2026-njy ýylyň tomusyndan başlap, Gazagystan QazETA ulgamyny (käbir ýurtlardan gelen daşary ýurt raýatlary üçin syýahat etmek boýunça elektron rugsatnama) ornaşdyryp başlaýar. Bu rugsatnama ýurda meýilleşdirilen girişden azyndan 72 sagat öň alynmalydyr we döwlet serhedinden geçmek üçin deslapky rugsady tassyklaýan resminama bolup hyzmat edýär.
Häzirki wagtda ulgam synag tertibinde işleýär, ýagny elektron rugsatnamany almak hökmany däl. Resmi QazETA portalynyň maglumatlaryna görä, daşary ýurt raýatlaryndan gelip gowşan takmynan 100 000 sany arza eýýäm seredilipdir.
Daşary işler ministrliginiň habaryna görä: "Elektron rugsatnama 180 gün möhlet bilen berilýär. Daşary ýurt raýatynyň Gazagystanda bolmagynyň hakyky möhleti hereket edýän migrasiýa kanunçylygy bilen düzgünleşdirilýär. Şeýle-de bolsa, berlen ETA resminamasy respublikanyň çägine girmegi kepillendirmeýär. Ýurda girmek baradaky soňky karary serhet gözegçiligi wagtynda Gazagystanyň ygtyýarly döwlet edarasy kabul edýär".
Mobilizasiýa ýagdaýynda rus raýatlary üçin päsgelçilikmi?
ETA rugsatnamalary wizasyz düzgüni ulanýan ýurtlaryň raýatlary üçin niýetlenendir. Munuň içine diňe bir Ýewropa we Ýakyn Gündogar ýurtlary däl, eýsem Gazagystanyň gönüden-göni goňşulary — Özbegistan, Gyrgyzystan, Täjigistan we elbetde, Russiýa hem girýär.
Rugsatnamalar tölegli bolar. Takyk bahasy entek kesgitlenmedi, ýöne ilkinji maglumatlarda 8-den 20 dollara çenli bahanyň göz öňünde tutulýandygy aýdylýar. Bu kararyň ykdysady sebäplere esaslanýandygy ähtimal — Astana döwlet girdejilerini artdyrmaga çalyşýar. Emma hukuk goraýjy işgär Sergeý Duwanowyň pikiriçe, bu ýerde syýasat hem möhüm rol oýnaýar.
"Russiýanyň häkimiýetleri bu kararyň kabul edilmegine işjeň täsir etdiler, sebäbi bu olara bähbitli. Umuman, 72 sagat — adamyň Gazagystanyň serhedinden geçmek niýetini yzarlamak üçin ýeterlik wagt" diýip, Duwanow belleýär. "Şol wagtyň içinde, meselem, ony saklamak boýunça operasiýany geçirip bolýar. Ýönekeý gadaganlyk girizmek ýeterlik" diýip, ol pikirini jemleýär.
Statistika näme diýýär? Şu ýylyň birinji çärýeginde Gazagystana ýarym milliondan gowrak Russiýa raýaty barypdyr. Bu san öňki ýyllarda görlen adaty derejelerden birneme ýokary, ýöne 2022-nji ýylyň güýzünde, Orsýet "bölekleýin mobilizasiýa" diýip yglan edende dörän migrasiýa depgininden az. Şol wagt, diňe sentýabr aýynda Gazagystan 400 müňden gowrak rus raýatyny kabul edipdi. Şeýle ýagdaý rus-gruzin serhedinde, has takygy, "Werhnyý Lars" gözegçilik nokadynda hem ýüze çykypdy, bu ýerde Orsýetden howlukmaçlyk bilen çykýan adamlaryň nobaty birnäçe günüň dowamynda kilometrlere uzap gitdi. Şeýle-de bolsa, daşary ýurtlularyň Gazagystana häzirki wagtda ortaça akymyna garamazdan, bu migrasiýanyň ykdysady netijeleri eýýäm duýulýar.
Orsýetde ilkinji mobilizasiýa tolkunynda Aktobe şäherindäki Jemgyýetçilik Hyzmaty Merkezinde nobata duran adamlar. 2022-nji ýylyň 28-nji sentýabry.
"Biz esasan gozgalmaýan emläk bazary — ýagny satuw we kärende barada gürrüň edýäris. Statistika bu ýyl artýan isleg sebäpli kwartiralaryň kärende bahalarynyň ep-esli ýokarlanandygyny görkezýär" diýip, ykdysatçy we "Ulagat Consulting Group" kompaniýasynyň ýolbaşçysy Marat Kaýrlenow düşündirýär. "Elbetde, muny möwsümleýin faktorlara, meselem, talyplaryň gelmegine baglap bolar. Şeýle-de bolsa, şeýle ýokarlanma adatça awgustyň ahyryna — okuw ýylynyň öňüsyrasyna mahsusdyr. Emma kärende bahalary awgustyň başynda ýokarlanyp başlady; meniň pikirimçe, bu göni rus raýatlarynyň daşary ýurtlara göçüp gitmegi bilen baglanyşyklydyr."
Russiýada mobilizasiýanyň täze tolkunynyň bolup biljekdigi baradaky mesele hem garaşsyz bilermenler, hem-de rus raýatlarynyň özleri tarapyndan işjeň ara alnyp maslahatlaşylýar. Kremliň resmileri Goranmak ministrligi bilen şertnama baglaşýan meýletinçileriň sanynyň ýeterlikdigini görkezýän Baş ştabyň maglumatlaryna salgylanyp, şeýle meýilnamalaryň ýokdugyny birnäçe gezek mälim etdiler. Sentýabr aýynyň başynda Bişkekde geçirilen sammitde Putine bu güýzde bolup biljek mobilizasiýa barada ýene-de sorag berildi. Russiýanyň prezidenti bu pikiri "düýbünden manysyz zat" diýip ret etdi we ady tutulmadyk käbir adamlary Russiýa garşy maglumat urşuny alyp barmakda aýyplady.
Eger 2022-nji ýylyň güýzündäki ýagdaý gaýtalansa, Gazagystan tarapyndan ornaşdyrylýan hökmany elektron rugsatnama serhedi geçjek bolýan rus raýatlary üçin uly päsgelçilige öwrülip biler.
"Rus raýatlarynyň Gazagystana akymyny diňe bir mobilizasiýa döredip bilmez" diýip, Marat Kaýrlenow hasaplaýar. "Meselem, azyk bazaryndaky dartgynly ýagdaýlar hem täsir edip biler. Biz eýýäm ruslaryň azyk harytlarynyň, hatda öň gündelik zerurlyk hasaplanan önümleriň hem bahasynyň ýokarlanmagyndan zeýrenýändigini görýäris. Mundan başga-da, Ukrainadaky ýylylyk elektrik stansiýalarynyň weýran edilmegine jogap hökmünde Ukrainanyň Ýaragly güýçleri tarapyndan Orsýetiň möhüm infrastrukturasyna urgular, adamlara gyşyň örän sowuk bolan ýeri Orsýetde galyp-galmazlyk barada düýpli pikirlenmäge sebäp bolýar. Elektrik energiýasynyň kesilmeginiň durmuş derejesine uly täsir edýändigini bellemeli".
Degişli maglumat
Näme üçin Gazagystandaky “rus watandaşlaryndan” gazaklar bilen gatnaşyklary barada soralýar?Merkezi Aziýadaky goňşy ýurtlar bu ýagdaýa geň galýarlar.
Gazagystana girmek üçin tölegli elektron rugsatnamanyň girizilmegi Gyrgyzystanyň we Özbegistanyň raýatlaryna hem täsir eder. Sosial ulgamlarda eýýäm nägilelik bildirýän teswirler peýda boldy; köp adamlar Gazagystanyň häkimiýetleriniň bu kararyny goňşularyna garşy dostlukly bolmadyk ädim hökmünde kabul edýärler. Ýygy-ýygydan getirilýän bir delil, Gazagystanyň raýatlarynyň özleriniň Gyrgyzystana we Özbegistana goşmaça töleg tölemezden girip bilýändikleridir.
Şeýle ýagdaýda, QazETA diňe bir migrasiýa gözegçilik guraly däl, eýsem ýakyn goňşular bilen gatnaşyklarda dartgynlylygyň çeşmesine öwrülmek howpuny hem döredýär. Sosial medianyň gyrgyz segmentinde adamlar Astananyň meýilnamalaryna aç-açan nägilelik bildirip, hökümeti beýleki ýurtlaryň raýatlaryndan peýda görmäge çalyşmakda aýyplaýarlar. Käbirleri hatda resmi Bişkegi gazagystanly raýatlara garşy jogap çärelerini girizmäge çagyrýarlar.
Goňşularyň nägileligi düşnüklidir: giň gerimli migrasiýa tolkunyna hiç hili goşant goşmaýanlar hem girmek üçin töleg tölemeli bolarlar. Emma bilermenler esasy hasaplamanyň Russiýa bilen baglanyşyklydygyna ynanýarlar.
Adam hukuklaryny goraýjy Sergeý Duwanow şeýle diýýär: "Päsgelçilik diňe ruslar üçin bolmaz ýaly, Gazagystanyň häkimiýetleri wizasyz giriş düzgünine eýe bolan ähli ýurtlar üçin birmeňzeş düzgün girizdiler. Bu diňe daşky görnüş üçin edildi. Indi gazagystanly resmiler ruslaryň we Putiniň muňa hiç hili dahylynyň ýokdugyny ynamly aýdyp bilerler, sebäbi düzgün hemmelere deň derejede degişlidir. Beýlekiler üçin oňaýsyzlyk äşgär bolsa-da, bu ýerde syýasat esasy orny tutýar, şonuň üçin netije düşnüklidir: maksat syýasatyň aşagyndaky manyny gizlemekdi."
QazETA-ny işläp düzüjiler muny diňe Gazagystana howpsuz we çalt girmegi ýeňilleşdirmek üçin niýetlenen hyzmat hökmünde häsiýetlendirýärler. Syýahat üçin rugsat almak programmasyny ykjam enjamyňyza ýükläp almaly, telefon belgiňizi bellige alyp tassyklamaly, ETA ýüz tutma hyzmatyny saýlamaly, pasportyňyzy (ýa-da programma tarapyndan kabul edilýän başga bir resminamany) skanirlemeli ýa-da surata düşürmeli, şahsy maglumatlaryňyzy barlamaly, syýahatyňyzyň maksadyny, ýurtda boljak möhletiňizi we habarlaşmak üçin maglumatlary görkezmeli, zerur bolsa goşmaça resminamalary ýüklemeli, soňra bolsa arzany tabşyryp, onuň ýagdaýyna programma arkaly gözegçilik etmeli. QazETA web sahypasyna görä, onuň işlenmeginiň prosesi 10 minut dowam edýär.
Gazagystanyň häkimiýetleri entek QazETA-nyň haçan hökmany boljakdygy we haçan tölegli ediljekdigi barada anyk möhleti yglan etmediler.
Orsýetde mobilizasiýa yglan edilenden soň, Orenburg sebitiniň we Gazagystanyň Aktobe sebitiniň arasyndaky serhetde emele gelen ulag hatary. 2022-nji ýylyň 22-nji sentýabry.
Täze talaplaryň tapgyrlaýyn girizilmegi üçin deslapky meýilnama açyk çeşmelerde çap edildi:
- 2026-njy ýylyň 1-nji noýabryndan - Gazagystanyň halkara howa menzillerine gelýän ýolagçylar üçin;
- 15-nji noýabrdan - Ýewraziýa ykdysady bileleşiginiň daşarky serhetlerindäki awtoulag barlag nokatlary üçin;
- 30-njy noýabrdan - Gazagystanyň Ýewraziýa ykdysady bileleşiginiň ýurtlary, şol sanda Russiýa bilen ýol araçäkleri üçin;
- 15-nji dekabrdan - demir ýol we deňiz barlag nokatlary üçin.
Hökmany tapgyr başlansoň, awiakompaniýalardan ýolagçylaryň rugsadyny uçara münmezden öň barlamagy talap ediler we ýolagçylarda dogry ETA bolmasa, olaryň uçmagy ret edilip bilner.
Ulgam häzirki wagtda synag modelinde işleýär. Ýöne ol doly ýerine ýetirilse, bu düzgünler millionlarça serhetaşa syýahatlara täsir eder we goňşy ýurtlardaky reaksiýa görä, Gazagystanyň bu ýol bilen kimi gözegçilik astynda saklajak bolmagy baradaky sorag ýene-de çekeleşikli tema öwrüler.