WAŞINGTON — ABŞ-nyň Merkezi aňtaw gullugynyň (CIA) direktory Jon Ratkliff 25-nji awgustda öňünden yglan edilmedik sapar bilen Moskwa bardy. ABŞ resmileri bu maglumaty Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna tassyklady. Seýrek amala aşyrylýan bu sapar Waşingtonyň Russiýanyň Ukraina garşy urşuny bes etmek boýunça tagallalarynyň petige dirän we Moskwanyň Eýran bilen gatnaşyklary sebäpli dartgynlygyň güýçlenen wagtyna gabat geldi.
Ratkliffiň saparynyň sebäbi dessine aýdyň bolmady. Bu onuň prezident Donald Trampyň döwründe CIA-nyň direktory wezipesine geçeli bäri Russiýa eden köpçülige mälim ilkinji saparydyr. Sapardan habarly ABŞ resmileri onuň Moskwa uçandygyny tassykladylar, ýöne geçiren duşuşyklarynyň mazmunyny ýa-da kimler bilen duşuşandygyny aýtmakdan saklandylar.
CIA bilen Ak tam hem häzirlikçe köpçülige düşündiriş bermedi.
Sapar barada ilkinji bolup CBS News habar berdi. ABŞ-nyň harby-transport uçarynyň Birleşen Ştatlardan Latwiýanyň üsti bilen Moskwa uçandygyny görkezýän uçuşlary yzarlaýyş maglumatlary hem bu sapara yşarat etdi. Maglumatlara görä, Merilend ştatyndaky Endrýus birleşen harby bazasyndan uçup çykan bolmagy ähtimal uçar 25-nji awgustda irden Moskwanyň Wnukowo howa menziline gondy we şol günüň özünde Russiýadan ugrady.
Bu adaty bolmadyk uçuş ABŞ-nyň aňtaw gullugynyň ýolbaşçysynyň şeýle duýgur pursatda näme üçin Russiýa seýrek amala aşyrylýan ýüzbe-ýüz sapary edendigi barada sowallary döretdi. CIA-nyň ýolbaşçysynyň Moskwa eden iň soňky mälim sapary Ratkliffiň öňki wezipesindäki William Börns tarapyndan amala aşyrylypdy. Ol 2021-nji ýylyň noýabrynda, Russiýanyň prezidenti Wladimir Putiniň Ukraina garşy giň gerimli çozuşa başlamagyndan üç aý öň, Putin bilen duşuşypdy.
ABŞ-da ýerleşýän Saratoga gaznasynyň başlygy, Russiýa boýunça bilermen Glen Howard Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna saparyň häsiýetiniň örän möhüm meseleleriň ara alnyp maslahatlaşylýandygyna yşarat edýändigini aýtdy.
«CIA-nyň direktorlary bir zady soramak üçin bolmasa, Moskwa gitmeýärler» diýip, Howard aýtdy. Ol «möhüm mesele bolmasa, Russiýa çenli gitmeýändiklerini» sözüniň üstüne goşdy.
«Börns 2021-nji ýylyň noýabrynda, Russiýanyň çozuşyndan öň, olara Ukraina çozmazlyk barada duýduryş bermek üçin bardy» diýip, ol aýtdy.
ABŞ-nyň ýokary derejeli aňtaw resmileri uruş döwründe rus kärdeşleri bilen aragatnaşygy dowam etdirdiler. Emma şeýle derejedäki ýüzbe-ýüz duşuşyklar henizem seýrek geçirilýär.
Höweslendiriş we basyş?
Saparyň mümkin bolan sebäpleriniň biri Ukraina bilen bagly bolup biler. Hususan-da, Tramp administrasiýasy Moskwany urşy bes etmek boýunça gepleşiklere yrmak mümkinçiliginiň henizem bardygyny anyklamaga çalyşýar. Tramp bilen Putiniň 2025-nji ýylyň awgustynda Alýaskada geçiren sammitine garamazdan, ABŞ-nyň araçylyk tagallalary petige direndi.
«Onuň sanawynyň başynda Wladimir Putine Ukraina garşy bu aç-açan agressiýa urşuny bes etmek barada gönüden-göni talap bildirmek bolar diýip umyt edýärin» diýip, Waşingtonda ýerleşýän Demokratiýalary goramak gaznasynyň Harby we syýasy kuwwat merkeziniň ýokary derejeli direktory Bredli Boumen Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Senatyň Ýaragly güýçler we Daşary gatnaşyklar komitetleriniň agzalaryna ozal milli howpsuzlyk boýunça maslahatçy bolan Boumen Waşingtonyň öz pozisiýasyny aýdyň düşündirmelidigini aýtdy. Onuň sözlerine görä, urşuň bes edilmezligi Russiýa garşy barha agyr çäreleriň görülmegine getirmeli, ABŞ bilen onuň ýaranlary bolsa Ukrainanyň özüni goramagyna kömek bermegini dowam etdirmeli.
Boumen mümkin bolan ýene bir meselä — Russiýanyň Eýrana berýän goldawyna-da ünsi çekdi.
Russiýa we Eýran
«Ol Wladimir Putine Eýrana emeli hemralary uçurmakda kömek bermegini bes etmelidigini hem aýdyp biler diýip umyt edýärin» diýip, Boumen aýtdy. Ol Moskwanyň Eýrana ABŞ güýçlerini nyşana almaga ýardam edip biljek goldawy, şol sanda nyşanalar baradaky maglumatlary, dronlar bilen bagly kömegi we beýleki harby mümkinçilikleri bermegi hem bes etmelidigini sözüniň üstüne goşdy.
Russiýanyň Eýran bilen giň gerimli harby we söwda gatnaşyklary bar. Ratkliffiň sapary ABŞ-nyň maliýe ministri Skott Bessentiň «Tähran ýalňyz galýança, bu zalym režimi aýakta saklaýan ähli ykdysady ýaşaýyş damarlaryny kesmek» boýunça täze kampaniýany yglan etmeginden bir gün soň boldy. Bessent režimi aýakta saklaýan işleri «bes etmek» üçin ýurtlara anyk möhletleriň beriljekdigini hem aýtdy.
Howard hem Eýranyň Ratkliffiň missiýasynyň esasy meselesi bolup biljekdigini çaklady. Emma ol munuň subut edilen fakt däl-de, özüniň çaklamasydygyny aýratyn nygtady. Onuň pikirine görä, Ratkliff Moskwany Eýrana üpjünçilik we kömek bermegi bes etmäge yrmaga çalyşýan bolmagy mümkin. Şeýle ýagdaýda bu sapar Kremle adatdan daşary göni duýduryşa öwrülip biler.
Boumen Russiýanyň Eýrana nyşanalar baradaky maglumatlary berendigi we Ukraina urşunda işlenip düzülen dron taktikalarydyr usullaryny geçirendigi baradaky habarlara salgylanyp geçdi. Onuň pikirine görä, Moskwanyň goldawy Eýranyň harby garşylyk görkezmek ukybyny saklamagynyň we gepleşiklere mejbur etmek üçin edilýän basyşa garşy durmagynyň sebäpleriniň biri bolup biler.
Duýgur pursatdaky seýrek sapar
Ratkliffiň Moskwa sapary onuň Russiýa babatda berk syýasatyň tarapdary hökmünde tanalýandygy sebäpli-de aýratyn üns çekdi. Howard Ratkliffiň ozal, Pentagon Ukrainadaky geňeşçileriniň sanyny azaltmaga girişýän mahaly-da, aňtaw we nyşanalary kesgitlemek boýunça kömek bermek üçin CIA geňeşçileriniň bu ýurtda galdyrylmagyny goldandygyna ünsi çekdi.
Howard munuň Ratkliffiň Trampa aýratyn güýçli täsiriniň bardygyny görkezýändigini aýtdy.
«Prezident onuň pikirine gulak asýar» diýip, Howard belledi.
Moskwa bolsa ABŞ-ny Russiýanyň çägine edilýän ukrain zarbalaryna güýçli goldaw bermekde aýyplady.
Daşary işler ministri Sergeý Lawrow şu aýyň başynda hiç hili delil getirmezden, Russiýanyň Döwlet departamentine «aňtaw maglumatlary we ABŞ-nyň Russiýanyň çuň içindäki ýerlerde zarbalary guramaga hem-de amala aşyrmaga has giňden gatnaşýandygy meselesi boýunça» sowallary iberendigini aýtdy.
Tussaglykdaky amerikalylar
Käbir synçylar Russiýada türmede ýa-da tussaglykda saklanýan amerikaly raýatlaryň ykbalynyň hem saparyň maksatlarynyň biri bolup biljekdigini çakladylar.
CIA ozal türmede saklanýan amerikaly raýatlaryň boşadylmagyny we ýurduna gaýtarylmagyny gazanmak boýunça tagallalarda möhüm rol oýnapdy. Olaryň arasynda 2024-nji ýylda amala aşyrylan we The Wall Street Journal gazetiniň habarçysy Ewan Gerşkowiçiň, Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň žurnalisti Alsu Kurmaşewanyň hem-de ABŞ-nyň deňiz pyýada goşunynyň öňki esgeri Pol Uilanyň azatlyga çykmagyna getiren tussag alyş-çalşygy hem bar.
Ratkliff Russiýa häkimiýetleri tarapyndan Ukrainany goldamakda aýyplanyp, Russiýada bir ýyldan gowrak tussaglykda saklanan rus-amerikan raýaty Kseniýa Karelinanyň boşadylmagy boýunça gepleşiklerde hem rol oýnady.
«Amerikan raýatyny bikanun tussaglykda saklaýan islendik ýurt bilen gepleşýän ABŞ resmisiniň her bir mümkinçilikde bu meseläni gozgamak boýunça uly jogapkärçiligi bar» diýip, Boumen aýtdy.
Ratkliffiň saparynyň dartgynlygy has-da güýçlendirmegi, diplomatik gepleşikler üçin ýol açmagy ýa-da anyk bir geleşigi amala aşyrmak üçin aňtaw aragatnaşyk kanalynyň peýdalanylmagyny aňladýandygy häzirlikçe jogapsyz galýar.
Waşington Russiýanyň Ukraina garşy urşuny bes etdirmäge çalyşýar. Emma Putin ABŞ-nyň diplomatik tagallalara gatnaşmagynyň dowam etmegini isleýän ýaly görünse-de, ABŞ-nyň we Kiýewiň front liniýasyny häzirki ýagdaýynda doňduryp, gepleşiklere başlamak baradaky çagyryşlaryny ret etdi. Muňa derek, ol Ukrainadan Moskwanyň güýçleriniň söweş meýdanynda ele geçirip bilmedik ýerlerini tabşyrmagy talap edýär.