Merkezi Aziýanyň her bir ýurdunda öz prezidentini şeýle bir güýçli söýýän adamlar bar welin, olar dymyp bilmeýärler: olar aýdym döredýärler, goşgy ýazýarlar we köpçüligiň öňünde öz ýolbaşçylaryny öwgi bilen gurşap alýarlar. Olar hemişe kimiň "iň paýhasly", "iň beýik" we "iň mynasyp" adamdygyny anyk bilýärler. Emma häkimiýet çalşyrylan badyna, öňki "beýik şahsyýet" derrew ýatdan çykarylýar we unudylýar. Şahsyýet kulty nähili döredilýär we näme üçin jemgyýetçilik wekilleri häkimiýet başyndakylary şeýle köp öwýärler?
'Özbek halkynyň beýik ogly'
Birinji prezident Yslam Karimowyň döwründe, Özbegistanda onuň şahsyýet kulty, esasan, ýurduň garaşsyzlygy bilen baglanyşykly döredildi. Resmi düşündirişlerde ol diňe bir ýolbaşçy hökmünde däl, eýsem häzirki zaman Özbegistanynyň hakyky binagäri hökmünde görkezilýärdi. Ol "garaşsyz döwleti esaslandyryjy", "özbek halkynyň beýik ogly", "beýik syýasatçy" we "paýhasly özgertmeleri amala aşyryjy" diýlip atlandyrylýardy. SSSR-iň dargamagyndan soňky döwürde ýurtda gazanylan ähli uly üstünlikler diýen ýaly, döwlet metbugaty tarapyndan hut oňa bagyş edilýärdi.
2017-nji ýylda Özbegistan Karimowyň ýadygärligini ebedileşdirmek barada karar kabul etdi. Resminamada şeýle diýilýärdi: "Yslam Abduganiýewiç Karimow köptaraply syýasy işi we asylly ynsany häsiýetleri arkaly Watanymyzyň asyrlar boýy dowam edip gelýän taryhynda öçmejek yz galdyrdy. Görnükli, aýratyn şahsyýet we döwlet wekili hökmünde ol diňe bir Özbegistanda däl, eýsem tutuş dünýä jemgyýetçiliginde hem uly hormata we abraýa eýe boldy".
Prezidente wepalylygyň köpçülikleýin görkezilmegi diňe bir resmi dokumentlerde däl, eýsem köpçülik öňündäki çykyşlarda hem aýdyň görünýärdi. Bir gezek duşuşyklaryň birinde bir dini wekil Karimowa ýüzlenip: "Eý, garaşsyzlygyň gahrymany! Rugsat beriň, sizi gujaklalyň we ähli milli buýsanjymyz, çuňňur duýgularymyz bilen sizi eginlerimize götereliň" diýipdi.
Şeýle köpçülikleýin beýanatlar, dini ulgamyň üstünden berk döwlet gözegçiliginiň amala aşyrylýan şertlerinde bolup geçýärdi. 2004-nji ýylda "Human Rights Watch" guramasy, häkimiýetleriň wagyz-nesihatlaryň mazmunyna gözegçilik edýändigini, olardan hökümete goldaw bermegi we prezidenti öwmegi talap edýändigini, şol bir wagtyň özünde-de resmi syýasata gabat gelmeýän islendik garaýşy gadagan edýändigini habar berdi.
2016-njy ýylda Karimow aradan çykandan soň, Şawkat Mirziýoýew prezident wezipesine geçdi. Ilki başda täze prezident öňki ýolbaşçyny ýygy-ýygydan ýatlap, öň bellenen syýasy ugruň dowam etdirilýändigini nygtaýardy. Emma wagtyň geçmegi bilen, Karimowyň ady barha seýrek agzalyp başlandy.
Kem-kemden, öňki prezidentiň şahsyýet kultuna degişli köp alamatlar jemgyýetçilik giňişliginden ýitip başlady. Tanymal jemgyýetçilik wekilleriniň hem çykyşlarynyň öwüşgini üýtgedi. Öňler Karimowy aşa öwen aýdymçy Ýulduz Usmanowa ünsüni Mirziýoýewe gönükdirdi: "Ýalan aýyplamalar sebäpli köp adamlar Garagalpagystanyň türmelerinde ýitip gitdi; köp adamlar namaz okandyklary üçin yzarlanyldy. Emma şu gün metjitlerimizde azan sesleri eşidilýär. Hudaýa şükür, halky bilen bile ýaşaýan, olaryň arasynda gezip ýören we adaty raýatlaryň öýlerine arkaýyn baryp bilýän prezidentimiz bar."
Aktyor Matýakub Matçanow hem Mirziýoýewiň häkimiýete gelmegini täze döwrüň başlangyjy hökmünde suratlandyrdy: "Biz ynsan mertebesiniň aýak asty edilen döwürlerine şaýat bolduk. Biz muny öz başymyzdan geçirdik. Allaha şükür, 2016-njy ýylda hormatly prezidentimiz meni azatlyga çykardy we meniň adalatsyz ýagdaýda tussag edilendigimi subut etdi. Men üçin hakyky garaşsyzlyk 2016-njy ýylda başlandy. Ýaşasyn Täze Özbegistan!"
Mirziýoýew Karimowyň mirasyny düýpli üýtgetmäge aç-açan synanyşmady. Munuň ýerine, ol ýurduň üýtgeýändigini we täze bir ugurda ösýändigini nygtap başlady.
Karimowyň aradan çykmagyndan soňky iki ýylyň dowamynda, onuň iň ýakyn egindeşleriniň köpüsi öz wezipelerini ýitirdiler. Merhum lideriň maşgalasyna bolan garaýyş hem üýtgedi. Özbegistan ilkinji prezidentiniň doglan gününiň 80 ýyllygyny belläp geçende, onuň gyzlarynyň hiç biri dabaralara gatnaşmady. Şol wagtlar Gulnara Karimowa tussaglykda bolup, oňa döwlet serişdelerini özleşdirmek we gorkuzyp pul talap etmek ýaly aýyplamalar bildirilipdi. Onuň aýal dogany Lola — şol wagtlar Özbegistanyň ÝUNESKO-daky wekili — Daşkende gelmedi we köp wagt geçmänkä, öz wezipesinden çekildi.
Karimowlar maşgalasy kem-kemden jemgyýetçilik durmuşyndan çetleşdi, täze prezidentiň garyndaşlary bolsa barha öňe çykyp başladylar. Mirziýoýewiň uly gyzy Saida häzirki wagtda onuň edarasyna ýolbaşçylyk edýär, kiçi gyzy Şahnoza bolsa Sosial gorag boýunça milli agentlikde direktoryň orunbasary wezipesinde işleýär.
"Central Asia Due Diligence" guramasynyň direktory, syýasy bilermen Alişer Ilhamowyň bellemegine görä, Özbegistandaky häzirki ulgam häkimiýet başyndakylara köpçülik tarapyndan aşa hormat-sarpa goýulmagy ýaly alamatlary saklap galýar.
"Häzirki lider Mirziýoýew öňki režimden kän bir tapawutlanmaýar; muny indi diktatura diýip bolmasa-da, ol öňküsi ýaly awtoritar model bolmagynda galýar — diňe biraz ýumşadylan görnüşde. Kadr saýlananda wepalylyga has köp üns berilýän bolmagy mümkin, emma şol bir wagtda ol ykdysady azatlyk ýörelgelerine-de ygrarly galýar. Bu ugurda, prosesleri düzgünleşdirýän adamlardan has ýokary hünär derejesi talap edilýär. Şahsyna tabynlyk we aşa öwgüli sözler barada aýdylanda — bular, elbetde, bar. Şahsyýet kultunyň inçe alamatlaryny, köpçülik öňünde bildirilýän wepalylyk we goldaw beýanatlarynda görüp bolýar. Şeýle-de bolsa, Stalin döwründäki ýaly aýdyň we giň gerimli şahsyýet kulty ýok" diýip, Ilhamow belleýär.
'Elbasy' düşünjesinden 'elbasylygy ýok etmäge' tarap
Gazagystanda Nursultan Nazarbaýewiň takmynan 30 ýyllyk hökümdarlygy, ilkinji prezident bilen döwletiň özüniň bir bitewi zada öwrülmegine getirdi. Konstitusiýada ol "garaşsyz Gazagystanyň esaslandyryjysy" diýlip bellenildi. Nazarbaýewe "Elbasy" — ýagny "Milletiň Lideri" diýen at berildi we oňa Howpsuzlyk geňeşine ömürlik ýolbaşçylyk etmek ygtyýarlygy berildi.
Onuň suratlary her ýerde: döwlet resmileriniň iş otaglarynda, mahabat tagtalarynda, mekdep okuw kitaplarynda, hatda kagyz pullarda-da bardy. Oňa bildirilýän köpçülikleýin goldawlar käwagtlar örän dabaraly, rituallara meňzeş çärelere öwrülýärdi.
"Nur Otan" partiýasynyň gurultaýlarynda, Nazarbaýewiň partiýadaşlary onuň ýurt üçin bitiren hyzmatlaryny aşa köp öwýärdiler: "Elbasy milletimiziň başynda durýarka, men ýurdumyň geljegine ynanýaryn" diýip, prezidentiň goldaýan partiýasynyň agzasy Bahytgul Hamenowa 2016-njy ýylda aýdypdy. 2022-nji ýylda ol korrupsiýa aýyplamalary boýunça ýedi ýyl azatlykdan mahrum edildi, ýöne kiçi çagalary bar bolany üçin, jezanyň ýerine ýetirilmegi yza süýşürildi.
Şeýle sözler köplenç güýçli we uzak dowam edýän el çarpyşmalar bilen garşylanýardy.
Kasym-Jomart Tokaýewiň paýtagtyň adyny üýtgetmek baradaky teklibi hem şeýle garaýyşyň ýene bir subutnamasy boldy. 2019-njy ýylyň 20-nji martynda, prezident wezipesine girişenden dessine ol parlamentde çykyş edip, Astana şäherine Nazarbaýewiň adyny dakmagy teklip etdi. Mundan öň, Tokaýew "beýik döwürdeşimiziň adyny ebedileşdirmegi" zerur hasaplaýandygyny aýdypdy. Şol çykyşynda Tokaýew paýtagtda Nazarbaýewe ýadygärlik dikmegi, şeýle-de ähli welaýat merkezlerindäki esasy köçelere onuň adyny dakmagy teklip etdi.
Emma 2022-nji ýylyň ýanwar aýyndaky köpçülikleýin nägilelik çykyşlaryndan soň, ýagdaý üýtgäp başlady; bu proses soňra "Elbasynyň täsirinden arassalanmak" diýlip atlandyryldy. Nazarbaýewe bagyşlanan öwgüli çykyşlar azalyp, ilkinji prezidentiň adyna aýdylýan tankydy pikirler bolsa barha köpelip başlady.
2023-nji ýylda kanun çykaryjylar "Ilkinji prezident — Elbasy hakynda" kanuny ýatyrdylar. Bu kanunçylyk Nazarbaýewe ömürlik artykmaçlyklary, döwlet goragyny we onuň bilen bile ýaşaýan maşgala agzalary üçin jogapkärçilikden boşadylmak hukugyny kepillendirýärdi. Deputatlara bu kanuny ýatyrmak üçin bary-ýogy ýarym sagat töweregi wagt gerek boldy, olar muny, konstitusiýa girizilen we ilkinji prezident baradaky salgylanmalary eýýäm aýran düzedişlerden soňky logiki ädim hökmünde düşündirdiler.
Syýasy karýerasynyň ep-esli bölegini Nazarbaýewiň döwründe guran Mejlis başlygy Erlan Koşanow 2025-nji ýylyň 19-njy martynda öňki ulgamyň kemçilikleri barada çykyş etdi.
"Gazagystan 30 ýyllap 'super-prezident' dolandyryş görnüşine eýe bolan ýurt hökmünde hereket etdi. Emma wagtyň geçmegi bilen, bu uzak wagtlap dowam eden model çynlakaý syýasy krizise getirdi" diýip, kanun çykaryjy belledi. Ol muny "häkimiýetiň we maýanyň belli bir toparlaryň hem-de bir şahsyň elinde aşa jemlenmegi" bilen düşündirdi.
Gazagystanda ilkinji prezidentiň birnäçe ýadygärligi söküldi, şeýle hem mekdep okuw kitaplaryndan Nazarbaýewiň "global derejeli syýasy strategi" hökmünde häsiýetlendirilmeleri kem-kemden ýitip gitdi.
Paýtagtyň ady "Nur-Sultan" diýen atdan "Astana" adyna üýtgedildi.
Akaýew we Bakiýew: Rewolýusiýalar gahrymanlaryny çalyşýar
Gyrgyzystanda prezidentiň şahsyýet kulty Gazagystandaky ýa-da Özbegistandaky ýaly derejä ýetmedi. Şeýle-de bolsa, döwlet baştutanynyň töwereginde belli bir keşp döredilipdi.
Ilkinji prezident Askar Akaýew häkimiýetde alym we demokrat hökmünde tanalyp geldi. Ol täze, garaşsyz döwleti gurmak wezipesi ýüklenen reformator hökmünde görkezilýärdi. Syýasy bilermen Adil Turdukulow, Akaýewiň döwründäki şahsyýet kultunyň elementleriniň köp babatda sowet döwründen galan mirasdygyny belleýär.
"Sowet Soýuzy dargandan soň, demokratik özgertmeler ady bilen häkimiýete gelen öňki partiýa resmileriniň bu däbi kabul etmegi tötänlik däldir. Olar bu düzgünleri sowet düzgüninden miras aldylar. Hatda öz döwründe 'şahsyýete sygynmak' alamatlary ýüze çykan Askar Akaýew hem, köp babatda, şeýle kulty döredýän ulgamyň ýesirine öwrüldi. Ýadymda gowy galypdyr: ol ilki başda öz hökümetini demokratik lagerden bolan adamlar bilen gurmaga synanyşdy, emma olarda dolandyryş tejribesi ýetmezçilik edýändigi sebäpli, ol köne sowet mekdebiniň wekillerine bil baglamaly boldy. Bu adamlar bolsa, diňe bir berk býurokratik manysynda däl, eýsem tabynlykdakylaryň kararlaryny hut ýolbaşçynyň öz garaýyşlaryna görä şekillendirýän iýerarhiýany gurmagy we tabynlygy üpjün etmegi gowy bilýärdiler" diýip, Turdukulow düşündirýär.
Akaýewiň dolandyran döwründe döwlet giň gerimli milli dabaralary işjeň gurnaýardy. "Manas" eposynyň müňýyllygy, Oş şäheriniň 3000 ýyllygy we gyrgyz döwletçiliginiň 2200 ýyllygy — bularyň hemmesi diňe bir milli aň-düşünjesini kemala getirmek syýasatynyň bir bölegi bolman, eýsem prezidentiň öz kanunylygyny berkitmäge hem hyzmat edipdi.
Synçylaryň belleýşi ýaly, şeýle çäreler Akaýewiň syýasy strategiýasynyň täsirli bir bölegine öwrüldi. Meselem, 1995-nji ýylda "Manas" eposynyň müňýyllygynyň bellenilmegi prezident saýlawlarynyň öňüsyrasyna gabat geldi we onuň meşhurlygynyň artmagyna ýardam berdi.
Emma 2005-nji ýylda rewolýusiýa boldy. Akaýew ýurtdan gaçdy we jemgyýetiň oňa bolan garaýşy düýpgöter üýtgedi.
Ilkinji demokratik prezident keşbiniň ýerine gürrüňler barha köp korrupsiýa, maşgala dolandyryşy we häkimiýeti hyýanatçylykly ulanmak baradaky temalara gönükdirildi.
Şoňa meňzeş ýagdaý Kurmanbek Bakiýewe hem degişli boldy. 2005-nji ýylda häkimiýete geleninden soň, onuň topary "Lale rewolýusiýasynyň" ýatlamalaryndan işjeň peýdalandy. Resmi çykyşlarda Bakiýew öňki režimiň adalatsyzlyklaryna garşy göreşi dowam etdirýän şahs hökmünde görkezildi. Täze ýadygärlikler, köçe atlary we rewolýusion wakalara bagyşlanan kitaplar peýda boldy. Emma 2010-njy ýylda Bakiýew täze bir rewolýusiýanyň netijesinde häkimiýetden agdaryldy we ýurtdan gaçmaly boldy.
Şondan soň, onuň keşbi düýpgöter üýtgedi. Öň rewolýusiýanyň dowamy we halkyň bähbitleri ugrundaky göreş hökmünde görkezilen zatlar, indi korrupsiýa, maşgalanyň täsiri we protestleriň basylyp ýatyrylmagy bilen baglanyşdyrylyp başlandy.
Şeýlelik bilen, Gyrgyzystanda şol bir senariý birnäçe gezek gaýtalandy: täze prezident häkimiýete gelýär we özi bilen geçmişiň täze bir wersiýasyny getirýär.
'Biziň Pýotr birinjimiz - Sadyr Japarow'
Gyrgyzystanda häzirki wagtda-da prezidentiň köpçülik tarapyndan öwülýändigini eşidip bolýar. Sadyr Japarowyň döwründe bu ýagdaý, esasanam, "Kurultaýda" (Halk ýygnagynda) aýdyň görünýär. Batken welaýatynyň Kadamjaý etrabyndan 2023-nji ýyldaky Kurultaýa wekil hökmünde gatnaşan Bekbolot Muradilow, gatnaşyjylaryň köpüsiniň özlerine berlen wagty häkimiýetleri öwmek üçin ulanandygyny belledi.
"Meselem, kimdir birine üç minut wagt berlen bolsa, olar şol wagtyň hemmesini hökümeti öwmek bilen geçirdiler — muny özüňiz hem gördüňiz. Şol bir wagtyň özünde, halk tarapyndan tankydy pikirler hem aýdyldy, adamlaryň aladalary häkimiýetlere ýetirildi. Maňa münberden çykyş etmäge mümkinçilik berilmedi, ýöne men Kadamjaýdaky meseleleri degişli edaralara ýazmaça görnüşde tabşyryp, köpçülikleýin habar beriş serişdeleri arkaly olary orta atyp bildim. Kurultaýda şeýle bir meýdançanyň döredilendigini aýdyp bolar" diýip, Muradilow AÝ/AR-nyň gyrgyz gullugyna beren interwýusynda aýtdy.
Emma prezidenti diňe wekiller öwmedi. 2021-nji ýylda Ministrler Kabinetiniň başlygynyň orunbasary Edil Baisalow Sadyr Japarowy "hakyky lider" diýip atlandyrdy we "Sadyr Japarow biziň Beýik Pýotrymyzdyr" diýip belledi.
2024-nji ýylda Ministrler Kabinetiniň başlygy Akylbek Japarow prezidenti "milli liderimiz" diýip atlandyrdy. Ýurduň gazanan üstünlikleri barada gürrüň edip, ol şeýle diýdi: "Bu üstünlikler bizi ruhlandyrýar, bize güýç we ynam berýär, şeýle hem tutuş döwlet apparatyny — prezidentiň administrasiýasyndan başlap, hatda adaty hünärmene çenli — prezident Sadyr Japarow tarapyndan öňümizde goýlan täze, ägirt uly maksatlara ýetmek üçin höweslendirýär."
Syýasy synçy Adil Turdukulow, Gyrgyzystanyň şahsyýet kultunyň ýaýramagynyň öňüni almaga synanyşygy bilen sebitdäki beýleki ýurtlardan tapawutlanýandygyny öňe sürdi. Onuň pikiriçe, häkimiýetiň bir adamyň ýa-da bir maşgalanyň elinde aşa jemlenmegi geçmişde hökümetiň zorlukly ýol bilen agdarylmagyna sebäp bolupdyr.
"Gyrgyzystanda bolup geçen üç rewolýusiýanyň sebäbi hut şudur" diýip, ol belleýär.
Şol bir wagtyň özünde, ol Gyrgyzystanyň awtoritar döwletler bilen gurşalandygyny we häkimiýete gelen her bir täze lideriň goňşy ýurtlarda emele gelen däp-dessurlaryň köpüsini özleşdirendigini aýdýar.
'Parahatçylygyň we milli birligiň esaslandyryjysy — Milli lider'
Täjigistanda hem şoňa meňzeş ýagdaýa syn edilýär. Emomali Rahmon ýurda otuz ýyldan gowrak wagt bäri ýolbaşçylyk edýär. Bu döwürde onuň töwereginde tutuş bir resmi at ulgamy döredildi, ol "Parahatçylygyň we milli birligiň esaslandyryjysy — Milli lideri" diýlip atlandyrylýar. Rahmon bu derejä ömürlik eýedir. Resmi dokumentlerde ol ýurdy dargamakdan we raýat urşundan halas eden, şeýle hem garaşsyz Täjigistanyň döredilmeginde möhüm rol oýnan şahs hökmünde suratlandyrylýar.
Emma Rahmona bildirilýän öwgüler diňe resmi dokumentler bilen çäklenmeýär. Prezidentiň 73 ýaşynyň dolmagy mynasybetli, onuň edarasyna ýolbaşçylyk edýän gyzy Ozoda Rahmon kakasy üçin goşgy okap, ony ýazga geçirdi:
"Bagtly men, atam, ömür bagyň miweli,
Ykbalyň gara gijeleri daň şöhlesi bilen ýagtyldy.
Ýüregiňizdäki söýgi deňzinde bir merjen bar, atam."
2023-nji ýylda parlamente eden ýyllyk ýüzlenmesinde Rahmonyň çykyşy 120-den gowrak gezek el çarpyşygy bilen bökdeldi. Jemi üç sagatdan gowrak dowam eden çykyşyň takmynan 22 minudy şol el çarpyşma sarp edildi.
'Türkmenbaşydan' 'Arkadaga' we 'Türkmenistanyň binagärine' tarap
Türkmenistan Merkezi Aziýada şahsyýet kultunyň ösmeginiň iň aýdyň mysallaryndan biri bolmagynda galýar. Ýurduň ilkinji prezidenti, "ähli türkmenleriň atasy" manysyny berýän "Türkmenbaşy" ady bilen tanalan Saparmyrat Nyýazowdy. Onuň ýazan "Ruhnama" kitaby mekdep we uniwersitet okuw programmalarynyň hökmany bölegine öwrülipdi. Aşgabadyň merkezinde, gün bilen bilelikde aýlanmak üçin döredilen, altyn çaýylan ägirt uly heýkeli gurlupdy.
2006-njy ýylda Nyýazow aradan çykandan soň, onuň mirasynyň köp bölegi kem-kemden ýitip gitdi. "Ruhnama" okuw maksatnamalaryndan aýryldy, şol meşhur altyn heýkel bolsa Aşgabadyň merkezinden başga ýere göçürildi.
Emma şahsyýet kulty ýok bolmady; ol diňe başga bir adama geçdi.
Nyýazowyň ornuny eýelän Gurbanguly Berdimuhamedow "Arkadag" diýen ady kabul etdi. Onuň hem altyn çaýylan heýkeli dikildi, şeýle-de onuň kitaplary we portretleri tutuş ýurt boýunça işjeň ýaýradylyp başlandy.
2022-nji ýylda onuň ogly Serdar Berdimuhamedow prezident boldy. Geçen ýylyň oktýabr aýynda parlament oňa "Türkmenistanyň hormatly binagäri" diýen ady berdi.
Şol bir wagtyň özünde, şahsyýet kulty dowam edýär: öňki we häzirki prezidentleriň portretleri döwlet edaralarynyň binalaryny, awtobuslary we taksileri bezeýär. Bu suratlary ýa-da keşpleri kemsitmek ýa-da zaýalamak jenaýat jogapkärçiligine getirip bilýär.
Ýolbaşçylary näme üçin öwýärler?
2014-nji ýylda Nazarbaýew Astanada "EXPO-2017" sergisiniň gurluşyk meýdançasyna baranda, oňa söwda merkeziniň kiçeldilen nusgasy görkezildi. Prezident gurluşykçy Nurlan Smagulowdan bu taslama nähili at dakmagy meýilleşdirýändigini sorady. Smagulow: "Nur Plaza" diýip jogap berdi. Nazarbaýew ýylgyryp: "Adamlara şeýle ýaranjaňlyk etmegi nireden öwrendiň?" diýip sorady. Smagulow bolsa: "Durmuş öwretdi" diýip jogap berdi.
Näme üçin Merkezi Aziýadaky ýolbaşçylar öwgüli eserler, şygarlar bilen gurşalýar? "Durmuş" hakykatdanam şuny öwredýärmi?
Bilermenleriň bellemegine görä, wezipe, karýera, iş mümkinçilikleri ýa-da häkimiýete ýetmek mümkinçiligi diňe bir adama bagly bolanda, köp adamlar şoňa görä özüni uýgunlaşdyryp başlaýarlar. Garşy çykmakdan ýa-da tankyt etmekden, öwgi sözlerini aýtmak has aňsat we howpsuz hasaplanýar.
Adil Turdukulow şeýle diýýär: "Eger adalatly we bäsdeşlikli saýlawlar arkaly emele gelen, hakykatdanam garaşsyz parlament, sesleriň dogry we adalatly hasaplanmagyny üpjün edýän garaşsyz Merkezi saýlaw topary, ýokardan buýruk almazdan karar kabul edýän güýçli, garaşsyz kazyýet we hukuk goraýjy edaralar bar bolsa, howpsuzlyk gulluklary we Baş prokuratura režimiň 'hüjüm ediji itleri' bolmasa, şeýle-de, žurnalistleriň türmä basylmaýan ýa-da ýurtdan kowulmaýan, hakykatdanam azat metbugaty bar bolsa, onda biz şahsyýet kulty ýagdaýyndan daşlaşardyk. Adamlar ýurtda kararlaryň bir adam tarapyndan däl-de, eýsem bir şahsa däl-de, tutuş millete hyzmat edýän edaralar tarapyndan kabul edilýändigine düşünerdiler. Bu edaralar prezidentiň gözegçiliginde bolman, gaýtam ýerine ýetiriji häkimiýetiň üstünden gözegçilik edýän gural hökmünde hyzmat ederdi".
Prezident häkimiýet başynda duran döwründe, onuň töwereginde aýdymlar, şygarlar we ýadygärlikler peýda bolýar. Emma prezident çalşanda, onuň töweregindäki zatlaryň hemmesi hem üýtgeýär. Bilermenleriň pikiriçe, munuň esasy sebäbi syýasy ulgamyň gurluşy bilen baglanyşyklydyr: haçan-da adamlaryň wezipesi, karýerasy ýa-da ýolbaşçylyga ýakynlaşmak mümkinçiligi diňe bir şahsa bagly bolanda, adamlar şol adama öz wepalydygyny görkezmäge çalyşýarlar. Prezidentler gelýär we gidýär, emma olary öwmek endigi hiç haçan ýitip gitmeýär.