WAŞINGTON — ABŞ-nyň maliýe sekretary Skott Bessent Tährana basyşy güýçlendirmek boýunça täze kampaniýany yglan edip, Birleşen Ştatlaryň «Eýranyň dünýäniň dürli künjeklerindäki maliýe gatnaşyklaryna garşy ykdysady hüjüme başlaýandygyny» aýtdy.
«Maksadymyz — Tähran ýalňyz galýança, bu zalym režimi aýakta saklaýan ähli ykdysady ýaşaýyş damarlaryny kesmek» diýip, Bessent 24-nji awgustda geçirilen metbugat ýygnagynda aýtdy. Bu çykyş onuň we prezident Donald Trampyň «ykdysady D gününiň» golaýlandygyny duýdurmagyndan birnäçe gün soň boldy.
Bu bildiriş ABŞ bilen Ysraýylyň Eýrana garşy urşunyň başlananyna tas alty aý dolandan soň edildi. Uruş Hormuz bogazy arkaly Pars aýlagyndan iberilýän nebitiň akymyny çäklendirip, dünýä bazarlarynda uly tolgunyşyk döretdi.
Bessentiň aýtmagyna görä, ABŞ Eýrandan abanýan howpy «dolandyrmak» bilen çäklenmän, ony «aradan aýyrýar». Ol üçünji ýurtlara-da duýduryş berip, Birleşen Ştatlaryň «Eýran režiminiň bikanun girdejileriniň islendik çeşmesini nyşana almakda eglişik etmejekdigini» aýtdy.
Bessent Trampyň dünýä liderlerine jaň edip, olara anyk talaplary ýetirýändigini aýtdy. Onuň sözlerine görä, her bir ýurda «ABŞ-nyň anyklan Eýran bilen bagly işlerini bes etmek» üçin anyk möhlet berler.
Ol möhletleriň näçe wagt boljakdygyny aýtmakdan saklandy, ýöne «biziň sabrymyz çäksiz däl» diýdi.
«ABŞ-nyň Maliýe departamenti Eýranyň nebiti bikanun daşamak, sanksiýalardan sowulmak we terrorçylygy maliýeleşdirmek üçin ulanýan torlaryny, araçylaryny hem-de maliýe kanallaryny anyklady» diýip, Bessent aýtdy. Ol ABŞ-nyň «režimiň bikanun girdejileriniň islendik çeşmesini nyşana almakda eglişik etmejekdigini» sözüniň üstüne goşdy.
Maliýe departamenti Eýranyň ykdysadyýetini aýakta saklamak üçin peýdalanýan bäş pudagyny — sanly aktiwleri, tehnologiýany, altyny, awiasiýany we gämi gatnawyny — anyklandygyny aýtdy. Şunuň bilen baglylykda 60-a golaý edara, şahs we gämi täze sanksiýalaryň nyşanasyna alynýar.
Bessentiň sözlerine görä, Eýrany goldaýan islendik ýurt ABŞ-nyň sanksiýalary bilen ýüzbe-ýüz bolmaga taýýar bolmaly. Şol bir wagtda, «Eýran režiminiň öňünde aýdyň saýlaw dur: agyr halkara izolýasiýasy ýa-da dünýä ykdysadyýetine gaýtadan goşulmagyň ýoly».
«Biz hemmäni jogapkärçilige çekeris. Bu režimi ykdysady taýdan bogmakdyr» diýip, Bessent aýtdy.
Bessent geçen hepde täze çäreleriň jikme-jikliklerini aýtmazdan, olaryň durmuşa geçiriljekdigini öňünden mälim edipdi. Ol Eýran portlarynyň ABŞ tarapyndan gabawa alynmagy bilen özüniň «taryhdaky iň berk sanksiýalar» diýip häsiýetlendiren çäreleriniň utgaşdyrylmagynyň Eýrana garşy täze harby operasiýalara zerurlyk döremek ähtimallygyny azaldyp biljekdigini aýtdy.
Emma ABŞ-nyň goranmak sekretary Pit Hegset harby güýç ulanmak mümkinçiliginiň aradan aýrylmandygyny nygtady.
«Hormuz bogazynyň islendik ýerinde ýa-da Eýranyň töwereginde göni harby zarbalary ulanmak mümkinçiligini asla aradan aýyrmaýarys» diýip, ol žurnalistlere aýtdy.
Giň gerimli hüjümler azalsa-da, arakesmeler bilen dowam etdirilýän gepleşikler urşy bes etmek, Hormuz bogazynda gatnawy gaýtadan açmak ýa-da Eýranyň ýadro işleri bilen bagly onlarça ýyllyk dawany çözmek boýunça ylalaşyk getirmedi. Uruşdan öň dünýä boýunça daşalýan nebitiň 20 göterimi bu bogazdan geçýärdi.
ABŞ-nyň Eýran nebitini satyn almagy dowam etdirýän Hytaýy hem nyşana aljakdygy barada soralanda, Bessent: «Hemmeleriň bogazyň gaýtadan açylmagyny we energiýa bahalarynyň aşaklamagyny isleýändigine ynanýarys» diýdi.
Ol başga bir çykyşynda: «Hytaýyň energiýasynyň 50 göterimini aýlagyň içinden alýandygyny ýatdan çykarmaň. Şonuň üçin onuň bu meýilnama goşulmagy özi üçin hem uly peýda bolar» diýip belledi.
24-nji awgustda Hytaýyň Daşary işler ministrliginiň metbugat wekili Lin Sýan: «Sanksiýalar we basyş meseleleri çözmäge ýardam etmez. Olar diňe dartgynlygy güýçlendirer we ýagdaýy ýitileşdirer. Bu bolsa hiç bir tarapyň bähbidine däl» diýdi.
China Daily neşiriniň sitata getirmegine görä, Lin degişli taraplary mümkin boldugyça tiz gepleşiklere dolanmaga we syýasy çözgüt tapmaga çagyrdy. Tramp sentýabryň ahyrynda Waşingtonda Hytaýyň prezidenti Si Szinpin bilen duşuşmaly.
Bessent geçen hepde CNBC teleýaýlymyna täze çäreler barada beren gürrüňinde: «Biz bu režimi çökerderis» diýdi. Tramp bolsa 24-nji awgustda sosial mediada: «EÝRAN DOLY ÇÖKÜP BARÝAR» diýip ýazdy.
Eýranyň ykdysadyýet ministri döwlet telewideniýesine beren interwýusynda Tähranyň ABŞ-nyň täze çärelerine garaşýandygyny, «taýýardygyny we bu wakalary dolandyrmak üçin iki ýyllyk meýilnamasynyň bardygyny» aýtdy.
«Olar Eýran halkynyň we ýurduň resmileriniň tutanýerliligini synagdan geçirmek üçin ellerinden gelen ähli zady etdiler, ýöne her gezek şowsuzlyga uçradylar. Görnüşine görä, olar ýene bir gezek ýeňlişe sezewar bolmak isleýärler» diýip, Ali Madanizade aýtdy.
Şeýle-de bolsa, Eýranyň agyr zarba alan ykdysadyýetindäki dowamly kynçylyklaryň alamaty hökmünde ýurduň milli pul birligi bolan rial 24-nji awgustda erkin bazarda ABŞ-nyň dollaryna garşy täze iň pes derejesine düşdi.
Wena halkara ykdysady barlaglar institutynyň uly ykdysatçysy Mehdi Godsi sanksiýalaryň Waşingtonyň garaşýan syýasy jogabyny döretmezliginiň mümkindigini aýtdy.
«Hökümet bulardan has kesirdir» diýip, Godsi Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy. «Uruş režimiň ýolbaşçylarynyň köpüsiniň ölümine getirdi we onuň infrastrukturasynyň uly bölegini weýran etdi. Emma hökümet şonda-da öz pozisiýasynda galýar.»
«Ýurt öňünde weýrançylykdan başga zadyň garaşmaýan ugruna barýar» diýip, ol aýtdy. «Emma ýurdy dolandyrýanlar üçin ýurduň nirä barýanynyň kän bir ähmiýeti ýok.»