Kampus we mekdepler 'gumanitar goldawyň' alamaty hökmünde
Bişkek şäheriniň gözel eteginde 30 gektar ýer studentleriň umumy ýaşaýyş jaýy üçin bölünip berilýär. Ony Russiýa gurar. Bu Ýeltsin adyndaky Gyrgyz-Rus Slawýan Uniwersitetiniň geljekki kampusy. Ol 15 000 studenti kabul etmek üçin niýetlenendir. Ikitaraplaýyn ylalaşyga görä, Russiýa uniwersitetiň gurluşygyna we enjamlaşdyrylmagyna 15 milliard rubl ýa-da takmynan 200 million dollar maýa goýar. Gyrgyzystan ýeri mugt berýär we zerur infrastrukturany üpjün edýär.
Maý aýynda Russiýanyň Prezidenti Wladimir Putin üç ýyl mundan ozal Bişkege sapary mahalynda gol çekilen bu ylalaşygy tassyklady.
Rus parlamentinde resminamanyň ara alnyp maslahatlaşylan mahalynda jedeller ýüze çykdy: deputatlar Gyrgyzystany "rusofobiýany" goldamakda aýypladylar. Döwlet Dumasynyň agzasy Mihail Matweýew Moskwanyň "köçeleriň we şäherleriň rus atlaryny" üýtgeden ýurda maýa goýmak planlaryna gahar-gazap bildirdi.
"Bu ylalaşyklarda bizi iň bolmanda bu respublikalarda gülläp ösýän rusofobiýadan we antisowetizmden goramak üçin haýsydyr bir madda bolup bilmezmi? Rus köçeleriniň ýitip gitmegini göz öňünde tutup, bularyň hemmesiniň sebäbini nähili düşündirýärsiňiz?" diýip, rus deputaty sorady.
Emma ýokarky öýi - Federasiýa Geňeşinde, wise-spiker Konstantin Kosaçew ylalaşyk barada gürrüň edip, "daşary ýurtlardaky ynsanperwerlik gatnaşygynyň" möhümdigini nygtady.
Uniwersitet kampusyndan başga-da, Russiýa Gyrgyzystanda dokuz mekdebiň gurluşygyny maliýeleşdirmegi planlaşdyrýar - ýurduň her sebitinde, şeýle hem paýtagt Bişkekde we ýurduň ikinji uly şäheri bolan Oşda.
Maliýe çykdajy Russiýanyň býujetinden Ýewraziýa Durnuklaşdyrma we Ösüş Gaznasynyň granty arkaly, jemi takmynan 500 million dollara deň bolar. Habar berlişine görä, bu mekdepleriň uçurymlary iki sertifikat alarlar - biri rus, biri gyrgyz dilinde bolar. Olar bilimini Russiýanyň uniwersitetlerinde dowam etdirip bilerler. Ilkinji mekdepleriň biri 9-njy maýda "Z" temaly konsertiň geçirilen Karakol şäherinde gurulýar we bu gyrgyz sosial mediasynda tankytlara sebäp boldy.
'Orsýetiň baýdagy galdyrylyp, onuň gimni aýdylýar'
Gyrgyzystanda rus mekdepleriniň açylmagy Moskwanyň sebitleýin strategiýasynyň bir bölegi bolup, ol 2019-njy ýylda Wladimir Putiniň Merkezi Aziýa ýurtlarynda bilim edaralaryny gurmak baradaky çagyryşyndan soň has-da güýçlendi, şonda ol ýerli ilat rus dilini öwrenip biler we mümkin bolsa, Orsýete işe gidende "ýerli ilaty gaharlandyrmaz" diýipdi.
Moskwa ilkinji gezek 2018-nji ýylda Täjigistanda mekdepleriň gurulýandygyny yglan etdi. Dört ýyl soň, ýurduň iri şäherlerinde - Duşenbede, Hojantda, Bohtarda, Kulýabda we Tursunzadede bahasy jemi 150 million dollara barabar bäş mekdep açyldy.
2024-nji ýylda Orsýetiň ýumşak güýjüniň sütünleriniň biri bolan "Rossotrudniçestwo" edarasynyň şol wagtky başlygy Ýewgeniý Primakow bu mekdepleriň diňe bir rus dilinde bilim bermän, eýsem rus gymmatlyklaryny hem ornaşdyrýandygyny yglan etdi.
"Geçen ýyl Russiýa Federasiýasy Täjigistanda bäş sany uly mekdep gurdy." "Orsýetiň okuw maksatnamasyna laýyklykda bilim berýän, Russiýanyň baýdagyny galdyrýan we Russiýanyň döwlet gimnini çalýan kaşaň mekdeplerdir. Bu dogry we gowy. Biz Täjigistandaky çagalara intellektual, sosial we beýleki ösüş mümkinçiliklerini bermäge kömek edýändigimizi düşünýäris, muny olar Russiýa bilen baglanyşdyrarlar. Bu örän gowy we dogry. Şeýle taslamalar Merkezi Aziýanyň başga-da birnäçe ýurdunda ara alnyp maslahatlaşylýar" diýip, Primakow aýtdy.
2025-nji ýylda Orsýetiň kanun çykaryjylary ýene-de Täjigistanda gurlan mekdepler barada diskussiýa başladylar. Döwlet Dumasynyň deputaty Sergeý Mironow okuw kitaplarynyň awtorlarynyň "Orsýetiň kolonizasiýa etmegi" barada ýazýandygyna gaharlandy.
"Şeýle okuw kitaplarynyň çap edilmegi biziň pulumyza!" diýip, deputat nygtady.
Täjigistanyň bilim ministri Rahim Saidzoda kitaplarda şeýle zadyň ýokdugyny we okuw kitaplarynyň rus okuw kitaplaryna esaslanyp ýazylandygyny aýtdy.
2021-nji ýylda Moskwa Özbegistanda birnäçe mekdebi gurmak meýilnamasyny yglan etdi, ýöne anyk ylalaşyk diňe 2023-nji ýylda gazanyldy.
Şeýle hem, 2023-nji ýylda, Gazagystana sapary mahalynda, Wladimir Putin ýurduň rus diliniň iň az ulanylýan günorta sebitlerinde üç mekdebi gurmaga razy boldy. Russiýanyň daşary işler ministri Sergeý Lawrow hem mekdebiň gurluşygy barada pikir bildirdi.
"Bu örän peýdaly, açyk we oňyn ýumşak güýç. Elbetde, biz dost bolan ýurtlarymyzda rus dili kurslaryny döredýäris. Orta Aziýada, Azerbaýjanda we Ermenistanda rus mekdepleri döredildi, şol sanda Bilim ministrliginiň maksatnamalary, şeýle hem Orsýetiň uniwersitetleriniň şahamçalary arkaly edildi. Meniň pikirimçe, bu biziň öňe sürjek esasy ýumşak güýjümizdir, men muny käbir hökümete degişli bolmadyk guramalaryň işgäriniň alty adamlyk gaýyk satyn alyp, 'Demirgazyk akym' gazgeçirijisini partlatmagy ýaly gizlin operasiýalar bilen deňeşdirip dile getirýärin" diýip, Lawrow aýtdy.
2026-njy ýylda Gazagystanyň Türküstan, Gyzylorda we Jambul sebitlerinde Russiýa tarapyndan maliýeleşdirilýän mekdepleriň gurluşygy başlandy. Şol wagtky Bilim ministri Gani Beýsembaýew ozal "bu ýerde syýasat ýa-da propaganda ýok" we "alada etmegiň zerurlygy ýok" diýip yglan edipdi. Ol sebitleriň saýlanmagyny mekdepleriň ýetmezçiligi we günortada üç tapgyrly okuwyň giňden ýaýramagy bilen düşündirdi. Onuň sözlerine görä, bu mekdeplerde rus dilini Russiýadan gelen mugallymlar öwreder, ýerli mugallymlar bolsa gazak taryhyny, gazak dilini we edebiýatyny öwrederler.
Türkmenistan Merkezi Aziýada Russiýanyň heniz täze mekdepleri gurmaýan ýeke-täk ýurdy bolmagynda galýar. Aşgabatda Puşkin adyndaky rus-türkmen mekdebi işleýär we 2026-njy ýylda Russiýanyň Bilim ministrligi, Türkmenistanyň ministrligi bilen bilelikde, birinji synp okuwçylary üçin rus dili kursuny işe girizdi.
'Sirius' proýekti: DNR-den soň Merkezi Aziýa ugrady
Orsýet adaty mekdeplerden başga-da, öz esasy bilim brendlerini, esasanam zehinli çagalar üçin "Sirius" merkezini eksport edýär. Merkez 2015-nji ýylda Putiniň başlangyjy bilen Soçi Olimpiýa infrastrukturasynyň esasynda döredildi.
Merkezi Aziýada Sirius brendi astynda birnäçe taslama durmuşa geçirilýär. Almatyda takmynan 60 000 inedördül metr meýdany tutýan internat mekdebiniň binýat daşy 2026-njy ýylyň ýanwarynda goýuldy. Taslama Putin bilen Gazagystanyň prezidenti Kasym-Žomart Tokaýewiň arasyndaky ylalaşyk esasynda durmuşa geçirilýär.
Moskwa Gazagystany postsowet giňişliginde "Sirius" modeli esasynda doly göwrümli merkezi gurlan ilkinji ýurt diýip atlandyrýar. Astanada "Sirius" şahamçalaryny açmak meýilnamasy hem yglan edildi.
Orsýetiň Ukraina doly möçberli çozuşynyň başlanmagyndan soň, "Sirius" goşmaça funksiýalara eýe boldy. 2025-nji ýylyň ýanwarynda DNR diýlip atlandyrylýan regionyň başlygy Denis Puşilin we "Sirius" geňeşiniň başlygy Ýelena Şmelewa Russiýanyň basyp alan Ukrainanyň Donetsk şäherindäki Grigoriýewskaýa mekdebi bilen hyzmatdaşlyk barada ylalaşdylar.
2024-nji ýylyň noýabrynda Şmelewa merkeziň "SWO" (Orsýet Ukraina garşy urşy "ýörite harby operasiýa" diýip atlandyrýar) gatnaşýan türgenler we olaryň tälimçileri üçin okuw-türgenleşik lagerlerini we gaýtadan taýýarlamak maksatnamalaryny geçirmäge taýýardygyny yglan etdi. Bilim merkezine degişli bolan "Sirius" federal territoriýasynyň web sahypasynda terrorçylyga garşy göreş komissiýasy hem ýerleşýär.
"Siriusyň nusgasynda bilim merkezi Gazagystanyň demirgazyk böleginde uly rus diasporasynyň ýaşaýan Petropawlowsk şäherinde hem gurulýar. "Urker-Sirius" diýlip atlandyrylýan merkeziň 2027-nji ýylda açylmagy meýilleşdirilýär. "KAZ Minerals" metallurgiýa kompaniýasy 900 orunlyk umumy ýaşaýyş jaýyna eýe boljak mekdep-liseýi gurýar.
Şeýle "Sirius" merkezi Duşenbede hem gurlar - ol "Akademik Wawilow merkezi" diýlip atlandyrylar. Takmynan 53 million dollara barabar bolan bu taslama Moskwa tarapyndan maliýeleşdirilýär.
Orsýetli bilermenler we resmiler bilim başlangyçlarynyň maksatlaryny açyk beýan edýärler.
Syýasatşynas we WTSIOM ylmy geňeşiniň başlygynyň orunbasary Iosif Diskin BRICS-iň (Braziliýa, Russiýa, Hindistan, Hytaý we Günorta Afrika Respublikasy, şeýle hem ýakynda goşulan BAE, Eýran, Efiopiýa, Müsür we Indoneziýa ýaly ýurtlardan ybarat bolan birleşik) rolunyň güýçlenmeginden soň, "bu ýurtlarda Orsýetiň pozisiýasyna düşünýän we goldaýan adamlaryň toparlaryny döretmegiň zerurdygyny" we "Rossotrudniçestwonyň" jemgyýetçilik pikirine täsir edýän toparlar - salgylanma toparlary bilen işleşmelidigini aýtdy.
"Biz duşmançylykly propagandalara boýun egmeli däl. Mysal üçin, Azerbaýjanda elita rus dilinde gepleýär. Bu möhüm görkeziji. Dil infrastrukturany - bilimi, medeni gurşawy talap edýär. Bu ýumşak güýç" diýip, Diskin aýtdy.
Uruş 'oýandyryjy jaň" hökmünde
2023-nji ýylda "rus diliniň derejesiniň indeksine" görä, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda rus dili Gazagystanda we Gyrgyzystanda iň köp ulanylýar. Gazagystan "döwlet we jemgyýetçilik ulgamynda rus dili" parametrinde öňde barýar, ondan soň Gyrgyzystan gelýär. Gyrgyzystan "rus dilinde okaýan studentleriň paýy" parametrinde öňde barýar. Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlarynyň arasynda üç onýyllygyň dowamynda (1991-2021) diňe Gyrgyzystanda bu paý 17 göterim artdy, beýleki ähli ýurtlarda bolsa azaldy. Iň uly pese gaçyş Türkmenistanda boldy (87 göterim).
Orta hünär we ýokary bilim edaralarynda rus dilinde okaýan talyplaryň paýy 31 ýylyň dowamynda sebitiň ähli ýurtlarynda azaldy.
Umuman, barlaga görä, "döwlet we jemgyýetçilik ulgamynda", "köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde" we "medeni giňişlikde rus dili" parametrlerinde ýokary ballar sebäpli, 2022-nji ýylda rus dili Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda Gazagystanda iň durnukly orny eýeledi. Şol bir wagtyň özünde, Fridrih Ebert fondunyň 2020-nji ýylda geçiren barlagyna görä, Gazagystanyň ilatynyň 51 göterimi rus dilinde erkin gepleýär, 39 göterimi bolsa gazak dilinde gepleýär.
2022-nji ýyldan bäri şeýle barlaglar geçirilmedi, ýöne bilermenler we synçylar Russiýanyň Ukraina çozuşynyň dekolonizasiýa prosesini çaltlaşdyrandygyny belleýärler. Gazagystanda jemgyýetçilik duýgulary boýunça gözleg geçirýän sosiolog we ABŞ-daky Pitzer kollejiniň professory Azamat Junisbaý gazak diliniň ilat arasynda meşhurlygynyň artýandygyny belleýär.
"Orsýetiň Ukraina doly göwrümli çozuş etmegi köp adamlarda Orsýetiň roluny, Orsýet baradaky düşünjeleri we hatda sowet mirasyny täzeden gözden geçirmäge sebäp boldy. Meniň pikirimçe, gazak dilinde gürleýän gazaklar üçin düýpli täzelik bolmady: meniň gözleglerim Orsýete we onuň hereketlerine bolan garaýyşlaryň başda örän möhüm bolandygyny görkezýär. Emma rus dilinde gürleýän, has "ruslaşdyrylan" adamlar üçin bu bir görnüşli "oýandyryjy pursat" boldy. "Orsýetiň doly göwrümli çozuş etmegi olaryň arasynda täzeden gözden geçirmek prosesini başlady" diýip, bilermen aýdýar.
Bu fonda täze rus mekdepleriniň açylmagyny "ýumşak güýjüň" netijeli ulanylmagy hasaplamak kyn diýip, Azamat Junisbaý belleýär. Mundan başga-da, demografik faktorlar hem rol oýnaýar. SSSR-iň dargamagynda gazaklar Gazagystanyň ilatynyň 40 göterimini, ruslar bolsa 37 göterimini düzýän bolsa, häzirki wagtda gazaklaryň paýy 70 göterime ýetdi, ruslar bolsa 14 göterime düşdi.
"Olar demografiýanyň ykbaldygyny aýdýarlar. Häzirki wagtda, akylly elita syýasaty sebäpli däl-de, diňe demografik tendensiýalar sebäpli Orsýetiň, rus diliniň we rus medeniýetiniň täsiri örän çalt yza gaýdýar" diýip, Azamat Junisbaý aýdýar.
Şonuň üçin sosiolog Orsýetiň bilim ulgamynyň giňelmeginiň Gazagystandaky tendensiýalara täsir etmegine garaşmaýandygyny nygtaýar: "Indi şäheriň içinde aýlanyp ýörkäň, her ýerde gazak dilini eşidýärsiň; ýaşlar gazak dilinde gürleýärler. Çagalygymda beýle däldi".
Barlagçylar Orsýetiň Ukraina çozuşy sebäpli Merkezi Aziýanyň ähli ýurtlarynda dürli derejede dekolonizasiýa prosesiniň çaltlaşandygyny belleýärler.
ABŞ-da ýerleşýän "The Diplomat" žurnalynyň söhbetdeşlerine görä, Özbegistanda "Gen Z" nesli rus diliniň "artykmaçlyk statusyndan" bizar bolupdyr: ýaş aktiwistler rus ýazgylarynyň aýrylmagyny talap edip, "bir rusyň hem ýaşamaýandygyny" aýdýarlar. Şol bir wagtyň özünde, döwlet pudagynda karýera üçin rus dili hökmany bolmagynda galýar: "Eger rus dilini bilmeseňiz, hökümetde işe girmek kyn" diýip, Horezmden gelen 25 ýaşly döwlet işgäri boýun alýar, ol rus diliniň dowam edýän agalygyny sowet döwrüniň galyndysy hasaplaýar.
ABŞ-da ýaşaýan gazak sosiology Azamat Junisbaý, Orsýetiň goldaýan bilim taslamalaryna garamazdan, Merkezi Aziýada rus diliniň ulanylyşynyň hökman azaljakdygyna ynanýar.
"Eger kömek eder diýip pikir etseler, öz mekdeplerini açsynlar. Eger adamlar peýdasyny görseler, çagalaryny şol ýere ibererler. Emma men, mysal üçin, Tarazda bu mekdepleriň gazak "Z"-patriotlarynyň ýetişdiriljegine çynlakaý şübhelenýärin" diýip, ol jemleýär.
Forum