PRISTINA — Hytaýyň uly möçberli maýa goýumlary Ýewropada barha köp gözegçilige alynýarka, Pekin Balkanlarda has sessiz täsir görnüşine ýüz tutýar: stipendiýalar, uniwersitet alyş-çalyş programmalary we Hytaýdaky durmuşlaryny watanyndaky tomaşaçylar bilen paýlaşýan ýaş talyplar.
Bu Hytaý tarapyndan maliýeleşdirilýän okuw mümkinçiliklerini öz içine alýar. Olar okuw töleginden azat diplomlary, stipendiýalary we çalt ösýän uniwersitetlere elýeterliligi üpjün edýär. Bu talyplaryň köpüsi öz tejribelerini sosial mediada paýlaşyp, giň tomaşaçy torlaryny döredipdir, käbirleri bolsa Hytaýyň resmi metbugatynda ýa-da edaralarynda görkezilipdir.
“Men hytaý dili kursuna güýmenje üçin ýüz tutdum. Öwrenmedik täze dilimdi” diýip, 24 ýaşly Era Kernaja aýtdy. “Üç ýyl öň menden Hytaý barada soran bolsalar, Hytaýy ýapyk, kommunistik ýurt diýip aýdardym. Indi bolsa garaýşym düýbünden üýtgedi.”
Pekin sebitiň köp böleginde milliardlarça dollarlyk infrastruktura taslamalary, karzlar we tehnologiýa hyzmatdaşlyklary bilen tanalsa-da, bilim has sessiz, ýöne täsirli ugra öwrüldi. Bu has hem ýaş nesillerde duýulýar. Jemgyýetçilik pikir soralyşyklary olaryň Hytaýyň özüni parahat we jogapkär güýç hökmünde görkezmegine has oňyn garaýandygyny görkezýär.
“Men albanlaryň Hytaý baradaky pikirini üýtgetmek we olaryň ähli görýän zatlaryna ynanmazlygyny isleýärin” diýip, Kernaja aýtdy. Ol 2023-nji ýyldan bäri Hytaýda ýaşaýar we TikTok hasabynda tejribelerini paýlaşýar. Onuň häzirki wagtda 8 müňden gowrak yzarlaýjysy bar.
Analitikleriň pikiriçe, Pekin üçin bu programmalar uzak möhletli maksada hyzmat edýär: şahsy gatnaşyklary ösdürmek, oňyn gürrüňleri döretmek we Hytaýda ýaşap gören, soňra bu tejribäni öz ýurtlarynda paýlaşmaga taýýar geljekki hünärmenleri taýýarlamak. Bu “ýumşak güýç” syýasaty Balkanlarda Hytaýyň syýasy we ykdysady täsiriniň artmagyna möhüm goşant berýär.
“Pekiniň mümkin boldugyça köp daşary ýurtly talyplary we alymlary Hytaýa çekmekde gyzyklanmasy bar” diýip, Belgradly analitik Stefan Wladisawlýew aýtdy. “Ol özüni ösüşi üpjün edýän ýurt hökmünde görkezmäge çalyşýar, Ýewropada bolmak bolsa Hytaýyň global strategiýasynyň möhüm bölegi.”
Hytaýyň ýumşak güýji garaşylmadyk ýurtlara ýetýär
Kernajanyň tejribesi Balkanlarda giňden dowam edýän tendensiýany görkezýär. Hytaýyň bilim mümkinçilikleri, hatda taryhy taýdan ABŞ-nyň goldawyna daýanýan we syýasy taýdan Günbatara meýilli ýurtlarda hem gyzyklanma döredýär.
Albanýa we Kosovo — syýasy, dil we medeni baglanyşyklary bolan ýurtlar — Hytaýyň sebitdäki täsirini giňeltmegi üçin garaşylmadyk ýerler hasaplanýar. Sebitde Hytaýyň täsiri köplenç Serbiýadan ýaýrapdyr; Belgrad milliardlarça dollarlyk maýa goýumlaryny kabul edip, Pekin bilen çuňňur syýasy gatnaşyklary ösdüripdir.
Serbiýa sebitde Hytaý bilen iň öňdebaryjy bilim hyzmatdaşlygyna eýedir: ýurtda üç sany Konfusiý instituty bar we onlarça mekdepde hytaý dili öwredilýär. 20 ýylyň dowamynda gatnaşyjylaryň sany birnäçe onlarçadan birnäçe ýüzlere çenli artdy. 2018-nji ýylda gol çekilen täze iki taraplaýyn ylalaşyklar hyzmatdaşlygy has-da güýçlendirdi.
“Eger Hytaý Günbatar Balkanlarda berk orun eýelese, onda ol Ýewropada-da berk orun eýelär” diýip, Stefan Wladisawlýew aýtdy.
Albanýadaky Konfusiý instituty, Kernajanyň hytaý dilini öwrenen we stipendiýa ýüz tutmak boýunça maslahat alan ýeri bolup, Tirana uniwersitetindäki bilim alyş-çalyşynyň iň görnükli ugurlarynyň biridir.
Konfusiý instituty özüni Pekindäki Daşary ýurt dilleri uniwersiteti bilen bilelikde dolandyrylýan “hökümete degişli bolmadyk, täjirçilik maksatsyz bilim instituty” hökmünde häsiýetlendirýär. Bu institut hytaý dili boýunça okuwlary we medeni maksatnamalary hödürleýär, stipendiýalar berýär we talyplara dürli derejelerde aýratyn uniwersitetlere ýa-da Hytaýyň welaýat we milli derejesinde okuw jaýlaryna ýüz tutmakda kömek edýär.
Konfusiý institutlary Kosowodan başga ähli Günbatar Balkan ýurtlarynda bar. Hytaý Kosowonyň garaşsyzlygyny ykrar etmeýändigi sebäpli, ol ýerde resmi wekilçiligi ýok.
Soňky ýyllarda Ýewropada we beýleki ýerlerde Konfusiý institutlary akademiki azatlyk we syýasy täsir baradaky aladalar sebäpli tankyda sezewar boldy. Käbir hökümetler olary ýapdy.
Emma Balkanlaryň köp ýerinde ýaşlar olary ykdysady we bilim mümkinçiliklerine ýol açýan mümkinçilik hökmünde görýärler.
Sebitde Hytaýyň işjeňligini yzarlaýan bilermenleriň aýtmagyna görä, Hytaýda okaýan ýerli talyplaryň paýlaşýan şahsy hekaýalary we tejribeleri gowy täsir edýär, hem-de bu çemeleşme beýleki Günbatar ýurtlarynyň, şol sanda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň, ulanýan nusgasyna meňzeýär.
“Hytaý ýumşak güýji iň üstünlikli ulanan ýurduň — Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň — tejribesinden nusga alýar” diýip, Wladisawlýew aýtdy.
Stipendiýalar, alyş-çalyş maksatnamalary we çäkli resminama yzlary
Hytaýyň Balkanlardaky bilim başlangyçlary dürli programmalaryň utgaşmasyna esaslanýar: döwlet stipendiýalary, Konfusiý institutlary bilen baglanyşykly grantlar, uniwersitet derejesindäki ylalaşyklar we gysga möhletli okuw kurslary.
Maglumatlaryň doly açyk däldigi sebäpli, ýyllar boýunça näçe balkanly talybyň Hytaýda okandygyny görkezýän doly jemgyýetçilik ýazgysy ýok.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň anyklamagyna görä, Hytaýda okaýan birnäçe alban talyby Hytaýyň döwlet metbugatynda hem çykyş edipdir. Olaryň arasynda Hytaýyň esasy döwlet ýaýlymçysy CGTN-niň düzümine girýän China Radio International (CRI)-iň alban bölüminde çykyş edenler hem bar. Olar öz tejribeleri barada oňyn pikirleri paýlaşypdyrlar.
Albanýada geçirilen jemgyýetçilik pikir soralyşyklary, şol sanda Albania Howpsuzlyk Barometry, Hytaýa bolan garaýyşlaryň esasan bitarap bolmagynda galýandygyny görkezýär. Şeýle-de bolsa, soňky ýyllarda oňyn garaýyşlaryň az-kem artandygy bellenýär.
Kosowoda resmi hyzmatdaşlyk bolmasa-da, käbir talyplar (köplenç Ýewropada ýa-da Demirgazyk Amerikada ýaşaýan diasporadan) Hytaýa gidip, tejribelerini ýaşlar bilen paýlaşýarlar.
Wlera Kelmendi, Kosowoda doglan we soňra Norwegiýa göçen talyp, 2025-nji ýylda ýerli ATV teleýaýlymyna beren söhbetdeşliginde, Hytaýy gyzyklanma sebäpli saýlandygyny aýdyp, ol ýerde örän oňyn tejribe ýaşandygyny gürrüň berdi.
Azatlyk Radiosy bilen gepleşmekden ýüz öwren Kelmendi Hytaýdaky durmuşyny 16 müňden gowrak yzarlayjysy bolan açyk TikTok hasabynda paýlaşýar. Şeýlelikde, ol Hytaýa bolan jemgyýetçilik garaýyşlary henizem esasan oňaýsyz bolup galýan Kosovodaky tomaşaçylara ýetýär.
Kosowoda resmi hytaý dili kurslary ýok bolsa-da, Tiranadaky Konfusiý institutynyň ýolbaşçylary Kosowodan bolan talyplaryň arasynda gyzyklanmanyň artýandygyny belläp geçdiler.
“Kosowoly Talyplaryň hytaý dilini öwrenmegini örän isleýäris” diýip, Tiranadaky Konfusiý institutynyň müdiri Zheng Baoguo Azatlyga aýtdy. “Eger olar isleseler, biz olar üçin mümkinçilikleri döretmek üçin elimizden gelenini ederis.”
Daşary ýurtlarda okuw sanly wagyz işine öwrülende
Kosowodan iki sagatdan hem az aralykda ýerleşýän ýerde, Demirgazyk Makedoniýadan bolan 26 ýaşly talyp Kadir Ismajliniň Hytaýa barýan ýoly has gönüden-göni boldy.
Ol ilki başga ýurtda okamagy meýilleşdiren hem bolsa, etniki taýdan alban bolan talyp öz ilçihanasynyň kömegi bilen Ýunnan welaýatynda magistr derejesi üçin Hytaý döwlet stipendiýasyny alandygyny aýtdy.
Beýlekiler ýaly, Ismajli hem TikTok-da 31 müňden gowrak yzarlayjysy bolan sahypa döredip, Hytaýdaky durmuşyny paýlaşýar.
“Men TikTok-y ilki biznes üçin başladym, ýöne gyzykly zatlary görsem paýlaşýaryn,” diýip ol aýtdy. “Watanymyzda adamlar Hytaýyň nähili ýurdygyny bilmeýändiklerini aýdýarlar.”
Soňky on ýylda takmynan 100 makedoniýaly talyp Hytaýda dil ýa-da doly diplom maslahatnamalarynda okapdyr.
Skopýede ýerleşýän Estima analitik merkeziniň Demirgazyk Makedoniýada Hytaýyň täsiri boýunça geçiren barlagy şeýle netijä geldi: “Demirgazyk Makedoniýada Hytaýyň abraýy baradaky garaýyşlar garyşyk bolup, Hytaý we Hytaý hyzmatdaşlary bilen gönüden-göni tejribesi we gatnaşygy bolan adamlaryň arasynda has oňyn bolýar.”
Estima-nyň maglumatlaryna görä, 2005-nji ýyldan bäri Demirgazyk Makedoniýanyň talyplaryna berilýän Hytaý stipendiýalarynyň sany ýokarlanýan ugurda dowam edýär.
Hytaý dili boýunça bilim maksatnamalary beýleki ýurtlarda hem ýaýraýar.
Ýewropa Syýasat Analizi Merkezi tarapyndan taýýarlanan hasabata görä, Çernogoriýa 2015-nji ýyldan bäri Konfusiý institutyna eýe bolup, şol döwürde 100-den gowrak talyby Hytaýa iberdi.
Bosniýa we Gersegowinada bolsa Hytaý bilen bilim alyş-çalyşy boýunça resmi ylalaşyk bar we Hytaý tarapyndan maliýeleşdirilýän maksatnamalar has hem Gündogar Saraýewo uniwersitetiniň üsti bilen giňeýär. Bu ýerde 170-den gowrak talyp Hytaýdaky alyş-çalyş programmalaryna gatnaşdy.
Şeýle talyplaryň arasynda 23 ýaşly Ana Jasarewiç hem bar. Ol Gündogar Saraýewo uniwersitetiniň hytaý dili bölüminiň talyby bolupdy.
Ol soňky ýyly Wuhan uniwersitetinde fakultetindäki beýleki kärdeşleri bilen bile geçirdi.
“Baryp görenimizde, birneme medeni şok boldy, sebäbi ähli zat düýbünden tapawutlydy,” diýip, ol aýtdy.
Okuwy tamamlansoň, ol häzirki wagtda magistr derejesini almak üçin gaýtadan Hytaýa ýazylmagy meýilleşdirýändigini aýtdy.
“Ol ýerde ýaşamak maňa ýarady, ýöne olaryň dolandyryş usulyny halamaýanlaryň köpdügini hem düşünýärin,” diýip ol aýtdy. “Men köp şäherlere bardym, ýurt boýunça syýahat etdim we ähli ýerde özümi howpsuz duýdum.”
Forum