WAŞINGTON — Russiýanyň basyp alan Oleşki şäheriniň töweregindäki ýaraşyk 29-njy oktýabrda üçünji gününe girdi. Ol agyr gytçylyk çekýän we ol ýerden çykmakda howp bilen ýüzbe-ýüz bolýan müňlerçe parahat ýaşaýja umyt berýär. Şol bir wagtda, Russiýanyň bu arakesmeden peýdalanyp, ýaşaýjylary Russiýa ýa-da basylyp alnan Kryma mejbury göçürip biljekdigi barada aladalar bar.
ABŞ-nyň birinji hanymy Melaniýa Trampyň gatnaşmagynda gazanylan ýerli ýaraşyk 27-nji oktýabrda güýje girdi we onuň 1-nji noýabra çenli dowam etmegi meýilleşdirilýär. Ukrain we amerikan resmileri Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna ilkinji iki günüň dowamynda onuň bozulan ýagdaýlary barada habar gelmändigini aýtdylar.
Şeýle-de bolsa, ýaraşygyň bozulandygy barada habaryň bolmazlygy bu operasiýanyň netijeleri baradaky aladalary aradan aýyrmady. Ukrain resmileri we ynsanperwer kömek ugrunda iş alyp barýanlar onuň üstünliginiň ýaşaýjylaryň kömek almagyna, howpsuz ewakuasiýa edilip bilmegine we nirä gitjekdigini öz erkine saýlap bilmegine bagly boljakdygyny aýdýarlar.
Atyşygyň bes edilmegi Waşington bilen Moskwanyň mümkin bolan diplomatik duşuşyga taýýarlanýan we ABŞ-nyň kanun çykaryjylarynyň Ukraina mundan beýläkki goldawy ara alyp maslahatlaşýan wagtyna gabat gelýär.
Kanun çykaryjylar mejbury deportasiýalar barada duýdurýarlar
ABŞ-nyň Kongresiniň iki partiýanyň agzalaryny birleşdirýän Ukraina boýunça topary 28-nji oktýabrda ýaraşygy gutlap, Melaniýa Trampyň tagallalaryna ýokary baha berdi. Şol bir wagtda, topar rus häkimiýetleriniň Oleşkiniň ýaşaýjylarynyň Ukrainanyň gözegçiligindäki çäklere ewakuasiýa edilmegine päsgel berýändigi baradaky habarlara alada bildirdi.
Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna berlen beýanatda toparyň egindeş başlyklary — Wekiller palatasynyň Ogaýodan saýlanan demokrat agzasy Marsi Kaptur we Illinoýsdan saýlanan demokrat agzasy Maýk Kuigli, şeýle-de Pensilwaniýadan saýlanan respublikan agzasy Braýan Fitspatrik we Günorta Karolinadan saýlanan respublikan agzasy Jo Uilson — howpsuz ewakuasiýa, ynsanperwer kömege hem-de adamlaryň öz ýakynlaryna erkin gowuşmagyna mümkinçilik döretmäge çagyrdylar.
"Parahat ilaty basylyp alnan çäklerden mejbury göçürmek ýa-da deportasiýa etmek uruş jenaýatydyr" diýip, kanun çykaryjylar aýtdylar. Olar Russiýany mejbur ediji hereketlerini bes etmäge we ýaşaýjylara nirä gitjekdigini özleriniň saýlamagyna rugsat bermäge çagyrdylar.
Olar agyr ýetmezçilikleri we yzygiderli dron hüjümleriniň howpuny başdan geçiren ýaşaýjylara garşy Moskwanyň ýaraşygy ýene bir repressiýa guralyna öwürmeli däldigini duýdurdylar. Beýanatda Russiýanyň ukrainalylara garşy öňe sürülýän beýleki hyýanatçylyklaryna, şol sanda on müňlerçe çaganyň alnyp gaçylmagyna hem salgylanyldy.
Dnepr derýasynyň beýleki kenarynda, Hersonyň garşysynda ýerleşýän Oleşki 2022-nji ýylda Russiýa tarapyndan basylyp alyndy. ABŞ-da ýerleşýän, Ukrainanyň bähbitlerini goraýan «Razom for Ukraine» guramasynyň çaklamalaryna görä, şäherde 1 müň 700 bilen 2 müň aralygynda parahat ýaşaýjy, şol sanda 50 töweregi çaga ol ýerden çykyp bilmän galýar. Olaryň köpüsi garrylar, maýyplygy bolan adamlar we olara ideg edýänler.
Ýaşaýjylar azygyň we dermanlaryň ýiti ýetmezçiligini çekýärler. Olaryň agyz suwundan, elektrikden, gazdan we ýyladyşdan yzygiderli peýdalanmak mümkinçiligi ýok. "Razom"-yň maglumatyna görä, azygyň awtomobil ýollary arkaly yzygiderli getirilmegi 2026-njy ýylyň maýynda bes edildi. Minalar, dron hüjümleri we weýran edilen infrastruktura şäherden çykmagy howply edýär. Ukrain resmileri we kömek ugrunda iş alyp barýanlar bolsa rus güýçlerini adamlaryň çykmagyna hem-de kömegiň ýetirilmegine päsgel bermekde aýyplaýarlar.
Ynsanperwer operasiýasynyň şertleri üns merkezinde
Ukrainanyň adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekili Dmitro Lubines Russiýa bilen gazanylan ylalaşyga laýyklykda ynsanperwer missiýasyna taýýarlygyň dowam edýändigini aýtdy. Ol Russiýanyň adam hukuklary boýunça ygtyýarly wekili Ýana Lantratowa bilen bilelikde bu işi Melaniýa Trampyň ýardam bermeginde gazanylan ylalaşyklar arkaly utgaşdyrýar.
Lubines 28-nji oktýabrda ukrain kanun çykaryjylaryna maglumat berenden soň, gatnaşandygy üçin ABŞ-nyň birinji hanymyna minnetdarlyk bildirdi. Ol esasy wezipäniň ylalaşygy ýerine ýetirmekden, parahat ýaşaýjylara kömek etmekden we adamlaryň janyny halas etmekden ybaratdygyny aýtdy.
Melaniýa Tramp Russiýanyň we Ukrainanyň ynsanperwer kömegiň howpsuz geçmegi üçin minalardan arassalamak işlerine başlandygyny aýtdy. Soňra ol "Newsmax"-iň dört žurnalistiniň rus we ukrain ynsanperwer wekilleri bilen birlikde operasiýany beýan etmek üçin Oleşkä gitjekdigini yglan etdi.
Ýöne hukuk goraýjylar diňe žurnalistleriň adamlaryň razylygynyň meýletindigini barlap we öňe sürülýän hyýanatçylyklary derňäp biljek garaşsyz gözegçileriň ornuny tutup bilmejekdigini aýdýarlar. "Razom"-yň hukuk gorag işi boýunça direktory Deniel Balson Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna Melaniýa Trampyň tagallalarynyň ykrar edilmäge mynasypdygyny aýtdy. Emma ol ynamdar üçünji tarap gözegçiliginiň ýoklugyny düýpli kemçilik diýip häsiýetlendirdi.
"Olaryň ewakuasiýasyna gözegçilik etmek üçin Halkara Gyzyl Haç komitetinden ýa-da BMG-den ynamdar üçünji tarap gözegçileriniň gatnaşmagy göz öňünde tutulmady" diýip, ol aýtdy.
Balson Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň bu operasiýadan peýdalanyp, 2 müňe golaý parahat ýaşaýjyny, şol sanda çagalary mejbury deportasiýa edip biljekdigini duýdurdy.
Urşy öwreniş instituty 28-nji oktýabrda rus häkimiýetleriniň ewakuasiýa ediljek adamlara nähili çemeleşjekdiginiň ýa-da ýaşaýjylaryň Ukrainanyň gözegçiligindäki çäklere dolanmak üçin hakyky, mejbur edilmedik saýlawynyň boljakdygynyň henizem belli däldigini aýtdy.
"Razom" Russiýanyň gözegçiligindäki çäklere geçirilen adamlaryň soraga çekilip, "filtrasiýa" barlaglaryndan geçirilip, tussag edilip ýa-da rus resminamalaryny almak babatda basyşa sezewar bolup biljekdigini duýdurdy. Çagalar garyndaşlaryndan aýrylyp ýa-da Russiýanyň hossarlygyna berlip bilner.
Gurama Moskwanyň ewakuasiýa edilen adamlaryň şekillerini ukrainalylaryň Russiýa göçmegi meýletin saýlaýandygy baradaky düşünjäni döretmek üçin ulanyp biljekdigini hem duýdurdy.
ABŞ-da ýerleşýän "Hope for Ukraine" ynsanperwer guramasynyň baş direktory Ýuriý Boýeçko başga bir aladany öňe sürdi. Ol Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna ýaraşygyň ilaty mejbury göçürmek hem-de Russiýanyň harby güýçleriniň ýerleşişini üýtgetmek üçin gurala öwrülmek töwekgelçiliginiň bardygyny aýtdy.
Ol rus güýçleriniň parahat ýaşaýjylaryň Dnepr derýasynyň aňyrsyna, Ukrainanyň gözegçiligindäki çäklere ewakuasiýa edilmegine päsgel berýändigini we munuň deregine olary basylyp alnan Kryma ýa-da Russiýa ugrukdyrýandygyny öňe sürdi.
Boýeçkonyň aýtmagyna görä, rus goşunlary arakesmeden peýdalanyp, frontdaky güýçlerini çalyşmak we öňdäki söweş pozisiýalaryny döretmek üçin derýanyň kenarlaryna agyr sowutly tehnikalary, artilleriýany we täze bölümleri geçirýärler.
"Wagtlaýyn ýaraşygyň bahanasy bilen rus bölümleri derýanyň kenarlaryna agyr sowutly tehnikalary, artilleriýany we täze söweş toparlaryny geçirýärler" diýip, ol aýtdy. Boýeçko bu hereketleriň Hersona basyş etmek we mümkin bolsa ony gaýtadan basyp almak maksady bilen täze hüjüme taýýarlygyň alamaty bolup biljekdigini duýdurdy.
Lawrowyň Atlanta sapary diplomatik tagallalara täze ähmiýet berýär
Ýaraşygyň geljeginiň näbelliligi Waşington bilen Moskwanyň arasynda diplomatik aragatnaşyk üçin täze mümkinçiligiň döreýän wagtyna gabat gelýär. Moskwa 28-nji oktýabrda daşary işler ministri Sergeý Lawrowyň 30–31-nji oktýabrda Atlantada geçiriljek G20 toparynyň daşary işler ministrleriniň duşuşygynda Russiýanyň wekiliýetine ýolbaşçylyk etjekdigini tassyklady.
Şu ýyl toparyň nobatlaýyn başlyklygyny ABŞ ýerine ýetirýär.
Lawrowyň gatnaşmagy ony ABŞ-nyň döwlet sekretary Marko Rubio bilen bir şäherde jemläp, göni aragatnaşyk üçin mümkinçilik döredýär. Emma diplomatik çeşmeler Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna olaryň arasynda duşuşygyň tassyklanmandygyny aýtdylar.
Wekiller palatasynyň respublikan agzasy Don Beýkon Lawrowyň gatnaşmak mümkinçiligini tankytlady. Ol Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna Moskwa Ukraina garşy urşuny dowam etdirýän wagty rus ýolbaşçylarynyň halkara forumlarda hoş garşylanmaly däldigini aýtdy.
"Putin Ukraina garşy uruş alyp barýan we şäherleri bombalaýan wagty, rus ýolbaşçylary bu forumlaryň hiç birinde hoş garşylanmaly däl" diýip, Beýkon aýtdy. "Olar halkara jemgyýetçiliginden üzňe düşen döwlete ýolbaşçylyk edýärler".
Lawrowyň sapary onuň Finlýandiýanyň prezidenti Aleksander Stubbyň we Norwegiýanyň premýer-ministri Ýonas Gar Stýoräniň Putin bilen diplomatik tagallalaryny täze zat hödürlemeýär diýip bahalandyrmagyndan bir gün soň yglan edildi. Ol Ukraina töweregindäki maglumat urşunyň dowam etjekdigini we has-da güýçlenmeginiň ähtimaldygyny hem duýdurdy.
Ukrainanyň prezidenti Wolodymyr Zelenski Demirgazyk Ýewropa liderleriniň tagallalaryny goldady. Kiýew islendik gepleşikde Ukrainanyň bähbitleriniň esasy orunda galmagyny üpjün etmäge çalyşýar.
Kiýew meýilleşdirilýän gepleşikleriň öňüsyrasynda täsirini güýçlendirmäge çalyşýar
Zelenski meýilleşdirilýän gepleşikleriň öňüsyrasynda ýewropaly hyzmatdaşlar bilen hem işini utgaşdyrýar. Ol 28-nji oktýabrda Niderlandlaryň premýer-ministri Rob Ýetten bilen duşuşandan soň, Abu-Dabide meýilleşdirilýän üçtaraplaýyn duşuşyga taýýarlygyň dowam edýändigini aýtdy. Şeýle-de, Zelenski Ýetten bilen ýewropaly hyzmatdaşlaryň öz bähbitleriniň göz öňünde tutulmagyny nähili üpjün edip biljekdigini ara alyp maslahatlaşandyklaryny aýtdy.
Ukraina, eger Moskwa harby basyş arkaly ýene-de üstünlik gazanyp biljekdigine ynanýan bolsa, gepleşikleriň uzak möhletli ylalaşyga getirmeginiň ähtimallygynyň pesdigini öňe sürýär.
Waşingtonda Wekiller palatasynyň iki partiýanyň agzalaryndan ybarat topary ABŞ-da öndürilen ýaraglaryň üçünji ýurtlaryň üsti bilen Ukraina geçirilmegindäki päsgelçilikleri aradan aýyrmaga gönükdirilen kanunçylyk başlangyjyny goldaýar.
Wekiller palatasynyň agzalary Bill Kiting (demokrat, Massaçusets), Jo Uilson (respublikan, Günorta Karolina), Gregori Miks (demokrat, Nýu-Ýork), Don Beýkon (respublikan, Nebraska), Sara Makbraýd (demokrat, Delawer) we Braýan Fitspatrik (respublikan, Pensilwaniýa) "Ýewropanyň Ukrainanyň goranyşyna maýa goýumlaryny çaltlandyrmak hakyndaky kanun" atly täze kanun taslamasyny hödürlediler. Ol käbir goranyş serişdeleriniň üçünji taraplar arkaly Kiýewe geçirilmegi bilen bagly meseleleri çözmek üçin ABŞ-nyň ýarag eksporty baradaky kanunyna üýtgetme girizmegi göz öňünde tutýar.
Dizel ylalaşygy Waşingtonda ýene bir jedeli güýçlendirýär
Russiýanyň energiýa önümleriniň importy baradaky aýratyn jedel ABŞ-nyň Moskwa babatyndaky syýasatynda ýene-de bölünişikleri ýüze çykardy.
Demokrat senator Riçard Blumental Maltanyň baýdagy astynda ýüzýän "Agioi Fanendes" tankeriniň gatnawyny guraýan gämi gatnaw kompaniýasyny Russiýanyň dizel ýangyjyny Nýu-Ýorka eltmezden öň gämini yzyna öwürmäge çagyrdy. Habarlara görä, gämi 40 müň metrik tonna ýüküni 22-nji oktýabrda Russiýanyň Baltik deňziniň kenaryndaky Primorsk portunda ýükledi we onuň 7-nji noýabrda gelmegine garaşylýar.
Blumental bu ýüküň Russiýanyň nebitiniň we nebit önümleriniň importyny gadagan edýän 2022-nji ýyldaky kanuny bozup biljekdigini öňe sürdi. Ol prezident Donald Trampyň Russiýadan dizel ýangyjynyň getirilmegini üpjün etmek üçin golaýda yglan eden ylalaşygynyň Kongres tarapyndan girizilen çäklendirmeleri ýatyryp bilmejekdigini aýtdy.
"Prezident bu amaly ýeňilleşdirmek üçin ygtyýarnama beren bolmagy mümkin, emma ony diňe Kongres kanunylaşdyryp biler" diýip, Blumental gämi gatnaw kompaniýasynyň dolandyryjy direktoryna iberen hatynda ýazdy.
9-njy oktýabrda ýangyjyň bahalaryny peseltmek maksady bilen yglan edilen bu ylalaşyk kanun çykaryjylaryň tankydyna sezewar boldy. Olar rus energiýa önümleriniň satyn alynmagynyň Moskwa urşuny maliýeleşdirmek üçin goşmaça girdeji getirip biljekdigini aýdýarlar. Miks Russiýanyň dizel ýangyjynyň importynyň öňüni almaga we goşmaça sanksiýalary girizmäge gönükdirilen kanunçylyk başlangyjyny hödürledi.
Forum