ABŞ-nyň sanksiýa bilermenleri Tramp administrasiýasynyň Eýrany ykdysady taýdan izolirlemäge gönükdirilen täze kampaniýasynyň netijeli gyzyşma bolup biljekdigini aýdýarlar, ýöne olar munuň diňe Waşington öz haýbatlaryny hereket bilen berkiden halatynda şeýle boljakdygyny belleýärler.
ABŞ-nyň Gazna sekretary Skott Bessent 24-nji awgustda "Ykdysady taýdan ýekirilen" diýip atlandyran operasiýasyny yglan etdi. Ol muny Eýranyň söwda hyzmatdaşlaryny Tähran bilen söwda gatnaşyklaryny saklap galmak bilen ABŞ-nyň maliýe ulgamyna elýeterliligiň haýsam bolsa birini saýlamaga mejbur etjek görülmedik tagalla hökmünde häsiýetlendirdi.
Emma muňa garamazdan, Bessent bada-bat görüljek birnäçe çäre bilen çäklendi we esasy mesele - Waşington Eýranyň düzümlerinden we has kiçi araçylardan aňry geçip, Eýranyň girdejisiniň esasy bölegine, Hytaýyň maliýe edaralaryny we nebit satyn alyjylaryny gönüden-göni nyşana almaga taýýarmy ýa-da ýokmy diýen mesele çözülmän galdy.
Bu töwekgellik Pekiniň jogap çäresini görmegine germegine getirip, Si Szinpiniň 24-nji sentýabrda Waşingtona meýilleşdirilen saparyndan öň, iki ýurduň arasyndaky söwda urşunyň gaýtadan başlanmagyna hem sebäp bolup biler.
Daşary ýurt aktiwlerine gözegçilik eden edarada (OFAC) derňewçi we bölüm müdiri bolup işlän, ABŞ-nyň öňki gazna işgäri Maýkl Parkeriň pikirine görä, Bessentiň sözleri, görnüşinden, derhal sanksiýa girizmäge däl-de, daşary ýurt hökümetlerine duýduryş bermek we basyş etmek niýeti bilen aýdylana çalym edýär.
“Sekretar Bessentiň sözleri ABŞ-nyň sahna arkasyndaky diplomatiýasyny goldamak üçin edilen jemgyýetçilik duýduryşy ýaly bolup görünýär” diýip, Parker Azatlyk Radiosyna aýtdy.
“Ol Hytaýdaky ýa-da başga ýerdäki esasy aktýorlara, giň gerimli çäreleri görmezden ozal, öz boluşlaryny üýtgetmek we abraýlaryny saklamak üçin mümkinçilik berýäne çalym edýär”.
"Munuň ýagdaýy üýtgediji bolup-bolmazlygy ABŞ-nyň we onuň ýaranlarynyň has giň gerimli çäreleri, hususan-da I derejeli (iň uly) banklara garşy nähili derejede we haýsy ulgamlaýyn derejede çäre görjegine bagly bolar" diýip, ol aýtdy.
Bu mümkinçilik kampaniýanyň ygtybarlylygy üçin möhüm ähmiýete eýe bolup durýar.
Birleşen Ştatlaryň Eýrana garşy sanksiýalary girizmekde uly tejribesi bolup, Tähran Waşington üçin gönüden-göni elýeterli bolmadyk gizlin kompaniýalar, araçylar, kölege ýük daşamasy we maliýe kanallary arkaly, bu sanksiýalara ýyllarboýy hötde gelýär.
Administrasiýanyň Eýranyň nebit daşamak we sanksiýalardan gaça durmak üçin ulanýan "her bir düwnüni, her bir ulgamyny, her bir ýardamçysyny" kartalaşdyrandygy barada eden beýanaty galan kanallaryň köpüsiniň ýapylmak ähtimallygyny görkezýär.
Emma sanksiýa bilermenleri bir boşlugy – Hytaýy ýapmagyň has kyn boljakdygyny aýdýarlar.
Hytaýyň synagy
Bessent Maliýe ministrliginiň Eýran bilen gatnaşygyny dowam etdirýän guramalary anyklandygyny we düzgün bozanlara bu gatnaşyklary kesmek üçin soňky möhletiň bellenjekdigini ýa-da olaryň ABŞ-nyň sanksiýalaryna sezewar boljakdygyny aýtdy. Onuň aýtmagyna görä, ýapylyş döwürleriniň dowamlylygy aýratyn ýagdaýlara bagly bolar.
"Hiç kim ABŞ-nyň sanksiýalaryndan ýokarda bolup bilmez" diýip, Bessent Eýran nebitiniň esasy alyjysy bolan Hytaý barada soralanda aýtdy. "Eger olar transaksiýalara ýardam etseler we Eýranyň nebitini pula, repressiýa öwürýän ekosistemanyň bir bölegi bolsalar, onda olar nyşana alnarlar."
Ol sözüniň üstüni ýetirip, ýene şeýle diýdi: "Eýran üçin pul ýuwulmagyna ýardam edýän islendik gurama ABŞ-nyň dollar ulgamyndan çykarylar. Sagat ýaňy işlemäge başlady."
Bu kampaniýanyň öňünde durýan iň möhüm soragy döredýär: Waşington hakykatdanam Hytaýyň esasy maliýe edarasyna garşy sanksiýa girizse näme bolar?
Demokratiýalary Goramak Gaznasynyň (FDD) ylmy işgäri we OFAC-yň öňki resmisi Maks Meizliş Gaznanyň aprel aýynda Hytaýdaky, Hoňkoňdaky, Omandaky we Birleşen Arap Emirliklerindäki banklara, Eýran sanksiýalaryndan gaça durmagy goldamagyny dowam etdirseler, ikinji sanksiýalaryň girizilmek mümkindigi barada duýduryş hatlaryny iberendigini belledi.
"Eger ABŞ Hytaýa garşy göreşmese, Eýrana akýan pul serişdeleriniň akymyny togtatmak mümkin däl" diýip, Meizliş aýtdy. Meizliş, hususan-da, Waşingtonyň 2012-nji ýylda ABŞ dollaryna elýeterliligini kesen bankyna, Hytaýyň Kunlun bankyna ünsi çekdi.
“Hytaýyň Kunlun banky sanksiýalar sanawynda birinji orunda bolmaly” diýip, Meizliş aýtdy. Ol ABŞ-nyň banka garşy öňki gören çäresini “esasan simwoliki” diýip häsiýetlendirdi we täze kesgitlemäniň onuň düýp kompaniýasyna, Hytaýyň Milli Nebit Korporasiýasyna gatnaşyklary kesmek üçin edilýän basyşy artdyryp biljekdigini aýtdy.
Hytaýyň Waşingtondaky ilçihanasy sanksiýalaryň we basyşlaryň Eýran meselesini çözmejekdigini aýtdy we muňa derek syýasy we diplomatik tagallalaryň edilmegine çagyrdy.
"Eýran meselesine gelende, sanksiýalar we basyşlar meseläni çözmäge kömek etmeýär" diýip, ilçihana aýtdy. "Hytaý degişli taraplary esasly çäreleri görmäge we meseläni syýasy we diplomatik ýollar arkaly çözmäge çagyrýar."
Bessent ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň dünýä liderlerine Eýran hökümeti bilen gatnaşyklary bes etmek barada anyk talaplar bilen jaň edýändigini aýtdy. Ol Trampyň bu barada prezident Si bilen gönüden-göni gürleşjekdigini ýa-da gürleşmejekdigini aýtmady.
Ozal Döwlet departamentiniň Sanksiýa syýasaty we durmuşa geçiriş edarasyna ýolbaşçylyk eden, şu ýylyň başynda pensiýa çykan tejribeli ykdysatçy Jim Mullinaks Hytaý banklaryny nyşana almagyň netijeleriniň esasan haýsy edaralaryň gatnaşýandygyna bagly boljakdygyny aýtdy.
"Meniň düşünişimçe, uly dörtlük Eýran bilen bagly amallary dolandyrmaýar" diýip, Mullinaks Azatlyk Radiosyna aýtdy. "Hytaý Eýran, DKTR we ş.m. bilen iş salyşmak üçin ýörite edaralary döretmäge meýilli".
Bu Waşingtona giň global maliýe ulgamyny bozmazdan hem Eýran bilen aradaky amallary amala aşyrýan banklary nyşana almaga mümkinçilik berip biler.
"Hytaýyň reaksiýasy bankyň ululygyna bagly bolar. Emma ar alynmagyna garaşyň... Eger Hytaý pökgi oýnamasa, beýlekiler hem oýnamaz we munuň nädip möwjemä getirmejekdigini görmek kyn" diýip, Mullinaks aýtdy.
Sanksiýalardan gaçýanlar üçin duýduryş
Bessent ýurtlaryň we guramalaryň Eýran bilen gatnaşyklaryny bes etmek üçin möhlet aljakdygyny we möhletiň her bir aýratyna alnan ýagdaýa görä kesgitlenjekdigini aýtdy. Sanksiýa syýasaty we halkara diplomatiýasy bilen ýyllarboýy meşgullanan Mullinaks duýduryş döwrüniň logikasyny gorady.
"Eger-de maksat Eýranyň pul geçirmek ukybyna päsgel bermek bolsa, onda kanaly ýapmak belli bir möçberdäki serişdäni doňdurmakdan has möhüm" diýip, Mullinaks aýtdy.
"Öňki diplomat hökmünde, men diplomatik kampaniýa ideýasyny gowy görýärin - siz ýurtlaryň öz edaralaryna garşy sanksiýa girizileninden herekete geçmegini isleýärsiňiz" diýip, ol aýtdy.
Emma Meizliş Bessentiň duýduryşlarynyň başga bir maksada - maliýe bazarlaryny mümkin bolan päsgelçilikli hereketlere taýýarlamaga hem hyzmat edip biljekdigini aýtdy.
Hormuz bogazyndan nebitiň, suwuklandyrylan tebigy gazyň we beýleki möhüm harytlaryň akymlarynyň geçmegine döredilen uly bökdençlikler sebäpli, global söwda bireýýäm kynlaşdy diýip, ol aýtdy.
Obligasiýalaryň girdejililiginiň ýokarlanmagy dünýä bazarlaryny has-da howsala saldy.
"Bessentiň duýduryşy bazaryň başgaça bolanda sarsgyn döretjek bir ýagdaýa uýgunlaşmagyna hem hyzmat edip biler" diýip, Meizliş aýtdy.
Hakykatda üstünlik nähili görner?
Administrasiýa maksimalist maksady - doly ykdysady izolýasiýany hödürledi. Azatlyk Radiosy bilen söhbetdeş bolan bilermenler üstünligiň has çylşyrymly ölçegine ünsi çekýärler.
Mullinaksyň pikirine görä, administrasiýa sanksiýalara ahyrynda syýasy netijäni gazanmak üçin niýetlenen gural hökmünde garaýana meňzeýär.
"Meniň pikirimçe, administrasiýa üstünligi Eýranyň Hormuz bogazyny gaýtadan açmak, terrorçylygy maliýeleşdirmezlik/ýadro ýaragyny edinmezlik we sebitdäki hüjümleri bes etmek üçin gepleşik stoluna gaýdyp gelmeginde görýär" diýip, ol aýtdy.
Emma muňa garamazdan, sanksiýalar, hususan-da Eýrana edilýän basyş global energiýa bazarlaryna ýaýrap başlasa ýa-da adaty eýranlylar üçin zerur harytlary almagy kynlaşdyrsa, garaşylmadyk netijeleri hem döredip biler.
"Bizde eýýäm global ykdysady problema bar we men ynsanperwerlik meselesiniň hem golaýdadygyna ynanýaryn" diýip, Mullinaks aýtdy.
Ol halkara konwensiýalarynyň azyk we derman ýaly ynsanperwerlik harytlary bilen baglanyşykly geleşikleri göz öňünde tutýandygyny belledi we Tramp administrasiýasynyň bu ugurdaky goraglary şol bir görnüşde saklap galjakdygyny sorag astyna aldy.
Has çuňňur sorag bolsa ykdysady basyşyň agyr sanksiýalar astynda ýaşamak ukybyny eýýäm görkezen hökümeti syýasy eglişiklere getirjekdigi ýa-da ýokdugy baradaky mesele bolup durýar.
"Bu režimi näçe derejede gowşadar?" diýip, Mullinaks sorady. "Men olar eýýäm gowşak diýip hem pikir ederdim, ýöne bu olaryň ABŞ-a we global ykdysadyýete zyýan ýetirmek ukybyna kän täsir etmeýän ýaly."
“Ykdysady taýdan ýekirilen” operasiýasy bilen baglanyşykly esasy nämälimlik şundan ybarat. Eger Eýran çäklendirmelerden gaça durmaga kömek etmäge taýyn alyjylary, banklary we ýurtlary tapmagyny dowam etdirse, ol “hiç bir syzma” gazanyp boljak syýasy netije däl-de, eýsem arzuw bolmagynda hem galyp biler.
Eger ABŞ nol syzdyryşa ýetmek üçin Hytaýyň esasy maliýe edaralary bilen gapma-garşy bolmak zerurlygy baradaky karara gelse, Eýrana garşy sanksiýa kampaniýasy örän çalt bir ýagdaýda has uly zada - Waşingtonyň öz ykdysady kuwwatyny, sanksiýalaryň ýerine ýetirilmegini giň ykdysady gapma-garşylyga öwürmezden, esasy geosyýasy bäsdeşleriniň birine garşy gönükdirmegi başarmagynyň synagyna hem öwrülip biler.