'Yza dolanyň, iş orunlary bar'
Merkezi Aziýa ýurtlarynyň häkimiýetleri zähmet migrantlaryny ýurda dolanmaga çagyrýarlar. Olar iş orunlarynyň bardygyny belläp, dolanmagy saýlanlara goldaw ediljegini wada berýärler.
"Yza dolanyň, iş orunlary bar" diýip, Gyrgyzystanyň prezidenti Sadyr Japarow 11-nji oktýabrda Batken sebitiniň ýaşaýjylary bilen duşuşygynda daşary ýurtlarda ýaşaýan watandaşlaryna ýüzlenip aýtdy. "Adamlar 'eger dolansak, näme iş ederis?' diýip soraýarlar, käbirleri hatda öz öýleriniň ýokdugyny hem aýdýarlar. Hut şonuň üçin hem biz Döwlet ipoteka kompaniýasy arkaly ýaşaýyş jaýlaryny gurýarys."
Japarow soňky döwürde daşary ýurtlarda işleýän gyrgyz raýatlarynyň sanynyň azalyp başlandygyny, ýöne zähmet migrasiýasynyň düýbünden togtamandygyny belledi.
Gyrgyzystanyň Zähmet, sosial gorag we migrasiýa ministrliginiň maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylyň başynda respublikanyň 736 600 raýaty ýurduň daşynda işleýärdi; 2025-nji ýylda bu görkeziji 798 400 adama deň bolupdyr.
Yza dolanmak çagyryşlary, öňki migrantlar üçin ýurtda ýaşaýyş we iş şertlerini döretmek boýunça görülýän çäreler bilen utgaşdyrylýar. Maý aýynda Gyrgyzystan, 2026-njy ýyldan 2030-njy ýyla çenli döwri öz içine alýan we ýurda dolanýan migrantlary jemgyýete gaýtadan goşmak boýunça maksatnamasyny tassyklady. Oktýabr aýynda bolsa kanun çykaryjylar, zähmet migrasiýasyndan dolanyp, öz işini açan adamlar üçin salgyt ýeňilliklerini girizmegi teklip etdiler.
Özbegistanda hem migrantlaryň Russiýadan yza dolanmak meýli aýdyň görünýär. Migrasiýa agentliginiň maglumatlaryna görä, şu ýylyň 25-nji awgustyndan 5-nji sentýabryna çenli, ýagny gysga wagtyň içinde 96 415 raýat ýurda dolanypdyr. Häkimiýetler şeýle hem öňki migrantlaryň ýüzlerçesiniň öz ýurdunda iş tapandygyny habar berýärler.
Şol bir wagtyň özünde, Russiýa iş gözläp gidýän özbek raýatlarynyň sany hem azalýar. Özbegistanyň Merkezi bankynyň hasabatyna görä, 2026-njy ýylyň birinji ýarymynda 1,18 million raýat işlemek maksady bilen ýurtdan çykypdyr; bu bolsa 2025-nji ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende 13,2 göterim azdyr.
Täjigistanda hem häkimiýetler daşary ýurtlara iş gözläp gidýän adamlaryň sanynyň azalýandygyny habar berdiler. 2026-njy ýylyň iýul aýynda Statistika agentliginiň ýolbaşçysy Jamşed Nurmuhammadzod, ýylyň birinji ýarymynda bu görkezijiniň 1,7 göterim azalandygyny mälim etdi. Emma ol ýurtdan gidenleriň anyk sanyny aýtmady we bu azalmanyň sebäplerini hem düşündirmedi.
'Russiýada ýagdaý agyrlaşdy'
Täjigistanyň demirgazygyndaky Konibodom şäherinden bolan 34 ýaşly Şamsiddin, 2025-nji ýylyň başlarynda işlemek üçin Russiýa gitdi. Ol zerur resminamalary taýýarlap, Sankt-Peterburgdaky gurluşyk meýdançalarynyň birinde iş tapdy.
"Şertler agyrdy, ýöne men her aýda öýümdäki maşgalama iberip, hatda biraz pul hem tygşytlap bildim" diýip, Şamsiddin gürrüň berýär.
Russiýada bir ýyl işläninden soň, ol öýüne dolandy we Täjigistanda alty aý boldy. 2026-njy ýylyň awgust aýynda ol işlemek üçin ýene-de Sankt-Peterburga gitmegi ýüregine düwdi, emma "Pulkowo" howa menziline baranda, onuň ýurda girmegine rugsat berilmedi.
Degişli maglumat
'Guramaçylykly gulçulyk': Orsýetiň migrantlar boýunça berk düzgünleri Merkezi Aziýaly işçilere täsir edýärŞamsiddine Russiýa girmegine gadagançylygyň girizilendigi aýdyldy. Ol serhet işgärinden bu gadagançylygyň sebäbini soranda, anyk jogap alyp bilmändigini belledi.
"Men şol wagt Sankt-Peterburgda işleýän doganlarym bilen gyssagly habarlaşyp, olardan yza gaýtmak üçin bilet satyn alyp bermeklerini haýyş etmeli boldum. Şeýdip, gelen uçarym bilen yzyma — Täjigistana dolanmaly boldum" diýip, ol gürrüň berýär.
Bu wakadan soň, Şamsiddin Russiýada oňa girizilen gadagançylygyň möhleti tamamlanandan soň hem gaýtadan iş gözlemezligi ýüregine düwdi. "Russiýada ýagdaýlar kynlaşdy; hatda ýurda girmekde hem kynçylyk döredýärler. Heniz ýetip barmankaň, kynçylyklar başlanýar. Her ädimde berk gözegçilik bar, şeýle hem Merkezi Aziýadan gelen adamlara garşy äsgermezçilikli, kemsidiji garaýyş bar. Elbetde, gowy adamlar hem bar, ýöne duşmançylygyny gizlemeýänler has köp" diýip, Şamsiddin aýdýar.
Konibodoma dolanandan soň, ol ýerli gurluşyk toparlarynyň birine goşuldy. Onuň aýtmagyna görä, häzirki wagtda şäherde gurluşyk işleri örän güýçli depginde alnyp barylýar, şonuň üçin iş köp. Ol günde 200 somoni (20 ABŞ dollaryndan biraz gowrak) gazanýar. Bu uly pul däl, ýöne onuň kiçijik maşgalasyny — aýalyny we iki çagasyny eklemäge ýetýär.
"Men Russiýa gaýdyp gitmek islemeýärin" diýip, ol aýdýar.
Russiýanyň zähmet bazary özüne çekijiligini ýitirýärmi?
Daşary ýurtlarda ýaşaýan watandaşlaryň hukuklaryny goramak, olara hukuk bilimini bermek we jemgyýete goşulmaklaryna ýardam etmek bilen meşgullanýan, Özbegistana degişli "Watandosh" portalynyň esaslandyryjysy we hukukçy Botirjon Şermuhammedow, Russiýanyň zähmet bazarynyň hakykatdanam özüne çekijiligini ýitirip barýandygyny belleýär.
Onuň düşündirmegine görä, migrantlar has berk barlaglar we çäklendirmeler bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar; şol bir wagtyň özünde, kanuny statusy almak we gündelik ýaşaýyş çykdajylaryny ödemek hem barha kynlaşýar.
Migrant işgärleriň hukuklaryny we bähbitlerini goramaga gönükdirilen, Gyrgyzystandaky "Insan-Leilek" jemgyýetçilik gaznasynyň direktory Gulnara Derbişewa hem migrantlaryň kararlaryna täsir edýän şol bir sebäpleri belleýär: Russiýada galmak düzgünleriniň berkidilmegi we munuň üstesine-de, howpsuzlyk duýgusynyň gowşamagy.
Gülnara Derbişewa, Gyrgyzystanyň "Insan-Leýlek" jemgyýetçilik gaznasynyň müdiri.
Onuň sözlerine görä, “Crocus City Hall” konsert meýdançasynda bolan terrorçylykly hüjümden soň, Merkezi Aziýadan gelen migrantlar barha köp barlaglara, etniki taýdan tankytlanmalara we howpsuzlyk duýgusynyň gowşamagyna duçar bolandyklary barada habar berýärler.
Adam hukuklaryny goraýjy ksenofobiýa hadysalarynyň köpelýändigini we migrantlara basyşyň artýandygyny belleýär.
Çagaly maşgalalar üçin başga bir päsgelçilik bar, 2025-nji ýylyň 1-nji aprelinden başlap, rus mekdeplerinde okaýan daşary ýurt raýatlarynyň çagalary üçin hökmany rus dili synagy girizildi. Eger çaga synagdan geçip bilmese, ony mekdebe kabul edip bolmaýar.
Ýekaterinburgdaky 149-njy mekdepde migrantlaryň çagalary. Arhiw suraty
"Çagaly maşgalalar üçin bu goşmaça päsgelçilige öwrüldi, käbir ýagdaýlarda bolsa, olaryň yzlaryna — öýlerine dolanmak baradaky kararyna täsir edýär" diýip, Derbişewa aýdýar.
Mekdep okuwçylaryna bildirilýän has berk talaplar, Russiýanyň migrantlar babatyndaky giňişleýin syýasatynyň bir bölegidir. Soňky ýyllarda Russiýanyň häkimiýetleri "gözegçilik astyndaky şahslaryň" sanawyny girizdiler, daşary ýurt raýatlaryny kazyýet karary bolmazdan, ýurtdan çykarmaga rugsat berdiler we Moskwa hem-de Moskwa sebitinde migrantlaryň hereketine gözegçilik etmek üçin ýörite programmany ulanyp başladylar. Beýleki çäklendirmeler bilen bir hatarda, bu çäreler daşary ýurt raýatlary, şol sanda Merkezi Aziýadan gelenler üçin goşmaça kynçylyklary döredýär we Russiýadaky migrantlaryň sanynyň azalmagyna getirýär.
Mundan başga-da, Döwlet Dumasy üýtgetmeler toplumyny ara alyp maslahatlaşýar. Bu üýtgetmelere görä, uly ýaşly migrantlar diňe özleri üçin däl, eýsem Russiýa özleri bilen bile gelen we olara garaşly bolan maşgala agzalarynyň her biri üçin hem şahsy girdeji salgydyny öňünden, bellenen möçberde tölemeli bolarlar. Migrantlaryň çagalary kämillik ýaşyna ýetenlerinde, ýa iş rugsatnamasyny almaly, ýa-da ýurtdan çykyp gitmeli bolarlar. Şeýle hem, eger daşary ýurt raýaty bir ýylyň dowamynda on aýdan az işlän bolsa, oňa wagtlaýyn ýa-da hemişelik ýaşaýyş rugsatnamasy berilmez ýa-da bar bolan rugsatnamasy ýatyrylar.
Bu üýtgetmeleriň 2027-nji ýylda güýje girmegine garaşylýar. Eger kabul edilse, olar Russiýada maşgalalary bilen ýaşaýan migrantlar üçin täze kynçylyklary döredip biler. Bu çäreler ýurtda daşary ýurtly ilatyň sanynyň azalýan döwründe girizilýär; bu ýagdaý resmi statistikalarda hem öz beýanyny tapýar.
Russiýanyň Howpsuzlyk Geňeşiniň maglumatlaryna görä, 2026-njy ýylyň 1-nji apreline çenli ýurtda 6,1 million daşary ýurt raýaty bolupdyr — bu bolsa öňki ýyl bilen deňeşdirilende 700 müň adamyň gidendigini aňladýar. 2026-njy ýylyň birinji çärýeginde Russiýa 2,5 million daşary ýurt raýaty barypdyr; bu görkeziji 2025-nji ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende 15 göterim azdyr. 2026-njy ýylyň sentýabr aýynda Russiýanyň Içeri işler ministriniň birinji orunbasary Andreý Kikot soňky 18 aýyň dowamynda takmynan 100 müň daşary ýurt raýatynyň ýurtdan çykarylandygyny, ýene-de 200 müň töweregi adamyň bolsa ýurda girmegine gadagançylyk girizilendigini habar berdi.
Uruş we mobilizasiýa
Migrasiýa düzgünleriniň berkidilmeginden we barlaglaryň güýçlendirilmeginden başga-da, Ukrainadaky uruş hem adamlaryň öz ýurduna dolanmak baradaky kararlaryna täsir edip biler. "Migrantlaryň arasynda daşary ýurt raýatlarynyň — ýa-da ýakynda Russiýanyň raýatlygyny alanlaryň — harby gulluga çagyrylyp bilinjekdigi barada alada saklanýar. Mobilizasiýanyň täze tolkunynyň hakykatdanam boljakdygy barada anyk tassyklanan maglumat bar diýip aýtmasam-da, şeýle aladalar we myş-myşlar adamlaryň migrasiýa bilen baglanyşykly kararlaryna hakykatdanam täsir edýär" diýip, Gulnara Derbişewa belleýär.
Migrasiýa boýunça bilermen we "Tong Jahoni" adam hukuklary guramasynyň esaslandyryjysy Walentina Çupik
Migrasiýa boýunça hünärmen we "Tong Jahoni" atly adam hukuklaryny goraýjy guramanyň esaslandyryjysy Walentina Çupik, Russiýa gelýän migrantlaryň sanynyň azalmagynyň, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň raýatlarynyň öz ýurtlaryna köpçülikleýin gaýdyp barmagyna degişli soňky habarlardan has öň başlandygyny belleýär. Ol bu ýagdaýy, bölekleýin, uruş bilen baglanyşdyryp, 2022-nji ýylyň güýzünde Russiýada amala aşyrylan mejbury mobilizasiýany mysal getirýär.
Çupigiň hasaplamalaryna görä, 2019-njy ýylda Russiýada 13,5 million migrant bolup, olaryň 9,2 milliony zähmet migrantlarydy. Ol 2022-nji ýylyň ahyryna gelip, bu sanlaryň degişlilikde 6,5 milliona we 4,2 milliona çenli pese düşendigini belleýär.
Bilermen şol wagtdan bäri statistiki maglumatlaryň elýeterliliginiň peselendigini we Içeri işler ministrliginiň soňky maglumatlarynyň öňki görkezijiler bilen gönüden-göni deňeşdirilip bolmajakdygyny aýdýar. Çupik ýakynda çap edilen 9,5 million daşary ýurt raýaty baradaky sanlara ünsi çekýär: "Bu sana syýahatçylar we birnäçe gezek girip-çykanlar hem girýär, emma zähmet migrantlarynyň hakyky sany 1,7 milliona barabar". Şeýle-de bolsa, hasaplamagyň bir bitewi usulyýetiniň ýoklugy sebäpli, bu sanlar migrasiýa akymlaryndaky üýtgeşikligiň gerimini ygtybarly bahalandyrmaga mümkinçilik bermeýär.
Urşuň migrantlaryň kararlaryna täsiri barada gürrüň edende, Çupik 2022-nji ýylyň güýzündäki wakalary ýatladýar. "24-nji sentýabr bilen 8-nji noýabr aralygynda migrantlar köpçülikleýin tutulyp — köçelerde, ýaşaýan ýerlerinde we iş ýerlerinde — mejbury tertipde fronta ugradyldy. Adam hukuklaryny goraýjylaryň işjeňligi we migrantlaryň gelip çykan ýurtlarynyň hökümetleriniň basyşy netijesinde bu tejribe bes edildi, emma daşary ýurt raýatlarynyň harby gulluga meýletin goşulmak ýagdaýlary dowam edýär" diýip, hukuk goraýjy belleýär.
'Russiýa indi ýeke-täk ýa-da iň amatly ýer däl'
Russiýanyň zähmet bazarynyň özüne çekijiliginiň peselmegi, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň raýatlarynyň daşary ýurtlarda işlemekden doly ýüz öwürmäge taýýardygyny aňlatmaýar. Bu sebitden millionlarça adam Russiýada ýaşamagyny we işlemegini dowam etdirýär. Şeýle-de bolsa, zähmet migrasiýasynyň däp bolan modeli kem-kemden üýtgeýär we alternatiw ugurlara has köp üns berilýär.
"Aýdyň bir tendensiýa bar, ýöne men muny entek Russiýadan köpçülikleýin gaýdyş diýip atlandyrmazdym" diýip, Botiržon Şermuhammad aýdýar.
Botirjon Şermuhammad, Özbegistanyň "Watandosh" portalynyň esaslandyryjysy.
Onuň aýtmagyna görä, köp migrant täzeden iş gözläp gitmezden ozal, wagtlaýynça öýlerine dolanýarlar. "Tomus we güýzüň başy toý möwsümidir, bu döwürde adamlar köplenç garyndaşlarynyň toýlaryna gatnaşmak üçin yzlaryna dolanýarlar. Gysga wagtyň içinde köp adamyň gelmegi, olaryň Russiýadan hemişelik gaýdandygyny aňlatmaýar. Bu ýerde köpçülikleýin gaýdyp gelmek barada däl-de, eýsem zähmet migrasiýasy ugurlarynyň kem-kemden üýtgeýändigi barada aýtmak has dogry bolar" diýip, bilermen belleýär.
Ol Özbegistanyň öz raýatlary üçin Günorta Koreýada, Ýewropada, Ýaponiýada we beýleki ýurtlarda iş mümkinçiliklerini giňeltmäge işjeň synanyşýandygyny nygtaýar. 2025-nji ýylyň ahyryna çenli şol ýurtlarda we sebitlerde ýaşaýan özbek raýatlarynyň sany 320 000 töweregine ýetdi, bu bolsa öňki ýyl bilen deňeşdirilende 8 göterim artandygyny görkezýär.
Gyrgyzystanyň "Insan-Leilek" atly jemgyýetçilik gaznasynyň direktory Gulnara Derbişewa hem migrasiýa ugurlarynyň dürlüleşýändigine ünsi çekýär. Onuň bellemegine görä, käbir migrantlar indi Russiýany girdeji gazanmak üçin ýeke-täk ýa-da hökmany barylmaly ýer hökmünde görmeýärler.
"Häzirki wagtda biz diňe bir öýe dolanmak hadysasyny däl, eýsem migrasiýa ugurlarynyň has giňişleýin dürlülik prosesini görýäris. Adamlar indi Ýewropa, Günorta Koreýa, Türkiýe we beýleki Aziýa ýurtlary barada oýlanyp başlaýarlar" diýip, Derbişewa belleýär.
Walentina Çupik hem Russiýa dolanmazlygy ýüregine düwen, ýöne öz ýurtlarynda laýyk iş tapyp bilmedik migrantlar barada gürrüň berýär. Onuň aýtmagyna görä, adamlar Beýik Britaniýada, Germaniýada, Polşada, Wengriýada, Çehiýada, Türkiýede, Günorta Koreýada we Wýetnamda kanuny esasda işlemek mümkinçiliklerini gözläp, oňa ýüz tutýarlar.
Degişli maglumat
Reýdler, gadaganlyklar we harby gulluga çekmek. Russiýa Merkezi Aziýadan gelen zähmet migrantlaryny nähili ýitirýärŞeýle-de bolsa, zähmet migrasiýasynyň täze ugurlaryna geçiş wagty we serişdeleri talap edýär. Başga bir ýurtda işlemek üçin dili bilmek, hünär derejeleriniň resmi taýdan ykrar edilmegi, wizanyň resmileşdirmek we goşmaça maliýe çykdajylary zerur bolup biler. Şonuň üçin daşary ýurtlardaky iş mümkinçilikleri diňe bir migrantlaryň gitmek isleglerine däl, eýsem täze zähmet bazarlarynyň olar üçin näderejede elýeterlidigine hem baglydyr.
Sebitiň zähmet bazarlary yzyna dolanýan migrantlary kabul etmäge taýynmy?
Şol bir wagtyň özünde, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň häkimiýetleri daşary ýurtlarda iş mümkinçiliklerini giňeltmäge synanyşmak bilen bir hatarda, yzyna dolanýanlara-da goldaw berýärler. Emma Şermuhammadyň belleýşi ýaly, öňki migrantlar üçin öz ýurtlarynda diňe bir iş tapmak ýeterlik däldir; olar daşary ýurtlarda gazanan girdejilerine deň gelýän girdeji gazanmalydyr.
"Özbegistanda iş bilen üpjün etmek, hünär taýýarlygy we telekeçiligi goldamak boýunça maksatnamalar bar. Ýöne esasy mesele adama diňe bir iş bermek däl, eýsem oňa mynasyp we durnukly girdeji gazanmaga mümkinçilik döretmekdir. Eger öňki migrant öz ýurdunda daşary ýurtlardakydan ep-esli az gazansa, ol ýene-de daşary ýurda gitmegiň ýollaryny gözläp başlar. Eger iş orunlary ýeterlik bolmasa, resmi däl iş üpjünçiligi artyp biler, iş üçin bäsdeşlik güýçlenip biler we öň migrantyň gazanjyna bil baglan maşgalalaryň girdejisi azalyp biler. Şonuň üçin esasy maksat adamlary diňe yzyna getirmek däl, eýsem ýurduň içinde mynasyp hak tölenýän iş orunlaryny döretmekdir. Gysga wagtyň içinde köp sanly adamy gowy hak tölenýän iş bilen üpjün etmek hakykatdan daşda galýar. Şol sebäpli, köp adam başga ýurtlarda iş gözlemegini dowam etdirerler" diýip, Şermuhammad aýdýar.
Gulnara Derbişewa hem Merkezi Aziýa ýurtlaryndaky zähmet bazarlarynyň, yzyna dolanýan migrantlaryň köp sanlysyny gysga wagtda kabul etmäge heniz taýýar däldigini belleýär. Ol mysal hökmünde Gyrgyzystany getirýär, bu ýurtda 2026-njy ýylyň maý aýynda yzyna dolanýan migrantlary jemgyýete gaýtadan goşmak boýunça 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan maksatnama tassyklanypdyr.
"Bu möhüm ädimdir. Ýöne maksatnamanyň bolmagy, ýeterlik iş orunlarynyň hökman bardygyny aňlatmaýar. Esasy mesele, şeýle çäreleriň näderejede maliýe serişdeleri, gaýtadan hünär öwretmek mümkinçilikleri, karz serişdelerine elýeterlilik we esasanam hem sebitlerde hakyky iş orunlary bilen üpjün etmekdir" diýip, bilermen aýdýar.
Onuň sözlerine görä, eger migrantlaryň ep-esli bölegi birbada yzyna dolansa, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň içerki zähmet bazarlarynyň olary doly kabul edip bilmezligi mümkin.
Mundan başga-da, köp adamlar öz ýurtlarynda gazanmagy kyn bolan belli bir girdeji derejesine öwrenişipdirler. "Şonuň üçin, eger öýde mynasyp iş mümkinçilikleri çäkli bolmagynda galsa, migrantlaryň migrasiýadan doly ýüz öwürmegiň ýerine, diňe öz akymyny başga ýurtlara gönükdirmegi has ähtimal. Biz eýýäm Ýewropanyň, Günorta Koreýanyň we Aziýanyň beýleki zähmet bazarlaryna gyzyklanmanyň artýandygyny görýäris. Netijede, häzirki wagtda Merkezi Aziýa döwletleri üçin esasy kynçylyk diňe migrantlary yzyna getirmek we olary içerki iş orunlary bilen üpjün etmek däl, eýsem öz çäklerinde we daşary ýurtlardaky täze zähmet bazarlarynda howpsuz we kanuny iş mehanizmlerini döretmek bolup durýar" diýip, Derbişowa nygtaýar.