Ermenistan ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň adyny göterýän uly söwda geçelgesini - Trampyň halkara parahatçylygy we gülläp ösüş ýoly ýa-da TRIPP başlangyjyny ýola goýmak üçin tagallalaryny güýçlendirýär we Merkezi Aziýany muňa çekmäge synanyşýar.
Ýerewan bilen Bakuwyň arasyndaky parahatçylyk ylalaşygynyň bir bölegi bolan meýilleşdirilen bu geçelge Ermenistanyň territoriýasyndan geçip, Azerbaýjany Nahçywan anklawy bilen baglanyşdyrar we Orsýetiň hem-de Eýranyň daşyndan aýlanyp geçýän täze gündogar-günbatar söwda arteriýasyny açar.
Teklip edilýän meýilnama Waşingtonyň goldawyna eýe boldy, ýöne Günbataryň agyr sanksiýalary astyndaky iki ýurdy - Moskwany we Tährany gaharlandyrdy.
Ermenistanyň premýer-ministri Nikol Paşinýan soňky hepdelerde Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň gatnaşmagyny öňe sürdi. Emma synçylaryň aýtmagyna görä, iki ýurt hem Merkezi Aziýada möhüm syýasy we ykdysady oýunçy bolan Orsýetiň gaharyny getirmekden seresap bolýar.
Paşinýan 1-nji sentýabrda Bişkekde geçirilen Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ŞHG) sammitinde TRIPP barada Azerbaýjanyň we Hindistanyň liderleri, şeýle hem ABŞ-nyň wekilleri bilen maslahatlaşdy.
27-nji awgustda Paşinýan ýakynda gazak prezidenti Kasym-Žomart Tokaýew bilen telefon arkaly söhbetdeşlikde Gazagystanyň TRIPP-e gatnaşmagynyň mümkindigini ara alyp maslahatlaşandygyny Azatlyk Radiosynyň Ermeni gullugyna tassyklady.
“Biz bu meseläni Gazagystan we TRIPP taslamasy bilen baglylykda ara alyp maslahatlaşdyk. Häzir dürli ýurt gyzyklanma bildirýär” diýip, Paşinýan jikme-jiklikleri agzaman aýtdy.
Gyrgyz resmisi Daniýar Amangeldiýew hökümetiň heniz resmi teklip almandygyny Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna aýtdy.
Köpçüligi tanyşdyrmak
Potensial sebitleýin hyzmatdaşlaryň gatnaşmagy belli bolmasa-da, Ermenistan we ABŞ taslamany başlatmak boýunça meýilnamasyny öňe sürýärler.
1-nji sentýabrda olar Ermenistanyň Daşary işler ministrligi we Ýerewandaky ABŞ-nyň ilçihanasy tarapyndan bilelikde dolandyrylýan resmi TRIPP Armenia Facebook sahypasyny açdylar.
Şol gün ABŞ-nyň we Ermenistanyň resmileri taslamany we onuň mümkin bolan ykdysady peýdasyny ara alyp maslahatlaşmak üçin Ermenistanyň 43 kilometrlik geçelgesiniň meýilleşdirilýän ýeri bolan Syunik welaýatynda duşuşdylar.
Taslamanyň 74 göterimine Birleşen Ştatlar eýelik edýär, galan bölegini Ermenistan saklaýar. Waşington başlangyç 145 million dollary bölüp berdi. Paşinýan TRIPP-i "köp milliard dollarlyk taslama" diýip atlandyrdy.
TRIPP Ermenistan hökümeti tarapyndan iýul aýynda tassyklandy. Parlamente gutarnykly ses bermek üçin tabşyrylmazdan öň, Konstitusion suduň 15-nji sentýabrda bu barada karar çykarmagyna garaşylýar. Waşington döwlet we hususy maýadarlardan goşmaça maliýe serişdeleriň üpjün edilmegi üçin kömek etmegi söz berdi, emma täze maýadarlar ýa-da serişdeler yglan edilmedi.
Deňiz ýoly bolmadyk Ermenistan üçin bu taslama ykdysady izolýasiýany bes etmegiň we sebitleýin ulag merkezine öwrülmegiň usuly hökmünde görülýär.
Ermenistanyň bölünip aýrylan Daglyk Garabag sebitiniň üstünde Azerbaýjan bilen urşundan soň ABŞ-nyň araçylygynda parahatçylyk prosesiniň bir bölegi hökmünde döredilen TRIPP demir ýol we ýol infrastrukturasyny, mümkin bolan nebit we gaz geçirijilerini, şeýle hem optiki we elektrik energiýasy taslamalaryny göz öňünde tutýar.
Azerbaýjan 2023-nji ýylyň sentýabr aýynda Garabaga gözegçiligini gaýtadan ele geçirenden soň Ermenistan geosyýasy ugruny üýtgetdi, uzak wagtlap hyzmatdaşy bolan Moskwadan daşlaşdy we Günbatar bilen has ýakynlaşdy.
Bişkek, Astana 'geň galdyryjy derejede dymýar'
Gazagystan TRIPP-e gatnaşmaga açyk gyzyklanma bildirdi.
TRIPP Hytaýy Merkezi Aziýa we Kawkaz arkaly Ýewropa bilen birleşdirýän, Orsýetiň daşyndan aýlanyp geçýän 6500 kilometrlik täze söwda ýolunyň - Orta koridoryň üstüni ýetirer. TRIPP Azerbaýjandan Ermenistan we Nahçywan arkaly Türkiýä we Ýewropa çenli uzaýan ýoly üpjün eder.
Gyrgyz resmileri hem TRIPP-i ýurduň Ýewropa bilen ulag gatnaşyklarynyň mümkin bolan dowamy hökmünde görkezdiler.
"Demir ýolumyz Bakuwa ýeter, bu bolsa biziň üçin Türkiýä gönüden-göni ýoly açar... Bu täze mümkinçilik" diýip, Gyrgyzystanyň ABŞ-daky ilçisi Edil Baýsalow Azatlyk Radiosynyň Gyrgyz gullugyna aýtdy.
Şeýle-de bolsa, Bişkek hem, Astana hem TRIPP-e gatnaşmaga açyk wada bermedi.
Gyrgyzystanyň syýasy analitigi Emilbek Juraýew iki ýurduň hem "geň galdyryjy derejede dymýandygyny" belledi.
“Olaryň ikisi hem ABŞ bilen oňyn pikir alyşmalary alyp barsalar-da, ŞHG-nyň hyzmatdaşlary - esasanam Eýran, şeýle hem Orsýet - TRIPP-i oňlamaýarlar we şonuň üçin, ähtimal, bu mümkinçilikden peýdalanmaga ikirjiňlenýärler” diýip, Juraýew aýtdy.
Ol, Moskwanyň Paşinýanyň hökümeti bilen barha dartgynly gatnaşyklary göz öňünde tutulanda, olaryň seresaplylygynyň esasy sebäbi Orsýet bolup biler diýip, sözüniň üstüne goşdy.
“Orsýetiň Ermenistandaky täsiriniň pese gaçmagy göz öňünde tutulanda, bu mesele boýunça has uly gyzyklanmasy bar we şonuň üçin Orsýet Gazagystanyň we Gyrgyzystanyň TRIPP-e goşulmagyny oňlamaz” diýip, Emilbek Juraýew aýtdy.