ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp Ankara ugrady. NATO liderleriniň soňky ýyllarda bileleşigiň iň möhüm sammitleriniň birine öwrülip biljek duşuşygy üçin ýygnanýan ýeri - uly üstünliklere getirmegi üçin däl-de, ABŞ-nyň onlarça ýyllap dowam eden harby liderliginden soň NATO-nyň nähili boljakdygyny kesgitlemek mümkinçiligi üçin möhüm.
7-8-nji iýulda geçiriljek sammit Waşingtonyň ýewropaly ýaranlaryny ABŞ-nyň kontinentdäki harby pozisiýasynyň tapgyrlaýyn üýtgemegine açyk taýýarlaýan, agzalary goranyş çykdajylaryny ep-esli artdyrmaga mejbur edýän we Ýewropanyň howpsuzlygynyň barha Ýewropanyň jogapkärçiligine öwrülmelidigini öňe sürýän pursadyna gabat gelýär.
Tramp köp ýaranlaryň özleri ýeterlik goşant goşmazdan, Amerikanyň goragyndan peýdalanmagyny dowam etdirýändigi baradaky şikaýatlary bilen barýar.
Emma jemgyýetçilik ritorikasynyň arkasynda NATO-nyň geljegi barada has çuňňur jedeller ýatyr: bileleşigiň Orsýete garşy durmak ukybyny gowşatmazdan, deňagramlylygyny nädip dikeltmeli.
ABŞ-nyň ýokary derejeli resmileri sammitden öň Pentagonyň Ýewropadaky güýçleriň pozisiýasyny gözden geçirmeginiň netijesinde kontinentde ýerleşýän amerikan güýçleriniň sanynyň azalyp biljekdigini tassykladylar.
"Biziň pozisiýany gözden geçirýändigimize geň galmaly däl" diýip, ýokary derejeli resmileriň biri aýtdy. "Bu gözden geçirmek işi biziň strategiýamyzyň üýtgemegine sebäp bolup biler, sebäbi biz ýüki Ýewropa geçirmäge synanyşýarys".
Başga bir ýokary derejeli resmi 6-njy iýulda Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda gözden geçirmek işiniň ABŞ-nyň güýçlerine "global talaplary" görkezýändigini we harby güýçleriň islendik üýtgeşmeleriniň syýasy däl-de, strategik garaýyşlar bilen amala aşyryljakdygyny nygtady.
Ýewropanyň taýýarlygyny ölçeýän sammit
Trampyň administrasiýasyny Ankarada jarnamalardan netijeler has köp gyzyklandyrýar. Ak Tam ýewropaly ýaranlaryň wadalaryny harby kuwwata öwürýändigine subutnama isleýär.
"Biz ähli ýaranlaryň goranmak çykdajylaryny artdyrmakda mukdar hem-de hil taýdan ähmiýetli tendensiýany görkezmegine garaşýarys, bu bolsa ýüküň adalatly paýlanmagyna getirer" diýip, ABŞ-nyň NATO-daky ilçisi Metýu Uitaker sammitden öň žurnalistlere beren interwýusynda aýtdy we Polşany, Germaniýany, Demirgazyk we Baltika ýurtlaryny ýaranlaryň dogry ugurda hereket edýän mysallary hökmünde görkezdi.
Trampyň özi diplomatiýa bilen çäklenmedi.
"Men Italiýadan lapykeç boldum. Men Beýik Britaniýadan lapykeç boldum.... Biz Germaniýadan we Fransiýadan lapykeç bolduk. Ispaniýa aýylganç tomaşa. Ispaniýa elhenç.... Olar bar zatdan sypyp biler öýdýärler" diýip, Tramp geçen hepde NATO-nyň Baş sekretary Mark Rutte bilen Owal kabinetinde geçiren duşuşygynda aýtdy.
ABŞ NATO-nyň çykdajylarynda iň uly goşant goşýan ýurt bolmagynda galsa-da, Polşa, Litwa, Latwiýa, Estoniýa we Norwegiýa ýaly birnäçe ýaranlar umumy içerki önümçiligi boýunça Waşingtondan has köp serişdeleri goranyşa sarp edýärler.
Geçen ýyl Gaagada geçirilen sammitde kabul edilen borçnamalardan soň, NATO agzalarynyň Ankarada 2035-nji ýyla çenli goranyş çykdajylaryny jemi içerki önümiň 5 göterimine deň derejä ýetirmegi nädip gazanjakdygyny görkezýän anyk planlaryny hödürlemegine garaşylýar.
Pentagonyň goranyş strategiýasy we syýasaty boýunça öňki ýörite geňeşçisi Metýu Kroenig sammitiň hakykatdanam "netijeleri hasaplamak sammitine" öwrüljekdigini öňe sürýär.
"Sorag ýewropalylaryň Trampyň administrasiýasynyň göz öňünde tutýan ýüki paýlaşmagyna taýýar bolup-bolmazlygynda" diýip, Kroenig 6-njy iýulda Brukings institutynda geçirilen diskussiýada aýtdy.
Kroenig öňegidişligi ykrar etmek bilen birlikde, ABŞ-nyň resmileriniň köp ýaranlaryň ylalaşylan çykdajy maksatlaryna ýetmek üçin ygtybarly meýilnamalarynyň ýokdugyna alada bildirýändigini belledi. Şeýle-de ol Ýewropanyň senagat başlangyçlarynyň NATO-ny netijeli güýçlendirmegiň ýerine, amerikan önüm öndürijilerinde eýýäm bar bolan mümkinçilikleri gaýtalap biljekdigine alada edýändigini belledi.
'NATO 3.0' ugry bilen
Sammit býujet meselesinden daşary has giň strategik özgerişi görkezer. Köp analitikler Waşingtonyň NATO-ny dargatmak däl-de, eýse ony täzeden kesgitlemäge synanyşýandygyna ynanýandyklaryny aýtdylar.
Daşary gatnaşyklar geňeşiniň uly işgäri Çarlz Kupçan bu prosesi ekzistensial krizis däl-de, uzak wagtlap garaşylan gaýtadan deňagramlaşdyrmak hökmünde häsiýetlendirýär.
"Biz gaýtadan deňagramlaşdyrmak üçin zerur bolan döwürden geçýäris, Ýewropanyň has köp iş alyp barmagy bilen, ABŞ öz resurslarynyň ugurlaryny üýtgeder we ileri tutulýan ugurlaryny täzeden gözden geçirer" diýip, Kupçan 6-njy iýulda "Daşary Gatnaşyklar Geňeşinde" (CFR) geçirilen brifingde aýtdy.
Käbir analitikler NATO-nyň strategik näbellilik döwrüne girýändigini aýtsalar-da, Kupçan bileleşigiň institutsional esaslarynyň eldegrilmesiz galýandygyny öňe sürýär. "Meniň pikirimçe, biz transatlantik bileleşigiň soňuna şaýat däl" diýip, ol aýtdy. "Edara eldegrilmesiz".
Şeýle-de bolsa, ol Trampyň çemeleşmesiniň NATO-nyň iň gymmatly strategik aktiwleriniň birini, ýagny ynamy gowşadandygyny hem duýdurdy.
"Amerikanyň iň uly güýji onuň hyzmatdaşlygydyr" diýip, Kupçan aýtdy. "Ýewropada has köp ýarag we has köp tank bolar, ýöne bizi indi hiç kim halamasa, biz uly kynçylyklara duçar bolarys".
CFR-iň başga bir uly işgäri Liana Fiks Ýewropanyň häzir bir wagtyň özünde iki strategik hakykatda hereket edýändigini aýtdy.
Köpçülikde liderler has netijeli ýük paýlaşygy we ukyply NATO barada gürleşmegini dowam etdirýärler. Şeýle-de bolsa, hususy ýagdaýda hökümetler Waşington harby borçlanmalaryny has-da azaltsa, döräp biljek garaşylmadyk ýagdaýlar üçin meýilnamalary taýýarlaýarlar.
"Amerikalylar ýewropalylaryň dolduryp biljek derejesinden has çalt çekilýärler" diýip, Fiks bileleşigiň, esasanam howa goragynda, strategik logistikada we raketa goragynda uly boşluklara duçar bolup biljekdigini duýdurdy.
Ol Ukrainanyň barha Ýewropanyň geljekki howpsuzlygynyň merkezi sütünine öwrülýändigini öňe sürdi. "ABŞ Ýewropadan näçe köp çekilse, şonça-da Ukraina Ýewropanyň howpsuzlyk kepiline öwrülýär" diýip, Fiks aýtdy.
Ukraina simwolizmi däl-de, amaly peýda gözleýär
Ukraina Orsýetiň raketa hüjümleriniň güýçlenmegi we ösen howa goranyş enjamlarynyň ýetmezçiligi ýaly meseleler bilen Ankara barýar.
Prezident Wladimir Zelenskiniň sammitiň çäginde Tramp bilen duşuşmagyna garaşylýar we onuň Kiýewe garşy ýene bir ölüm howply hüjümden soň goşmaça “Patriot” raketa ulgamlary baradaky çagyryşlaryny täzelejegi çak edilýär.
Ukrainanyň ykdysady taýdan dikeldilmegi boýunça ABŞ-nyň öňki ýörite wekiliniň orunbasary Taýson Barker Kiýewiň üstünliginiň syýasy jarnamalar bilen däl-de, eýsem anyk harby borçnamalar bilen ölçenjekdigine ynanýandygyny aýtdy.
“Howa goranyşyny güýçlendirmek boýunça islendik borçnama öňe tarap uly ädim bolardy we bu örän zerur” diýip, Barker 6-njy iýulda Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Uzak möhletli NATO agzalygy baradaky jedellere ünsi jemlemegiň ýerine, sammit derrew goranyş önümçiligine, ýarag iberilmegine we senagat hyzmatdaşlygyna ünsi jemlemeli diýip, Barker aýtdy.
“Men NATO-nyň Kiýew bilen geljekki gatnaşyklary baradaky syýasy habarlaryň häzirki wagtda hakykatdanam gowy zat döredip biljekdigine ynanmaýaryn” diýip, ol aýtdy. “Gyssagly zerurlyklar ýaraglaryň, esasanam howa goranyşynyň üpjünçiligi we goranyş önümçiliginde hyzmatdaşlygyň güýçlendirilmegidir”.
Barker şeýle hem Ankaranyň giňeldilen goranyş-senagat hyzmatdaşlygy arkaly Türkiýe bilen Ukrainanyň arasyndaky täze “Gara deňiz dinamikasyny” çuňlaşdyryp biljekdigini aýtdy.
Kroenig Ýewropanyň tankytlaryna garamazdan, Trampyň administrasiýasynyň Ukrainany goldaýandygyny aýdyp, oňa aňtaw maglumatlaryny paýlaşmak, Orsýetiň içinde çuňňur hüjümler üçin ygtyýarlyklary giňeltmek we ýewropalylaryň amerikan ýaraglaryny satyn almagyny ýeňilleşdirmek ýaly kömegi agzaýandygyny belledi.
Şeýle-de bolsa, ol "Patriot" sistemalarynyň dünýäde iň seýrek harby mümkinçilikleriň arasynda galýandygyny boýun aldy.
"Birleşen Ştatlaryň başga bir zady edip biljekdigini ýa-da etjekdigini bilemok" - diýip Kroenig aýtdy. "Bu örän islenilýän, emma iňňän azlyk edýän mümkinçilikleriň biridir".
Orta Gündogar NATO-nyň gün tertibini giňeldýär
Ukraina howpsuzlyk gün tertibinde agdyklyk etse-de, Ankara NATO-nyň Orta Gündogara ünsüni artdyrmagyny hem öňe sürer.
Ýokary derejeli administrasiýa resmileri Trampyň golaýdaky regional durnuksyzlykdan soň Hormuz bogazyndan geçýän söwda gämilerini goramakda ýaranlaryň has uly jogapkärçiligi öz üstüne almagyny isleýändigini Azatlyk Radiosyna aýtdylar.
Barker Ýewropa hökümetleriniň deňiz howpsuzlygyna goşant goşmaga taýýardygyny eýýäm mälim edendigini belledi, ýöne munuň diňe şertler durnuklaşyp, ok atyşygy bes etmek düzgüni dowamly girizilenden soň boljagyny duýdurdy.
Sammitiň geçirilmegi Türkiýäniň artýan geosyýasy ähmiýetini hem güýçlendirýär.
Trampyň Türkiýäniň prezidenti Rejep Taýýip Erdogan, Ukrainanyň prezidenti Wadimir Zelenskiý we Siriýanyň prezidenti Ahmed al-Şaraa bilen ikitaraplaýyn duşuşyklary geçirmegine garaşylýar, bu bolsa Waşingtonyň birnäçe aýlap dowam eden dartgynlykdan soň sebitde täzelenen diplomatik gatnaşyklaryny görkezýär.
Daşary gatnaşyklar geňeşiniň bilermenleri Türkiýäniň NATO-nyň içindäki rolunyň barha köp Ýewropanyň howpsuzlygy bilen däl-de, Siriýa, Gündogar Ortaýer deňzi we giň Ýakyn Gündogardaky strategik ähmiýeti bilen baglanyşyklydygyny öňe sürýärler.
"Daşary Gatnaşyklar Geňeşiniň" (CFR) Orsýet we Ýewraziýa barlaglary boýunça uly ylmy işgäri Stiwen Sestanowiç sammitiň Moskwanyň sebitdäki täsiriniň peselýändigini hem nygtap biljekdigini aýtdy.
Sestanowiç "Orsýetiň nukdaýnazaryndan", "sammit Amerikanyň gatnaşyklary ýola goýmak hem-de Türkiýe we Siriýa bilen gatnaşyklary pugtalandyrmak tagallasyny görkezýär" diýdi.
Bileleşik özgerişliklere sezewar bolýar
Strategiýa boýunça pikir alyşmalara garamazdan, köp analitikler Ankaranyň dramatik gapma-garşylyklary ýa-da giň gerimli öňegidişlikleri döretmeginiň mümkin däldigine ynanýarlar.
Onuň ýerine, eýýäm başlanan geçişiň formallaşdyrylmagyna garaşylýar. Ol ýüki paýlaşmak, NATO 3.0 ýa-da strategiki deňagramlaşdyrmak hökmünde häsiýetlendirilip bilner, emma Waşington Ýewropanyň adaty goranyşynyň esasy jogapkärçiligini Ýewropa paýtagtlaryna geçirmek bilen birlikde bileleşigiň esasy syýasy we ýadro arhitekturasyny saklamakda berk kararly ýaly görünýär.
Bu geçiş howply wehim boşluklaryny döretmezden we NATO-nyň ýedi onýyllykdan gowrak wagt bäri goldanýan ynamyny gowşatmazdan amala aşyrylyp bilnermi diýen sorag jogapsyz galýar.
Liderler Ankarada ýygnanýarka, mesele indi diňe Ýewropany has köp harçlamaga ynandyrmak bilen çäklenmeýär.
NATO-nyň uzak wagtlap iň uly strategik artykmaçlygy bolan birligini saklap, güýjüň paýlanyşynyň üýtgemegine uýgunlaşmak ukyby mesele bolup durýar.