
BMG-niň "Comtrade" kompaniýasynyň maglumatlaryna görä, Hytaý 2024-nji ýylda Türkmenistandan 2,26 million dollarlyk pagta import etdi.
Gyrgyzystan Merkezi Aziýada iň az pagta öndürýär: Milli Statistika Komitetiniň maglumatlaryna görä, ýurduň 2024-nji ýylda pagta önümçiligi 46 300 tonna boldy. Gyrgyz pagtasyny esasan Hytaý satyn alýar.
ÝEWROPA PERSPEKTIWASY
Geçen ýylyň aprelinde Samarkantda geçirilen ilkinji Merkezi Aziýa-Ýewropa Bileleşigi sammitinde liderler logistika, ulag, energiýa serişdeleri we minerallara baý sebitde seýrek ýer elementleriniň hem-de seýrek metal ýataklarynyň bilelikde özleşdirilmegi babatda hyzmatdaşlyk etmek barada pikir alyşdylar. Resmi habarlarda duşuşykda pagta we sellýuloza üpjünçiligi barada gürrüň edilmegi barada aýdylmady.
Samarkant sammitinden soňky bilelikdäki jarnamada dialogy berkitmek, howanyň üýtgemegi boýunça bilelikdäki işleri giňeltmek, suw serişdelerini tygşytlamak we kanunyň hökmürowanlygyny öňe sürmek barada aýdyldy. Aýratyn bir maddada Ukrainada mümkin boldugyça çalt parahatçylygy gazanmagyň möhümdigi bellendi.
Merkezi Aziýa ýurtlary Russiýa ykdysady we syýasy taýdan garaşlydyklaryna garamazdan, Ukrainadaky uruşdan daşlaşmaga çalyşýarlar. Gazagystanyň Günbatara edýän nebit eksportynyň esasy bölegi Russiýanyň territoriýasyndan geçýän Hazarýaka turbageçirijisi arkaly daşalýar. Gyrgyzstanyň, Täjigistanyň we Özbegistanyň ykdysadyýeti migrant işçileriň pul geçirimlerine uly derejede bagly, olaryň köpüsi iş üçin Russiýa gidýär.
Häzirki şertlerde Ýewropa Bileleşigi öz pagta önümçiligini artdyrmaly bolar. Ilkinji ädimler eýýäm ädildi.
2025-nji ýylyň güýzünde Germaniýanyň ýarag kompaniýasy "Rheinmetall" Bolgariýada ok-däri zawodyny gurmak barada "VMZ-Sopot" bilen ylalaşyga gol çekdi. Jemi maýa goýumyň bir milliard ýewro ýetmegine garaşylýar. Synçylar zawodyň Bolgariýanyň pagta senagatyny dikeltmek üçin mümkinçilik döredip biljekdigine ynanýarlar.
Ispaniýada pagta ekilýän meýdanlar hem azaldy. 2010-njy ýyldan 2024-nji ýyla çenli ol 12 göterim kemeldi. Ýurtda ýarag önümçiligi çäkli. Ispaniýada artilleriýa snarýadynyň "Fábrica de Municiones Granada" zawody işleýär, ýöne onuň önümçilik möçberleri az we Madrid esasan daşarky üpjün edijilere bil baglaýar. Ispaniýanyň geografik ýerleşişi sebäpli goranmak üçin maýa goýumlary kiberhowpsuzlyga we howa, deňiz hem-de gury ýerdäki harby enjamlary döwrebaplaşdyrmaga has köp gönükdirilýär.
Ýewropada pagta meýdanlarynyň artmagy, hatda çaltlandyrylan bolsa-da, goranmak üçin niýetlenen sellýuloza önümçiligine bolan zerurlygy örtüp bilmeýär. Ýewropa Bileleşigi, ähtimal, beýleki ýurtlardan ok-däri üçin çig mal gözlemeli bolar. Hytaý we Hindistan dünýäde öňdebaryjy pagta öndürijilerdir, ondan soň ABŞ, Pakistan, Braziliýa, Awstraliýa we Özbegistan barýar.
Bu material serhetüsti žurnalistika hyzmatdaşlygyny goldaýan Ýewropa başlangyjy bolan PULSE taslamasynyň çäginde ýazyldy. Neşiriň taýýarlanmagyna Dragomir Nikolow, “Mediapool” (Bolgariýa), “Azattyk Aziýa”, Hawýer Melguizo, “El Confidencial” (Ispaniýa) we Emma Luisa Stenholm, “Fojeton” (Daniýa) goşant goşdular.
