Türkiýede türkmenistanly zenan migrantlaryň müňlerçesi idegçi, esewançy, çaga seredýän eneke we öý kömekçisi bolup işleýärler. Olaryň köpüsi bikanun işleýär we ýyllarboýy maşgalasyny görmeýär. Olar diňe daşary ýurtlarda däl, eýsem watanynda hem ejiz bolýarlar: olaryň ýoklugynda ärleri käte "ikinji aýal alýarlar", ilkinji aýallaryny öýsüz we olaryň özleri tarapyndan gazanylan pulsuz galdyrýarlar.
"Şol mähirli ärden hiç hili yz galmandy"
Nasiba 48 ýaşynda. Ol ömrüniň üçden bir bölegini daşary ýurtlarda geçirdi: Türkiýede esewançy we öý kömekçisi bolup işledi. Bu ýurt ençeme ýylyň dowamynda dilleriň meňzeşligi, medeni ýakynlyk we, wiza düzgüni girizilýänçä, girişiň aňsatlygy sebäpli, türkmen raýatlary, şol sanda zenanlar üçin zähmet migrasiýasynyň esasy ugry bolmagynda galýar.
Lebap welaýatynyň Farap şäheriniň ýaşaýjysy 2009-njy ýylda mekdebiň arassaçylyk işgäri işinden çykyp, daşary ýurda işlemäge gitdi. Nasiba puluny öýüne, adamsyna we iki gyzyna iberdi.
“Soňky on ýylyň dowamynda adamym öýümizi doly abatlady we özüne täze awtoulag satyn aldy” diýip, Nasiba aýdýar.
Ol 2019-njy ýylda saglyk meseleleri sebäpli öz ýurduna gaýdyp geldi. Onuň pasportynyň möhleti gutardy. Nasiba sagalyp, täze resminama alan badyna, adamsy ondan gaýtadan Türkiýä gitmegi talap etdi.
“Ol: ‘Eger ýene üç ýa-da dört ýyl işleseň, gyzlarymyzyň bilim almagy we saňa awtoulag almak üçin ýeterlik pul toplaryn’ diýdi” diýip, aýal aýdýar.
Türkiýä ikinji sapar koronawirus pandemiýasy döwrüne gabat geldi. Nasiba karantin döwründe alty aýlap işsiz, öýde oturdy. "Edil şol wagt adamym bilen meniň ilkinji çynlakaý gapma-garşylygymyz boldy" diýip, ol aýdýar.
"Iş tapýançam maňa pul ibermegini haýyş edenimde, ol: "Türkiýede iş köp. Eger hakykatdanam hiç zat tapyp bilmeseň, bedeniňi sat" diýdi. Şol pursatda men dünýäm dargap barýan ýaly duýdum. Soňra ol meniň bilen aragatnaşyk saklamagy bes etmek üçin ähli bahanalary ulandy" diýip, ol sözüne goşýar.
2023-nji ýylda Nasiba gipertoniýa sebäpli daşary ýurtda işläp bilmedi we öz watanyna gaýdyp geldi. Öýünde oňa lapykeçlik garaşýardy.
"Bir wagtlar tanaýan mähirli we meni söýýän adamymdan hiç hili yz galmandy. Ol meni öýümiziň öňünde garşylap, 'Gelen ýeriňe dolan! Maňa seniň ýaly syrkaw aýal gerek däl" diýdi. Ol: "Meniň eýýäm sekiz ýyl bäri söýýän aýalym bar we men ony şu öýe getirerin. Ertir gaýdyp gel, ähli zatlaryňy we kiçi gyzyňy alyp git, soňra meniň öýümden çyk" diýdi. Bu sözlerden soň, ol meni kowdy" diýip, Nasiba ýatlaýar.
Ol özüni dönüklik edilen ýaly duýdy. Bu agyr zarbady.
"Uly gyzym iki ýyl bäri Buhara uniwersitetinde okaýardy, kiçi gyzymyň bolsa okuwy gutarmagyna bir ýyl galypdy. Şol möhüm pursatda adamym meni taşlady, başga bir aýala gitdi, Türkiýede çeken 14 ýyllyk agyr zähmetim, saglygymyň gowşamagy we durmuşymyň iň gowy ýyllary bilen birlikde küle öwrüldi" diýip, Nasiba aýdýar.
Soňky üç ýyl bäri öýsüz we işsiz galan Nasiba gün görmekde kynçylyk çekýär. Ol adamsynyň ikinji aýaly alandygy barada häkimiýetlere şikaýat etdi, ýöne kanuny goldaw alyp bilmedi.
Köp aýallylyk Türkmenistanda kanun taýdan gadagan edilýär. Muňa garamazdan, iş ýüzünde bu tejribäniň resmi däl birleşmeler görnüşinde bardygy häkimiýetlere-de, jemgyýetçilige-de syr däl. Nikalaşmak döwlet edaralary tarapyndan amala aşyrylmaýar; adatça erkek we aýal dini nikadan geçýär.
"Men kazyýete we polisiýa baranymda, olar maňa: 'Jaý resmi taýdan siziň adamyňyzyň adyna bellige alnan; oňa maýa goýandygyňyzy resmi taýdan tassyklaýan resminamalaryňyz barmy? Ýok! Ol kiçi gyzyňyza dört aýlap — 18 ýaşyna çenli — aliment töläpdir. Galan zatlaryň hemmesi onuň şahsy işi' diýdiler. Kiçi gyzym bilen öýsüz galanymda, olar maňa hiç hili kömek etmediler" diýip, aýal gürrüň berýär.
Häzir Nasiba uly gyzy kömek edýär. Buharada ol okuwynyň tölegini tölemek we ýokary bilim almak üçin iki işde agyr şertlerde işledi. Ol ejesine we kiçi gyz doganyna, az-kem bolsa-da, elinden gelen kömegini edýär.
Zorlukdan we yzarlanmalardan gorkup, adyny agzamazlygy soran türkmenistanly bilermen häkimiýetleriň migrant aýallara emläk hukuklaryny goramaga kömek edip bilmeýändigini belleýär.
"Bank arkaly pul geçirmek mümkin däl we hatda ony geçirip bolsa-da, resmi walýuta kursy hakyky bazar kursundan alty esse pes. Netijede, migrant aýallar öz gazanan serişdelerini resmi däl ýagdaýda geçirmäge mejbur bolýarlar we haýsy-da bolsa bir tassyklaýjy resminamasyz galýarlar, şol sebäpli olar öz öýleriniň gurluşygyna goşan maliýe goşandyny subut etmek mümkinçiliginden mahrum bolýarlar" diýip, synçy aýdýar.
"Hiç bir aýal mundan goragly däl"
42 ýaşly daşoguzly Muhabat 14 ýyldan gowrak wagt bäri Türkiýede işleýär. Ol Azattyk Aziýa gullugyna beren interwýusynda gazanç etmek üçin adamsy bilen bilelikde Türkiýä gitmegi meýilleşdirendigini, ýöne ahyrsoňy ýeke özüniň gaýdandygyny gürrüň berdi.
"Biz adamymyň ene-atasy bilen bilelikde ýaşaýardyk. Adamymyň şol wagt öýlenmeli bolan başga inisi bardy. Şonuň üçin biz adamymyň ene-atasynyň öýünden göçmelidik. Türkmenistandaky aýlyk jaý satyn almaga ýetmeýär. Şonuň üçin iň gowy wariantyň oglumyzy ene-atam bilen goýup, pul gazanmaga gitmekdigi barada karar etdik. Emma soňky pursatda adamyma ýurtdan çykmaga rugsat berilmedi we men kiçi oglumy onuň ýanynda galdyryp, ýeke özüm gitmeli boldum" diýip, Muhabat aýdýar.
Söhbetdeşimiz bu ýyllaryň dowamynda dokma fabriginde işländigini we gartaşan aýala ideg edendigini gürrüň berdi. Soňky birnäçe ýyl bäri Muhabat Stambuldaky gurply bir maşgalada öý kömekçisi bolup işleýär.
Ol iş ornunyň ýygy-ýygydan üýtgemegini iş berijiler bilen bolan çynlakaý kynçylyklar, iş şertleriniň ýaramazlygy we Türkiýede kanuny resminamasynyň ýokdugy bilen baglanyşdyrýar.
"Türkiýede iş rugsatnamasyny almak örän kyn, şonuň üçin men bikanun işlemeli bolýaryn. Türkiýedäki başga ýurtlardan gelen enekeler we öý kömekçileri hepdäniň ýedi güni, dynç günsüz, günde uzak wagtlap işleýärler" diýip, Muhabat aýdýar.
"Aýlyk haklarymyň gijikdirilmegi ýa-da tölegleriň doly däldigi sebäpli gitmek isleýändigimi aýdanymda, iş berijileriň maňa polisiýa we deportasiýa bilen haýbat atan wagtlary boldy. Hudaýa şükür, soňky birnäçe ýyl bäri men gowy maşgalada öý kömekçisi bolup işleýärin" diýip, ol sözüne goşýar.
Türkiýede ýaşaýan türkmenistanly bikanun migrantlaryň anyk sany belli däl. Olaryň sany on müňlerçe ýa-da ýüz müňlerçe bolup biler. Olar tussag edilmek we öz ýurduna deportasiýa edilmek howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Türkiýäniň Migrasiýa müdirliginiň statistikasyna görä, 2025-nji ýylda ýurtda 11 müňe golaý, 2026-njy ýylyň birinji ýarymynda bolsa 5 müňden gowrak türkmenistanly bikanun migrant tussag edildi. Saklananlaryň sany boýunça türkmen raýatlary dördünji orny eýeledi.
Muhabat gazanjynyň köp bölegini Türkmenistana iberýär. Ol şu ýyllaryň dowamynda adamsynyň kwartira satyn almagy başarandygyny aýdýar.
"Ärim meýilleşdiren zatlarymyzyň köpüsini satyn alyp bildi. Boýun alýaryn, şu ýyllaryň dowamynda agyr şertlerde işlemek, kemsitmelere çydamak, maňa aňsat bolmady. Emma indi biziň öz öýümiz bar. Meniň üçin iň agyr zat iş ýa-da iş berijileriň kemsitmesi däl-de, maşgalamdan, ýekeje çagamdan aýrylmakdy. Şu ýyllaryň dowamynda men ärimi ýa-da oglumy görmedim. Häkimiýetler olaryň meni görmäge gelmegine rugsat bermedi. Men olar bilen diňe telefon we wideo jaňlar arkaly aragatnaşyk saklaýaryn. Çagamy şunça ýyllap görmezlik örän çydap bolmajak zat. Oglum eýýäm ýetginjek we ol menden yzygiderli: "Eje, haçan öýe gelýärsiň?" diýip soraýar. Men: "Ýene bir az sabyrly bol" diýip jogap berýärin" diýip, Muhabat aýdýar.
Ol Türkiýedäki köp ildeşiniň hekaýatlaryny eşideninden soň, özüniň hem öýüne gaýdyp baranda, adamsynyň başga bir aýalynyň bardygyny bilip galjakdygyndan gorkýandygyny gizlemeýär.
"Telefonda gürleşenimizde, adamym hemişe meni rahatlandyrmaga synanyşýar, öýüme gaýdyp gelmegime garaşýandygyny aýdýar. Emma men Türkiýede gulçulyk şertlerinde işläp, öýlerine pul iberýän ildeşlerimiziň soňra ärleriniň öýlerinde başga maşgala gurandygyny bilendikleri barada köp wakany gördüm. Hiç bir aýal mundan goragly däl" diýip, daşoguzly söhbetdeşimiz boýun alýar.
"Olar ençeme ýyllaryň dowamynda hukuklary bolmadyk şertlerde ýaşaýarlar we ähli gazançlaryny Türkmenistana iberýärler"
Soňky döwürde Kanadada ýaşaýan, ýöne mundan ozal 14 ýyl Türkiýede türkmen raýatlarynyň hukuklaryny goramak bilen meşgullanan türkmen raýat aktiwisti we blogger Dürsoltan Taganowa diňe bir agyr bikanun zähmet, kanuny statusyň ýoklugy we öýlerinde maşgalalaryny goldamak zerurlygy bilen däl, eýsem maşgalalarynyň dönükligi bilen hem ýüzbe-ýüz bolan watandaşlarynyň köp sanly hakyky durmuş hekaýalaryny bilýär.
"Meniň yzarlaýjylarymyň [followerlerimiň] köpüsi aýallar. Şonuň üçin olaryň kynçylyklaryny gowy bilýärin. Men öňküsi ýaly Türkiýedäki köp sanly türkmen zenanlaryna kömek etmegi dowam etdirýärin. Men 18 ýa-da 20 ýyl bäri öýlerine gidip görmedik zenanlary tanaýaryn. Olar henizem işlemegi we öýlerine pul ibermegi dowam etdirýärler. Olar Türkiýede garradylar, düşünýäňizmi?! Olar ýaş, 15, 18, 20 ýaşlarynda daşary ýurtlara geldiler. Olaryň käbiriniň bu döwürde çagalary durmuşa çykdylar, harby gulluga gitdiler, çagalarynyň çagalary boldy. Şol bir wagtda, bu aýallar maşgalalaryny: ärlerini, çagalaryny, agtyklaryny eklemegi dowam etdirýärler" diýip, Dülsoltan Taganowa aýdýar.
Ol birnäçe ýyl mundan ozal beýin çişi bilen kesellän bir ildeşini mysal getirýär. Ol bikanun statusy sebäpli Türkiýede wagtynda saglyk bejergisini alyp bilmedi; lukmanlar çişi operasiýa edip bolmajak diýip hasapladylar we onuň "metastaz" berendigini aýtdylar.
"Ol agry, ejir çekýär. Iň aýylganç ýeri hem, ol islendik pursatda ölüp biler, ýöne ol öý kömekçisi bolup işlemegini dowam etdirýär we Turkmenistandaky çagalaryna pul iberýär" diýip, Taganowa aýdýar.
Aktiwist Türkiýedäki türkmen zenan migrant işçileriniň agyr ýagdaýynyň gönüden-göni çuňňur psihologiki trawma getirýändigini belleýär. Köp adam dowamly stressde ýaşaýar, howsaladan we depressiýadan ejir çekýärler.
"Adamlara esewan edýän türkmen zenanlarynyň köpüsi altsgeýmer, rak we şizofreniýa bilen kesellän agyr keselli adamlara ideg edýärler. Bu adamlaryň käbiriniň esewan edýän zenanlara hüjüm eden halatlary boldy, sebäbi olar özleri däl we näme edýändiklerine düşünmeýärler" diýip, Dürsoltan Taganowa düşündirýär.
Resminamasyz işçileriň zähmet hukuklaryna hormat goýmak barada hiç hili gürrüň edilmeýär diýip, ol sözüni dowam etdirýär. Olar tölegli dynç günleri, zähmet dynç alyş günleri ýa-da kesel sebäpli işden galmak hukugy bolmazdan işleýärler.
"Türkiýede bikanun migrantlara garşy reýdler her gün diýen ýaly geçirilýär we polisiýa işgärleri hemme ýere diýen ýaly aýlanýarlar. Köp türkmen zenanlary Türkiýede bikanun ýaşaýarlar, şonuň üçin olar artykmaç daşary çykmaga gorkýarlar. Göz öňüne getirip görüň, olar 24 sagatlap dört diwaryň içinde, gije-gündiziň dowamynda agyr keselli adamlaryň ýanynda bolýarlar. Ýa-da çagalara seretmek üçin işe alnan, ýöne soňra öýi arassalamaga we nahar bişirmäge mejbur bolýan enekeleri göz öňüne getiriň. Olar ençeme ýyllap bikanun şertlerde ýaşaýarlar we ähli gazançlaryny Türkmenistana iberýärler. Olaryň psihologik ýagdaýyny göz öňüne getirip görüň. Olaryň köpüsi bu ýagdaýlardan trawma alýar - olar tolgunýar we olar bilen gürleşeniňizde derrew aglap başlaýarlar" diýip, aktiwist aýdýar.
"Halkara jemgyýetçiliginiň ünsüni çekmezlik üçin dymdyrylýar"
Fransiýada ýaşaýan we “Daýanç” adam hukuklary platformasynyň esaslandyryjysy Diana Dadaşewanyň belleýşi ýaly, çärýek asyr mundan ozal Türkmenistandan ilkinji zenanlar toparlary Türkiýä işlemek üçin gidip başlanda, bu tejribe ýazgarylýardy. Emma soňra ýurtdaky agyr sosial-ykdysady şertler we işsizlik sebäpli migrasiýa adaty bir ýagdaýa öwrüldi.
"Ýagdaý şeýle bolmaly ýaly kabul edilýär: erkekler öýde galýarlar, aýallar pul gazanmak üçin gidýärler. Çagany ejesiz galdyrmak häzir doly kabul ederlikli hasaplanýar we jemgyýet tarapyndan ýazgarylmaýar. Döwlet migrasiýa akymyna garşy göreşmek ýa-da çagalaryň ene gözegçiliginden mahrum galmagynyň öňüni almak üçin hiç hili çäre görmeýär" diýip, adam hukuklaryny goraýjy aktiwist Dadaşewa aýdýar.
Migrasiýadan gaýdyp gelen we maşgalalary tarapyndan islenilmeýän zenanlaryň kynçylyklar bilen ýeke galýandygyny ol nygtaýar.
Hökümet olara kömek etmäge howlukmaýar, ýogsa olaryň iberen pullary diňe maşgalalary däl, eýsem tutuş ýurduň ykdysadyýetini hem goldaýar. Wagtlaýyn gaçybatalgalar ýa-da hiç hili sosial goldaw çäreleri ýok: türkmen zenanlary diňe daşary ýurtlarda däl, eýsem öz ýurdunda hem goragsyz.
"[Migrant aýallaryň ärleriniň başga maşgala gurmagy] ýaly ýagdaýlaryň köpelmegi diňe ykdysady krizis we zähmet migrasiýasy bilen däl, eýsem ulgamlaýyn deňsizlik, aýallaryň hukuklarynyň netijeli goragynyň ýoklugy we şeýle gatnaşyklaryň erkekler üçin hiç hili netije bermezden dowam etmegine mümkinçilik berýän patriarhal tejribeleriň dowam etmegi bilen hem baglanyşykly" diýip, Dadaşewa aýdýar.
"Türkmenistanyň hukuk edaralary garaşsyz däl we häkimiýetleriň doly gözegçiliginde. Bar bolan meseleleri açyk boýun almagyň we çözgüt gözlemegiň ýerine, köp wakalar aýry-aýry wakalar hökmünde görkezilmäge çalşylýar ýa-da halkara jemgyýetçiliginiň ünsüni çekmezlik üçin doly dymdyrylýar" diýip, ol sözüne goşdy.
Adam hukuklaryny gorap çykyş edýän aktiwistiň aýtmagyna görä, öýsüz we pulsuz galan migrant aýallar öz hukuklaryny goramaga ukyply däl.
"Maşgalalaryň köpüsinde emläk gatnaşyklary hiç hili kanuny kepilliksiz ynama esaslanýar. Netijede, aýallar gaýdyp gelenlerinde köplenç öz gazançlary bilen gazanylan emläkden mahrum bolýarlar we kazyýet arkaly adalaty gözlemäge asla mümkinçilikleri bolmaýar" diýip, Diana Dadaşewa belleýär.
Aşgabat köpçülikleýin zähmet migrasiýasyny ykrar etmeýär (ýurduň ykdysadyýeti resmi taýdan üstünlikli ösýär), ýöne ony çäklendirmäge synanyşýar. 2022-nji ýylda türkmen häkimiýetleri türk hökümetinden Türkmenistanyň raýatlary üçin wiza režimini girizmegi haýyş etdi. Ankara hem razy boldy. Täze düzgünler girizilmezden öň, türkmen raýatlary Türkiýede 30 güne çenli wizasyz galyp bilýärdiler, bu bolsa bu ýeri syýahat we zähmet migrasiýasy üçin meşhur ýere öwürdi. Ýöne täze düzgünler girizileni bäri Türkiýä diňe wiza bilen girip bolýar we türk wizasyny almak hem barha kynlaşýar.
"Biz türkmen häkimiýetleriniň köpçülikleýin zähmet migrasiýasynyň bardygyny we zenan migrantlaryň aýratyn ejizligini boýun almagynyň möhümdigine ynanýarys" diýip, Diana Dadaşewa aýdýar.
"Olaryň hukuklaryny ýurduň içinde we daşary ýurtlardaky diplomatik wekilhanalar arkaly, esasanam köp sanly türkmen zenanlarynyň ýaşaýan ýurdy bolan Türkiýede goramak üçin döwlet mehanizmlerini işläp düzmek zerurdyr. Gürrüň krizis merkezlerini, elýeterli psihologik, hukuk we maliýe kömegini, howpsuz gyzgyn telefon liniýalaryny we maşgala zorlugyndan, ykdysady kemsitmelerden we ekspluatasiýanyň beýleki görnüşlerinden goramagyň netijeli mehanizmlerini döretmek barada gidýär" diýip, Dadaşewa belledi.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.