WAŞINGTON — Ukraina öz harbylarynyň ulanýan hemra aragatnaşygyna girizilen çäklendirmeler barada Pentagondan ýa-da Ilon Maskyň “SpaceX” kompaniýasyndan henizem jogap almady. Bu barada Ukrainanyň Waşingtondaky baş diplomaty Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy. Şol bir wagtda, Kongresde bu mesele boýunça derňew geçirilmegi baradaky talaplara iki partiýadan hem goldaw artýar.
“Hereket tizligine goýlan çäklendirmeler aýrylmady” diýip, Ukrainanyň ABŞ-daky wagtlaýyn ynanylan wekili Denis Siýenik 21-nji oktýabrda Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy. Ol Kiýewiň Pentagondan hem, “SpaceX”-den hem jogap almandygyny sözüniň üstüne goşdy.
“Starlink” we onuň harby maksatlara niýetlenen görnüşi bolan “Starshield” baradaky jedel çäklendirmeleri girizmäge kimiň ygtyýar berendigi, Trampyň administrasiýasynyň olardan öňünden habarly bolup-bolmandygy we bu üýtgeşmeleriň Ukrainanyň rus hüjümlerinden goranmak mümkinçiliklerine nähili täsir edendigi barada soraglary döretdi.
21-nji oktýabrda döwlet sekretary Marko Rubio prezident Donald Trampyň ýa-da ABŞ hökümetindäki başga biriniň bu ulgamlara üýtgetme girizilmegini talap edendigini ret etdi. Ýöne golaýda Kiýewe sapar eden Kongres wekiliýeti çäklendirmeleriň Ukrainanyň howa goranyşyny gowşadandygyny we amerikan işgärlerini howp astyna salandygyny aýtdy.
Kiýew rus howa hüjümlerinden goranmak üçin “SpaceX”-iň dolandyrýan “Starlink” hyzmatynyň harby görnüşi bolan “Starshield” ulgamyna köp derejede daýanýar. Bu ulgamdaky bökdençlikler barada ilkinji habarlar 13-14-nji oktýabrda peýda bolaly bäri, Ukraina has goragsyz ýagdaýda galdy.
Ukrainanyň Adatdan daşary ýagdaýlar boýunça döwlet gullugynyň maglumatyna görä, Russiýanyň 21-nji oktýabra geçilen gije Kiýewe eden täze hüjümlerinde bir adam heläk boldy, azyndan 22 adam, şol sanda dört çaga ýaralandy. Parahatçylyk gepleşiklerini gaýtadan başlatmak boýunça diplomatik tagallalaryň dowam edýän wagtynda, habarlara görä, raketalar ýaşaýyş jaýlaryna, tiz kömek gullugynyň stansiýasyna we ýangyç guýulýan bekede degdi.
“Gije Kiýewiň ýaşaýjylary rus 'ynsanperwerliginiň' hakykatda nähili seslenýändigini eşitdiler” diýip, Ukrainanyň daşary işler ministri Andriý Sibiga X ulgamynda ýazdy. “Eglişik, tabynlyk we ýaranjaňlyk bu urşy duruzmaz. Ony diňe güýç duruzar” diýip, ol sözüniň üstüne goşdy.
Howa goranyşynyň mümkinçilikleri çäklendi
Ukrainanyň ýaragly güýçleriniň baş serkerdesiniň ozalky ýörite geňeşçisi, häzirki wagtda Kiýewdäki Amerikan uniwersitetiniň prezidenti Den Raýs Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna bu çekişmede birnäçe aýratyn meseläniň biri-birine garyşandygyny aýtdy. Olar aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagy, hemra ulgamyna girizilen tizlik çäklendirmeleri we “Patriot” howa goranyş ulgamlarynyň howadaky nyşanalary urup ýykýan raketalarynyň iberilmegi bilen bagly.
Raýsyň pikirine görä, Rubio ABŞ-nyň Ukraina kömegini kesmändigini nygtanda aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagyny göz öňünde tutdy.
“Aňtaw maglumatlary paýlaşyldy” diýip, Raýs aýtdy. Ol tehniki näsazlygyň howa hüjümi baradaky duýduryşlaryň adamlaryň telefonlaryna baryp ýetmegine päsgel berendigini sözüniň üstüne goşdy. “Döwlet sekretary Rubio aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagynda arakesme bolmandygyny aýdýan bolsa, men oňa ynanýaryn”.
Bu tapawut möhüm, sebäbi aňtaw maglumatlarynyň paýlaşylmagynyň dowam etmegi hemra aragatnaşygynyň hem päsgelçiliksiz işländigini hökman aňlatmaýar.
Kiýewden golaýda dolanyp gelen, Senatyň demokratlarynyň bir kömekçisi 21-nji oktýabrdaky brifingde wekiliýetiň paýtagta golaýlap gelýän rus dronlaryna we raketalaryna şaýat bolandygyny, emma öňünden berilýän duýduryş wagtynyň adatdakydan has gysga bolandygyny aýtdy.
Kömekçiniň aýtmagyna görä, “Starshield” çäklendirmeleri wekiliýetiň 13-16-njy oktýabrdaky saparynyň dowamynda hereket edipdir. Wekiliýetiň baha bermegine görä, bu çäklendirmeler ukrainaly parahat ilaty-da, ABŞ-nyň işgärlerini-de howp astyna salypdyr.
Sagatda 280 mil ýa-da ondanam ýokary tizlikde uçup bilýän, reaktiw hereketlendirijili rus “Şahed” dronlary aýratyn kynçylyk döredýär. Habarlara görä, “Starshield” ulgamyndan peýdalanylýan wagty hereket tizligine goýlan çäk ilki sagatda takmynan 60 mil, soňra 100 mil diýlip kesgitlenipdir. Bu bolsa ulgamyň has çalt hereket edýän obýektler bilen aragatnaşygyny ýitirip biljekdigini aňladýar.
Rubio ABŞ hökümetiniň dahyllydygyny ret edýär
21-nji oktýabrda Mumbaýda çykyş eden Rubio “Starlink”-iň we “Starshield”-iň aýratyn ulgamlardygyny nygtady.
Onuň aýtmagyna görä, “Starlink” dronlary ugrukdyrmak üçin hem ulanylyp bilinýän täjirçilik hemra internet hyzmaty. “Starshield” bolsa ABŞ-nyň Goranmak departamentiniň üsti bilen satylýan we ulanylýan ýöriteleşdirilen harby önüm.
Rubio çäklendirmeleri girizmegi Maskyň buýrandygy öňe sürülýän The Wall Street Journal habaryny okamandygyny aýtdy. Ol Trampyň ýa-da ABŞ-nyň beýleki resmileriniň üýtgetmeleri talap edendigini ýa-da bu karar barada öňünden habarly bolandygyny ret etdi.
“ABŞ-nyň prezidenti-de, biziň ulgamymyzdaky hiç kim-de şol ulgama haýsydyr bir üýtgetme girizilmegini hiç haçan talap etmedi” diýip, Rubio aýtdy.
Ol hökümetiň hususy kompaniýanyň täjirçilik önümini nähili dolandyrmalydygyny kesgitläp bilmeýändigini öňe sürdi. Şol bir wagtda, “Starshield”-iň hökümetiň ulanmagy üçin satyn alynýandygy sebäpli, onuň başga düzgünler esasynda işleýändigini hem belledi.
Kongres jogap talap edýär
Demokratlar we käbir respublikanlar çäklendirmeler boýunça derňew geçirmäge çagyrdylar.
Kaliforniýaly senator Adam Şiff sosial mediadaky ýazgysynda gapma-garşy düşündirişleriň Senatyň doly derňew geçirmegini talap edýändigini aýdyp, Masky kasam astynda görkezme bermäge çagyrdy. Arizonaly senator Ruben Galýego hem Masky bu kararyny meýletin düşündirmäge çagyrdy.
Delawerli senator Kris Kuns Maskyň “bir düwmäni basmak bilen” urşuň netijesine täsir etmek ygtyýarynyň bolmaly däldigini aýtdy. Massaçusetsli senator Elizabet Uorren bolsa hususy kompaniýanyň ýolbaşçysynyň iş ýüzünde ABŞ-nyň daşary syýasatyny kesgitlemeginiň töwekgelçilikleri barada duýdurdy.
Wekiller palatasynyň Kaliforniýadan saýlanan demokrat agzasy Ami Bera çäklendirmeleriň “Ukrainanyň goranyş mümkinçiliklerini çökdürendigini we bigünä adamlaryň janyny howp astyna salandygyny” aýtdy. Ol Kongresi çäklendirmeleriň kim tarapyndan buýrulandygyny anyklamaga hem-de munuň üçin jogap bermeli adamlary jogapkärçilige çekmäge çagyrdy. Wekiller palatasynyň Pensilwaniýadan saýlanan respublikan agzasy Braýan Fitspatrik hem derňew geçirmäge çagyrdy.
Mundan başga-da, Wekiller palatasynyň iki partiýanyň wekilçiligindäki ýigrimi dörde golaý agzasy Trampy Ukrainanyň Russiýanyň çägindäki rus raketa goýberiş nokatlaryny nyşana almak üçin “Starlink”-den peýdalanmagyna rugsat bermegini Maskdan talap etmäge çagyrdy.
“Eger Ukraina rus “oklaryny” ygtybarly urup ýykyp bilmeýän bolsa, onda ol “okçyny” urmaga ukyply bolmaly” diýip, kanun çykaryjylar 21-nji oktýabrda iberen hatynda ýazdylar. Olar Ukrainanyň öz şäherlerine hüjüm etmekde ulanylýan raketa goýberiji enjamlary ýok etmäge mümkinçiliginiň bolmalydygyny öňe sürdüler.
Bu başlangyja Wekiller palatasynyň Günorta Karolinadan saýlanan respublikan agzasy Jo Uilson ýolbaşçylyk etdi. Oňa ýedi respublikan we 16 demokrat goşuldy. Kanun çykaryjylar Ukrainanyň ulgamdan peýdalanmak mümkinçilikleriniň giňeldilmeginiň adamlaryň janyny halas edip biljekdigini we Russiýanyň prezidenti Wladimir Putini gepleşiklere has höweslendirip biljekdigini aýtdylar.
Senatyň wekiliýeti ABŞ-nyň kömegindäki beýleki gijikdirmeler barada-da alada bildirdi. Olaryň arasynda, habarlara görä, NATO ýaranlary tarapyndan tölegi edilen, ýöne Ukraina entek berilmedik “Patriot” raketalary hem bar. Kömekçiniň aýtmagyna görä, komitet üçünji taraplaryň üsti bilen birnäçe ýarag iberilişini tassyklapdyr, ýöne bu raketalaryň Ukrainanyň ýarag goruna gelip gowşandygyny heniz görmändir.
Forum