Eýranyň Ýokary lideri Mojtaba Hameneýi Ýokary milli howpsuzlyk geňeşindäki (ÝMHG) wekili wezipesinde Mohammad Baker Zolkadry çalyşdy we onuň ýerine tejribeli serkerde Mohsen Rezaýini geňeşiň täze sekretary wezipesine belledi.
Bu hereket Eýranyň metbugatynda Zolkadryň ykbaly barada birnäçe günläp dowam eden çaklamalardan soň edildi. Çaklamalarda onuň wezipesinden çekilmek barada arza ýazandygy, emma formal taýdan ÝMHG-niň başlygy prezident Masud Pezeşkýanyň ony ret edendigi aýdylýar.
Prezident resmi taýdan ÝMHG-ä ýolbaşçylyk edýär, ýöne iş ýüzünde hut sekretar operasiýalara uly täsir ýetirýär we geňeşiň hereketlerini prezidentden has köp kesgitleýär. Şeýle-de bolsa, olaryň ikisi hem gutarnykly karar çykarmaýar, sebäbi ÝMHG-niň her bir karary diňe ýokary ýolbaşçy gol çekenden soň güýje girýär.
Zolkadr Eýranyň howpsuzlyk başlygy hökmünde 9-njy awgustda eden soňky beýanatynda Birleşen Ştatlardan Hormuz bogazyny täzeden açmagy, şol sanda Eýrana hiç haçan howp salmazlygy, uruş döwründe Tährana ýetirilen zyýanyň "doly öwezini dolmagy" we Eýranyň aktiwlerini "şertsiz" açmak talaplaryny öňe sürdi.
Yslam Rewolýusiýa Goragçylary Korpusynyň (IRGC) tejribeli serkerdesi Rezaýiniň bellenmegi Eýranyň haýsy ugurdan barýandygy barada soraglary döretdi.
Emma häkimiýet gurluşyndan daşary başga bir sorag açyk galýar: Onuň wadalaryny, çaklamalaryny we öwünjeňligini ýyllarboýy ýaňsylap gelen jemgyýet Rezaýini ýurduň iň möhüm howpsuzlyk edarasynyň başlygy wezipesine bellenmegini nähili kabul eder?
Ýaňsylamadan häkimiýete
Rezaýi 1980-nji ýyllarda Eýran-Yrak urşunyň we IRGC-niň esaslandyrylan ýyllarynyň iň berk goralýan syrlarynyň käbirini saklaýan serkerdedir we şol bir wagtyň özünde ol Eýranyň syýasy satirasynyň iň söýgüli nyşany bolup geldi. Indi, 71 ýaşynda, ol ýene-de Yslam respublikasynyň howpsuzlyk çözgütlerini kabul etmegiň merkezine düşdi.
Rezaýi 1997-nji ýylda harby formasyny syýasata çalyşdy we dört gezek prezidentlige dalaş etdi, 2005-nji ýyldaky ses berişlikden öň saýlawdan çykdy, soňra 2009, 2013 we 2021-nji ýyllarda ýeňildi we hiç haçan 3,9 milliondan köp ses alyp bilmedi.
Şol kampaniýalar ony geljekki ykdysatçy hökmünde görkezdi. Onuň iň batyrgaý wadasy: rialy sebitde dollardan we ýewrodan soň iň güýçli pula öwürmekdi. Emma adamlaryň hakykatdanam ýadynda galan sözler ykdysadyýet barada däl-de, uruş we pul bilen baglanyşyklydy.
Degişli maglumat
Yslam respublikasy 3.0: Eýranda häkimiýet kimde?2015-nji ýylda ol, eger Birleşen Ştatlar hüjüm etse, Eýranyň diňe ilkinji hepdede azyndan müň amerikanlyny zamun aljakdygyny we olary boşatmak üçin her adama birnäçe milliard dollar talap etjekdigini aýtdy - "we bu biziň ykdysady meselelerimizi hem çözer" diýdi. Eýranyň amerikan harbylaryny zamun almak arkaly ykdysady krizisden çykyp biljekdigi baradaky pikir ýyllarboýy ýaňsylama öwrüldi.
2026-njy ýylyň iýulyna çenli onuň äheňi güýçlendi. Rezaýi "bir wagtda uruş we gepleşikler" döwrüniň gutarandygyny yglan etdi - eger Waşington hüjümlerini dowam etdirse, Eýranyň "doly möçberli hüjüme we ýok etmäge" geçjekdigini aýtdy.
Şeýle-de, ol Hameneýiniň has syrly sözleriniň resmi däl terjimeçisi boldy. Täze ýokary lider Howpsuzlyk geňeşiniň Yslamabadyň özara düşünişmek memorandumy boýunça alyp barýan ugry bilen "prinsip taýdan" ylalaşmaýandygyny aýdandan soň, Rezaýi düşündiriş bermek üçin goşuldy: "Lider prinsip taýdan başgaça garaýyşdadygyny aýdanda, bu onuň göz öňünde tutan ýolunyň geňeşiň hakykatdanam alyp barýan ýolundan has gowudygyny aňladýar" diýdi.
Tährandaky garaýyşlar
Kadr çalyşygyna reaksiýa öňki görnüşde boldy we her topar bu hereketi öz nukdaýnazaryndan kabul etdi.
Howpsuzlyk geňeşiniň öldürilen öňki sekretary Ali Şamhanä ýakyn "Nour News" onuň wezipä bellenmegini fraksiýa däl-de, institutsional taýdan düşündirdi we onuň bellenmeginiň kadrlara däl-de, mandata baglydygyny öňe sürdi.
Neşiriň bellemegine görä, esasy mesele bir sekretaryň wezipesiniň soňlanmagy bilen başga biriniň wezipesiniň başlanmagynda däl-de, ýurduň giň strategik ugruny işläp düzmekde we utgaşdyrmakda sekretariatyň rolunyň giňelip-geňelmejeginde.
Gazetiň pikiriçe, dogry çemeleşilen halatynda, bu hereket "milli mümkinçilikleri birleşdirmäge" we Eýranyň syýasy goşa oppozisiýalaryndan daşlaşmagyna tarap geçişiň başlangyjy bolup biler - bu düşündiriş anyk bolman, fraksiýanyň içindäki üýtgeşikligi adaty dolandyryş reformasy hökmünde görkezmek üçin düşnüksiz.
Konserwatiw synçy Ali Kolhaki has anyk hasabat berdi we muny Howpsuzlyk geňeşiniň taryhyndaky iň çalt sekretar çalşygy diýip atlandyrdy. Ol Zolkadryň wezipesinden boşadylmagy baradaky ýagdaýlary bir aýdan gowrak wagt öň bolan wakalar, ýagny öňki ýokary ýolbaşçy Aýatolla Ali Hameneýiniň jynaza dabarasy mahalynda Hormuz bogazyndan geçýän gämilere edilen hüjümler bilen baglanyşdyrdy we Zolkadryň anyk agzalmadyk iş meseleleriniň bardygyny görkezdi.
Kolhaki şeýle hem ýakyn wagtda goşmaça harbylaryň wezipä bellenjekdigini çaklady, ol muny Rezaýiniň täze wezipesiniň üstüni ýetirýändigini aýtdy.
"Raja News" berk liniýaly neşir has öňe gidip, bu üýtgeşiklik bilen Zolkadryň haklydygyny görkezmäge çalyşdy.
Ol Zolkadryň ýokary ýolbaşçynyň geňeşdäki wekilçiliginden birden çykmagyna atyşygy bes etmek prosesinden, gepleşiklerden we Yslamabat Ähtnamasynyň tassyklanmagyndan başgaça baha berip bolmajakdygyny öňe sürdi. Gazet bu hereketiň täze ýokary ýolbaşçynyň hakykatda Ähtnama gol çekmäge razy däldigini tassyklaýandygyny nygtady.
Mohammad Baker Zolkadr 2026-njy ýylyň martynda Ysraýylyň hüjüminde öldürilen Ali Larijaniden soň Ýokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň sekretary wezipesine geçdi.
Zolkadryň ýerine Rezaýi gelensoň, gepleşik toparynyň ýolbaşçylar bilen doly utgaşykly hereket edendigi barada açyk aýdyp bolmajakdygyny neşir öňe sürdi. Başgaça aýdylanda: berk liniýanyň tarapdarlary kadrlar çalşygyny Hameneýiniň diplomatik prosesde çetde galandygynyň subutnamasy we oňa öňki garşylyklarynyň tassyklanmasy hökmünde kabul etdiler.
Emma reformaçy syýasy analitik Ahmad Zeidabadi has seresaply çykyş edip, asla anyk düşündiriş bermekden ýüz öwürdi.
Ol Zolkadryň we Rezaýiniň iş tejribesini we ýakynda eden jemgyýetçilik beýanatlaryny göz öňünde tutup, bu ädime Eýranyň "bulaşyk, çylşyrymly güýç gatnaşyklarynyň torunyň" daşyndan seretmegiň "hakykatdanam örän kyndygyny" ýazdy. Bu daşarky synçylarda we belki-de eýranlylaryň özlerinde karara näme sebäp bolandygy barada ýeterlik düşünjesiniň ýokdugyny görkezýär diýdi.