9-njy sentýabrda Täjigistan öz garaşsyzlygynyň 35 ýyllygyny belleýär. SSSR-iň dargamagy respublikanyň özbaşdaklygyna ýol açsa-da, şol bir wagtyň özünde syýasy we ykdysady krizise, yzyndan bolsa raýat urşuna sebäp boldy. Azatlyk Aziýa sowet we imperiýa taryhy boýunça britan taryhçysy, şeýle-de Niderlandlaryň Leýden uniwersitetiniň Taryh institutynyň dosenti Isaak Skarboro bilen söhbetdeş boldy. Onuň ylmy-barlag işleri SSSR-iň dargamagy, Merkezi Aziýa we Kawkaz sebitleri, şeýle hem imperiýalaryň dargamagynyň olaryň öňki çetki sebitleriniň geljekki ösüşine nähili täsir edýändigi ýaly meselelere gönükdirilen. Skarboro sowet ulgamynyň merkezi hökümetiň ýok bolmagyna näme sebäpden taýyn bolmanlygy, Täjigistanyň tejribesiniň SSSR-iň dargamagyna düşünmek üçin näme sebäpden möhümdigine we Moskwa bilen imperiýa gatnaşyklarynyň mirasynyň häzirki wagtda Merkezi Aziýa nähili täsir edýändigi baradaky garaýyşlaryny paýlaşdy.
Täjigistandaky raýat urşy
SSSR-iň dargamagyndan soň, Täjigistan agyr ykdysady we syýasy krizisi başdan geçirdi. Garaşsyzlyk yglan edilenden gysga wagt geçenden soň, öňki sowet "nomenklaturasy" we demokratik, milletçi hem-de yslamçy güýçlerden ybarat bolan oppozisiýanyň arasyndaky göreş açyk gapma-garşylyga öwrüldi.
Täjigistanyň Kommunistik partiýasynyň öňki ýolbaşçysy Rahmon Nabiýew 1991-nji ýylyň noýabr aýynda ýurtda geçirilen ilkinji göni prezident saýlawlarynda ýeňiş gazandy. Oppozisiýa saýlawyň netijelerine garşy çykyp, häkimiýetleri administratiw serişdeleri nädogruwly ulanmakda aýyplady.
1992-nji ýylyň ýazynda Duşenbe şäherinde bolup geçen köpçülikleýin nägilelik çäreleri we çaknyşyklar raýat urşuna getirdi. Uruşyň iň dartgynly döwri takmynan alty aý dowam etdi, ýöne ýaragly gapma-garşylyk 1996-njy ýylyň ahyryna çenli uzady.
"Human Rights Watch" halkara adam hukuklary guramasynyň çaklamalaryna görä, bu uruşda 20 000-den gowrak adam heläk boldy; käbir çaklamalarda bolsa bu san 50 000-e ýetýär. 800 000-den gowrak adam bosguna ýa-da ýurduň içinde göçmäge mejbur bolan topara öwrüldi. BMG-niň araçylygynda geçirilen gepleşikler 1994-nji ýylda başlanyp, 1997-nji ýylyň 27-nji iýunynda Moskwa şäherinde parahatçylyk we milli ylalaşyk baradaky ylalaşygyň gol çekilmegi bilen tamamlandy.
Azatlyk Aziýa: Ýewropada Sowet Soýuzynyň dargamagy köplenç belli bir derejede gan dökülmezden geçirilen häkimiýet çalşygy hökmünde görkezilýär; ýöne Täjigistan boýunça geçiren barlaglaryňyz bu prosesiň has bulaşyk we zorlukly bolandygyny görkezýär. Ýurduň bu tejribesi bize SSSR-iň dargamagynyň, esasanam Merkezi Aziýadaky dargama prosesiniň häsiýeti barada nämeleri görkezýär?
Isaak Skarboro: Men bu soraga has giňişleýin nukdaýnazardan jogap bermek isleýärin. Maňa şeýle görünýär: Täjigistanda Sowet Soýuzynyň dargamagy bilen baglanyşykly tejribe, hakykatdanam, tutuş Merkezi Aziýadaky dargama prosesiniň aýdyň mysalydyr. Şol bir wagtyň özünde, bir zady bellemek isleýärin: köp babatda bu ýagdaý diňe şu sebitde däl, eýsem soýuzyň beýleki böleklerinde-de synlan zatlarymyzy gaýtalaýar.
Ýöne hut Merkezi Aziýadan başlasak: 1980-nji ýyllaryň ortalarynda we ahyrlarynda Duşenbede — Täjigistanyň paýtagtynda — we tutuş ýurtda ýokardan yglan edilen özgertmeler maksatnamasy durmuşa geçirilip başlandy. Bu maksatnama Täjigistanda döremändi we ýerli ilat tarapyndan uly goldawa eýe hem däldi; şeýle-de bolsa, ol diňe Moskwa tarapyndan hödürlenendigi üçin kabul edildi. Bu maksatnama ykdysady we syýasy ugurlary öz içine alýardy we netijede — 1980-nji ýyllaryň ahyrynda we 1990-njy ýyllaryň başynda — syýasy, sosial we ykdysady boşluga getirdi. Ykdysadyýet işlemeýärdi, syýasy häkimiýet köçelerde tertibi saklap bilmeýärdi we adamlar hökümetiň öz bähbitleri üçin hereket edýändigine ýa-da wada berlen syýasy geljegiň - garaşylýan azatlyklaryň we wagyz edilen kommunizmiň geljekki peýdalarynyň - hakykata öwrüljekdigine ynanmaýardylar.
Adamlaryň Sowet ulgamynyň beren wadalaryna ynanmaga esaslary galmandy, şonuň üçin olar populist syýasatçylara — meselem, Täjigistanda "Galkynyş" ady bilen tanalýan topara ("Rastohiz" ["Galkynyş"] 1989-njy ýylda Täjigistanda dörän jemgyýetçilik-syýasy hereketdi. Ol demokratiýany, respublikanyň has giň awtonomiýasyny, şeýle-de täjik diliniň we medeniýetiniň dikeldilmegini goldaýardy-red), Täjigistanyň Demokratik partiýasyna we alternatiw modelleri hödürleýän beýleki güýçlere ýüz tutup başladylar. Bularyň hemmesi, döwletiň sowet, rus ýa-da imperiýa häkimiýeti (ony nähili atlandyrsaňyz-da) tarapyndan dolandyrylmaýan ýagdaýynda nähili işläp biljekdigi baradaky garaýyşlary aňladýardy.
Häkimiýetdäki bu boşluk populist güýçleriň ýüze çykmagy bilen utgaşyp, soňy bilen tertip-düzgüniň doly bozulmagyna we zorluga getirdi. Täjigistanda biz muny örän ýiti görnüşde — raýat urşy görnüşinde görýäris.
Ýöne muňa dürli derejede başga ýerlerde-de — meselem, Özbegistandaky Fergana jülgesinde, Oşdaky tolgunyşyklar döwründe we Gyrgyzystandaky dürli gozgalaňlaryň arasynda-da şaýat bolduk. Aşgabatda we häzirki wagtda Balkanabat diýlip atlandyrylýan şäherde, şeýle hem beýleki birnäçe türkmen şäherlerinde — has az derejede bolsa-da — zorlugyň alamatlaryny gördük. (1989-njy ýylyň maý aýynda Aşgabatda we Nebit-Dagda köpçülikleýin tolgunyşyklar hem-de milletara çaknyşyklar bolup geçdi-red.).
Şeýlelikde, pes intensiwlikli zorluk, tertip-düzgüniň bozulmagy, şeýle-de jemgyýetçilik gurluşyna bolan nägileligiň we biynjalyklygyň artmagy tutuş Merkezi Aziýa üçin häsiýetli ýagdaýdy. Täjigistanda bu ýagdaý zorlugyň iň ýiti görnüşine öwrüldi, emma onuň düýp sebäpleri tutuş sebitde görünýärdi.
Şol bir wagtyň özünde — 1980-nji ýyllaryň ahyryndan 1991–1992-nji ýyllara çenli dowam eden şol döwürde — biz köp sanly meňzeş mysallary, meselem, Kawkazda-da gördük. Belli bolşy ýaly, 1992-nji ýyla çenli Ermenistan bilen Azerbaýjanyň arasynda eýýäm giň gerimli halkara urşy başlanypdy. Çeçenistanda bolsa gozgalaňçy territoriýa emele gelip, ol 1990-njy ýyllaryň başyna çenli garaşsyz Içkeriýa döwletine öwrüldi. Bu prosesleriň hemmesi şol bir şertlerde we ýagdaýlarda bolup geçýärdi. Muny Moldowadaky wakalarda, hatda 1980-nji ýyllaryň ahyrynda basyp ýatyrylan zorlukly protestler ýaly köpçülige az mälim bolan wakalarda-da görüp bileris. Başgaça aýdylanda, Sowet Soýuzynyň köp böleginde meňzeş ykdysady we sosial ýagdaý höküm sürýärdi.
Meniň pikirimçe, bu meselelere üns bermek örän möhümdir, sebäbi bu, şol döwrüň şaýady bolan we soňra Täjigistanyň, Moldowanyň, Russiýanyň hem-de beýleki köp sanly post-sowet döwletleriniň raýatlary hökmünde 1990-njy ýyllara gadam basan köp sanly adamyň umumy tejribesidi.
Azatlyk Asia: Täjikistanyň — we has giňişleýin aýdylanda Merkezi Aziýanyň — ýüzbe-ýüz bolýan käbir meseleleriniň kökleri sowet režiminiň özünde ýa-da hatda ondan öňki Russiýanyň Merkezi Aziýany koloniýalaşdyrmagynda ýatyr diýip bolarmy?
Isaak Skarboro: Olary, şübhesiz, Sowet Soýuzynyň döwründe kemala gelen jemgyýetçilik gurluşy we syýasy režim bilen baglanyşdyryp bolar. Bu, Moskwanyň syýasy we ykdysady zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin niýetlenen, berk iýerarhiýa esaslanýan ulgamdy.
Kolonial ýa-da imperiýa güýçleri köplenç ýerli ilatyň zerurlyklaryny kanagatlandyrmak bilen baglanyşykly meselelerde deňagramlylygy saklamaly bolýarlar; ýöne bu ýerde imperiýa tarapyndan basyp alynmazdan öň şol territoriýada ýaşan ýerli ilat bilen, şol basyp alyş netijesinde ol ýere gelen adamlaryň arasyndaky tapawudy göz öňünde tutmalydyrys.
Bu ýagdaý aýratyn-da Täjikistanyň mysalynda aýdyň görünýär: Duşenbe we beýleki iri şäherleriň köpüsi — belki-de Hujand şäherinden başgasy — esasan rus dilinde gepleýän şäherlerdi. Olar uly derejede başga ýerden gelen ilat tarapyndan kemala getirilipdi; Täjikistanyň ýagdaýynda şol adamlar esasan 1924-nji ýylda SSSR döredilenden soň gelenlerdi.
Bu adamlar degişli hyzmatlara mätäçdiler. Döwlet bu gelen adamlar üçin — ýagny kolonistler ýa-da imperiýa tarapyndan göçürilip getirilen ilat üçin — serişdeleri üpjün etmäge çalyşýardy. Munuň bir goşmaça netijesi şol boldy welin, döwlet şol bir wagtyň özünde umumy ilat, şol sanda has takyk aýdylanda ýerli ilat üçin hem serişdeleri üpjün etdi we maddy baýlyklara elýeterliligi giňeltdi.
Ýöne bu çykdajylar imperiýa merkezine gelýän peýda bilen deňeşdirilip ölçenmelidi. Şeýle şertlerde Moskwa Merkezi Aziýanyň territoriýalaryndan näçe gymmatlyk alyp bilerdi? Ahyrsoňy, deňagramlylyk hemişe Moskwanyň peýdasyna bolmalydy; hasap ýöretmek taýdan aýdylanda, gazanylan peýda çykdajylardan köp bolmalydy.
Netijede, Täjikistan ýaly ýerde tutuş ykdysadyýet pagta ýeke-täk oba hojalyk ekinine (monokulturasyna) esaslanyp gurlupdy, sebäbi önümçiligiň bu görnüşi sebit üçin iň netijeli hasaplanýardy. Soňra respublikada gidroenergetika çeşmeleriniň arzan bolmagy sebäpli alýuminiý önümçiligi we şoňa meňzeş pudaklar ösdürildi.
Şeýle-de bolsa, bularyň hiç biri respublikany umumy ösüş derejesine ýetirmäge gönükdirilmändi. Resmi sowet wagyz-nesihatynda SSSR-iň ykdysadyýetiniň ähli respublikalarda ösüş netijelerini "deňleşdirmäge" — ýagny deň derejä getirmäge — niýetlenendigi aýdylýardy. Emma amaly ýagdaý başgaça bolup çykdy: periferiýadan (çetki sebitlerden) gymmatlyklar alynýardy we merkeze geçirilýärdi.
Şol bir wagtyň özünde, bu ýagdaý ýerli syýasy ulgamyň esasan Kommunistik partiýa we Moskwadaky SSSR hökümetine tabyn bolmagyny talap edýärdi, şol bir wagtyň özünde bolsa ýerli respublikan awtonomiýasynyň ösdürilmegi köplenç goldanylmaýardy.
1970-nji we 1980-nji ýyllarda — esasanam Täjigistanda — Täjigistanyň Kommunistik partiýasy Moskwa tarapyndan kesgitlenen syýasy ugra berk eýermäge aýratyn üns berýärdi. Moskwanyň öňünde oňat abraýy saklamak we Moskwadaky Kommunistik partiýanyň Merkezi Komitetiniň ähli görkezmelerini ýerine ýetirmek partiýa üçin örän möhüm ähmiýete eýedi. Munuň birnäçe sebäbi bardy.
Degişli maglumat
'Paradigmanyň bozulmagy'? Russiýanyň Merkezi Aziýadaky täsiri nähili üýtgeýärBirinjiden, partiýa ýolbaşçylarynyň syýasy karýerasy şoňa baglydy. Ikinjiden, serişdeleri diňe Moskwa arkaly alyp bolýardy, sebäbi Täjigistanyň öz çägindäki serişdeler örän çäklidi. Üçünjiden, köp adamyň karýerasy uzak möhletli geljekki mümkinçilikler bilen — meselem, haýsydyr bir ministrlige geçmek ýa-da Moskwada başga bir wezipä eýe bolmak mümkinçiligi bilen — baglanyşyklydy.
1990-njy ýyllaryň başynda köp sanly täjik howpsuzlyk gullugynyň işgärleriniň Moskwa göçendigini we şol döwrüň özgertmelerinden soň FSB-niň (Federal howpsuzlyk gullugynyň) hyzmatyna geçendigini görýäris.
Umuman alanyňda, bu faktorlar imperiýa merkeziniň haýsydyr bir görnüşdäki gözegçiligi bolmazdan syýasy ileri tutulýan ugurlary garaşsyz kesgitlemek we amala aşyrmak üçin amatly bolmadyk syýasy gurşawy döretdi.
Täjigistan serişdeler babatda garyp we ykdysady taýdan ösmedik respublika bolandygy sebäpli, onuň Moskwadaky Merkezi Komitete bolan garaşlylyk derejesi has ýokarydy. Beýleki respublikalarda — esasanam Baltika ýurtlary bilen deňeşdirilende — has az garaşlylygy we has giň awtonomiýany görýäris.
Olar düýbünden başgaça çemeleşmäni ulandylar; munuň sebäpleri döwletçiligiň taryhynyň tapawutly bolmagy, ykdysady ösüş derejesiniň üýtgeşikligi we Moskwadan az garaşly bolmak mümkinçiligi bilen baglanyşyklydy. Ýöne Täjigistan ýaly ýerlerde, 1991–1992-nji ýyllar töwereginde, imperiýa merkezi bolmazdan hereket edýän garaşsyz döwlet baradaky pikir ýurduň ýolbaşçylary üçin asla manyly bolup görünmeýärdi.
Şonuň üçin hem, olaryň soňra bolup geçen wakalardan — ýagny dargamlylyk we SSSR-iň harabalyklaryndan emele gelen täze tertipden baş alyp çykyp bilmezlikleri — şübhesiz, Sowet Soýuzynyň düzümindäki imperiýa gözegçiligi tejribesi bilen baglanyşyklydyr.
Azatlyk Aziýa: Russiýa bilen Täjigistanyň — we has giňişleýin aýdylanda, Merkezi Aziýanyň — arasyndaky bu hili imperiýa häsiýetli gatnaşyklaryň häzirki wagtda nähili üýtgändigini pikir edýärsiňiz? Täjigistan 1991-nji ýylda garaşsyzlygyny yglan eden hem bolsa, ol ýerde Russiýanyň täsiriniň saklanyp galýandygyny ynam bilen aýdyp bolar. Siz bu üýtgeşmä nähili garaýarsyňyz?
Isaak Skarboro: Meniň pikirimçe, 1991-nji ýyldan bäri Merkezi Aziýada Russiýa bolan garaşlylygyň ýa-da ondan garaşsyzlygyň dürli derejelerini synlap bolýar. Bu ýagdaý, esasan hem, Merkezi Aziýadaky öňki sowet döwletleriniň haýsysynyň Russiýadan garaşsyz ykdysady giňişligi döredip bilendigi bilen baglanyşyklydyr.
Men munuň üçin mysal hökmünde Türkmenistany getirip bilerin. 1990-njy ýyllardan 2000-nji ýyllaryň başyna çenli bolan döwre seretseňiz, Türkmenistanyň resmi taýdan bitaraplygy yglan edendigine we özüni ýaranlary ýa-da berk ikitaraplaýyn gatnaşyklary bolmadyk döwlet hökmünde görkezendigine garamazdan, hakykatda ol Russiýa güýçli derejede garaşlydy.
Ol howpsuzlyk meselelerinde we Russiýanyň geopolitiki "howpsuzlyk galkanynda" ep-esli derejede Russiýa bil baglaýardy. Şeýle hem, tebigy gazynyň we nebitiniň ählisi diýen ýaly Russiýanyň geçiriji turbalary arkaly daşalýandygy sebäpli, ol ykdysady taýdan hem Russiýa garaşlydy.
2008–2009-njy ýyllardaky wakalardan soň, "Gazprom" bilen Türkmenistanyň gaz pudagyna jogapkär edaralarynyň arasynda birnäçe jedeller ýüze çykdy; bu ýagdaý ahyrsoňy Hytaý hökümetiniň täze gaz geçirijisiniň gurluşygyny maliýeleşdirmäge razy bolmagy bilen tamamlanan meşhur ylalaşyga getirdi. Şol wagtdan bäri Türkmenistanda öndürilen gazyň 90–95 göterimi Russiýanyň gaz geçirijilerinden doly aýlanyp geçip, hytaý geçirijisi arkaly Hytaýa ugradylýar. Merkezi Aziýa-Hytaý gaz geçirijisi Türkmenistandan Özbegistanyň we Gazagystanyň üsti bilen Hytaýa uzaýan turba geçiriji ulgamydyr. Gaz geçiriji 2009-njy ýylda işläp başlady. Bu bolsa, Türkmenistana Russiýanyň üsti bilen gaz eksportyna garaşlylygyny azaltmaga mümkinçilik berdi.
Bu ýagdaý Türkmenistanyň mümkinçiliklerini düýpli üýtgetdi. Onuň Russiýa bilen bolan geopolitiki gatnaşyklary ozalkysy ýaly ýakyn däl. Howpsuzlyk meseleleri ýa-da "howpsuzlyk galkanyna" bil baglamak babatda ýurt Russiýa öňküsi ýaly bagly däl. Munuň deregine, Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy (ŞHG) arkaly ol barha köp derejede Hytaý we sebitdäki beýleki hökümetara guramalar bilen baglanyşykly bolup galýar. Bu ýerde aýdyň bir üýtgeşmäniň bolup geçendigi görünýär.
Täjigistanyň ýagdaýynda bolsa, ýurduň daýanyp biljek ýeterlik içerki serişdeleri ýokdy (işçi güýjüniň daşary ýurtlara akymyny hasaba almasaňyz); şeýle hem onuň döwlet edaralary işçi güýjüniň migrasiýasyna bagly bolmadyk ykdysady ösüş modelini göz öňüne getirmek üçin zerur bolan islegi-de, mümkinçiligi-de görkezmediler. Netijede, Russiýa bilen bolan ykdysady we syýasy gatnaşyklarda düýpli üýtgeşmeler bolmady.
1990-njy ýyllarda giň gerimli zähmet migrasiýasy heniz ýüze çykmadyk bolsa-da, raýat urşunyň soňky tapgyrlarynda — esasanam howpsuzlyk we Owganystan bilen serhet meselesinde — Russiýa ep-esli derejede gönümel täsir edipdi. Başgaça aýdylanda, Russiýanyň täsiri gönüden-gönüdi.
Täjigistanyň beýleki Merkezi Aziýa döwletleri bilen deňeşdirilende, bu gatnaşyklarda gözegçilik we garaşlylyk elementleriniň saklanyp galýandygy görünýär.
Degişli maglumat
Stalin repressiýalary Merkezi Aziýada nädip ýatlanýar? Pikir alyşmalar henizem dowam edýärBirnäçe ýyl mundan ozal Astanada örän gyzykly bir waka bolup geçdi: Täjigistanyň prezidenti Emomali Rahmon köpçüligiň öňünde Wladimir Putine Russiýa bilen Täjigistanyň arasyndaky gatnaşyklaryň häsiýeti baradaky nägileliklerini bildirdi we olary, aslynda, "imperiýa häsiýetli" diýip häsiýetlendirdi. Ol hut "imperiýa" sözüni ulanmady, ýöne kolonializm bilen baglanyşykly sözleri ulandy: sowet döwründe Russiýanyň Täjigistandan pagta görnüşinde serişdeleri alandygyny we häzirki wagtda hem zähmet migrasiýasy arkaly serişdeleri almagyny dowam etdirýändigini, şeýle hem Russiýanyň migrant işçilere köplenç ulanýan ekspluatasiýa häsiýetli çemeleşmesini agzady.
Şeýle-de, Rahmonuň onlarça ýyl bäri häkimiýet başynda saklanýandygyny göz öňünde tutsak — ol şeýle pikirini ilkinji gezek aç-açan beýan etdi we bularyň ekpluatasiýadygyny we hakykatda deňhukukly, garaşsyz döwletleriň arasyndaky gatnaşyklar däldigini aýtdy.
Ýöne meniň bilşimçe, Rahmonyň şeýle mazmunly sözleri aýdan ýeke-täk ýagdaýynyň hut şu bolmagy we şondan bäri muny gaýtalamandygy hem üns çekiji ýagdaýdyr. Netijede, biz bu döwletleriň arasyndaky gatnaşyklarda örän aýdyň bildirilýän iýerarhiýanyň (basgançaklaýyn tertibiň) saklanýandygyny görýäris.
Azatlyk Aziýa: Has giňişleýin aýdylanda, näme üçin Sowet Soýuzynyň dargamagy taryhynyň bir bölegi hökmünde Täjigistany we Merkezi Aziýany öwrenmek şeýle möhüm hasaplanýar? Aýratyn-da, häkimiýet çalşygynyň o diýen bir dartgynly bolman, parahatçylykly ýa-da gansyz geçendigi barada ýewropalylaryň arasynda giňden ýaýran düşünjäni sorag astyna almak meselesinde?
Isaak Skarboro: Meniň pikirimçe, Sowet Soýuzyny ýa-da 20-nji asyryň köp sanly iri imperiýalaryny öwrenenimizde köplenç ünsden düşürýän zatlarymyzyň biri hem şudur: imperiýanyň giň bölegi doly derejede metropoliýanyň (merkeziň) çäginden daşarda ýerleşýär. Köp ýagdaýlarda bu territoriýalar hatda geografik taýdan hem metropoliýa bilen baglanyşykly bolmaýar.
Sowet imperiýasy, edil Russiýa imperiýasy ýaly, adaty Ýewropa imperiýalaryndan öz territoriýasynyň bitewüligi (özara baglanyşyklylygy) bilen tapawutlanýar. Bu territoriýalaryň ählisini birleşdirýän ýeke-täk, üzülmez gury ýer giňişligi bardy.
Sowet Soýuzy ägirt uly giňişligi öz içine alýardy — haýsy respublikalaryň goşulandygyna baglylykda, ilat sany 150-den 180 milliona çenli ýetýärdi. Ilatyň aglaba bölegi bolsa, biziň ünsümizi jemlemäge öwrenişen iri Ýewropa şäherlerinde ýaşamady. Bu adamlar Moskwa, Leningrad, Tallinn ýa-da Kiýew ýaly şäherlerde ýaşamandylar. Olaryň durmuş tejribesi köp sanly günbatar taryhy barlaglarynda beýan edilişine gabat gelmeýärdi.
Taryhyň näme üçin şeýle ýazylandygy düşnüklidir: barlagçylar ýokary derejeli syýasatçylaryň ýatlamalaryna we täze garaşsyz bolan döwletleriň liderleriniň gürrüňlerine daýanypdylar. Bu şahsyýetler SSSR-iň dargamagyna has oňyn garaýardylar we 1990-njy ýyllarda Russiýada, Ukrainada we, elbetde, Baltika ýurtlarynda demokratiýalaşma hem-de syýasy işjeňligiň artmagy ýaly hadysalara aýratyn üns berýärdiler.
Şeýle etmek bilen, olar bilmezden az sanly toparyň başdan geçirenlerine ünsi jemlediler; emma şol bir wagtyň özünde, meselem, Russiýanyň Uzak Gündogarynda, Gazagystanda, Özbegistanda, Täjigistanda, Kawkazda we 1980-nji ýyllaryň ahyrlary bilen 1990-njy ýyllaryň başlarynyň hiç hili ýakymly bolmadyk ýerlerde ýaşan millionlarça adamyň başdan geçirenlerini gözden saldylar.
Öňki Sowet Soýuzynda 1990-njy ýyllar abadançylyk döwri hökmünde ýatda galan däldir we şol döwürde ýaşanlaryň aglaba bölegi ony asla şeýle ýatlamaýar.