Sepleriň elýeterliligi

Soňky habar

Çeşmeler

Şenbe 23 Iýun 2018

Kalendar
Ýanwar Fewral Mart Aprel Maý Iýun Iýul Awgust Sentýabr Oktýabr Noýabr Dekabr
Britaniýadaky Wiking festiwaly

Dünýäde her gün 200 töwereginde ösümlik, mör-möjek, guş we süýtemdiriji haýwan görnüşi ýok bolup gidýär. Bu san näçe aýylganç eşidilýänem bolsa, aslynda o diýen geň ýagdaý däl.

Bulardanam has gynandyryjy ýagdaý, planetada her iki hepdede bir diliň ýok bolýandygydyr.

BMG-nyň golaýda çap eden hasabatynda, dünýädäki käbir dilleriň çalt depginde ýok bolýandygyna üns çekýär.

Hasabatda beýan edilişine görä, biziň eramyzdan owal adamlar 20 müň dil we dialektde gepleşýär ekeni.

UNESCO-nyň soňky maglumatlaryndan çen tutulanda, häzirki döwürde dünýäde adamlar diňe 6500 dilde gepleşýärler. Bulardan iki müň sanysyna ýok bolup gitmek howpy abanýar.

Dünýädäki adamlaryň 97 göterimi planetadaky dilleriň diňe 4%-ni ulanyp, olarda gepleşýärler.

Dünýäniň umumy ilatynyň 3 göterimi bolsa, galan 96 göterimlik dilleri ünsden düşürýär.

Diýmek, ilat sany gaty az bolan halklaryň öz ene dilleri o diýen kän ýörgünli bolmansoň, ýok bolup gidýär.

UNESCO-nyň bellemegine görä, diller adamzadyň ideýasyny, duýgusyny, bilimini we ýatlamalaryny özünde jemleýän milli hazynadyr.

Eýsem muňa garamazdan, diller näme sebäpden ýok bolýar? Kämahal munyň sebäbi ol dilde gepleşýän adamlaryň nesliniň gutarmagy bolup bilýär. Şeýle ýagdaý tebigy betbagtçylyklar, ýokanç keseller we uruşlaryň netijesinde ýüze çykýar.

Kämahal bolsa käbir halklar öz ene dilini ünsden düşürýär we ony terk edýär.

Meselem, 1932-nji ýylda Salwadorda aborigen hindi dilleriniň toparyndan bolan Lenka we Kakaopera dilleri ünsden düşürilipdir. Muňa Salwador goşunlarynyň ýerlileri öldürmegi sebäp bolupdyr.

Ýiten dilleriň ornuna umuman iňlis, ispan, fransuz we mandarin dilleri geçipdir.

Häzirki döwürde aşakdaky şu ýedi dile ýitme howpy abanýar:

1. Ýedek dili

Malaý ýarym adasynda geçen ýyl äşgär edilen bu dilde bir şäherde ýaşaýan bary-ýogy 280 adam gepleşýär.

Bu ýerde aýratyn belläp geçilmeli bir ýagdaý bar, ýagny ýedek dili jeňňellikde ýaşaýan wagşy taýpanyň dili däldir. Gürrüňi gozgalýan şäherde owalky döwürde etnograf we antropologlar giňişleýin ylmy barlag geçiripdirler. Olarda bu ýerli dil uly gyzyklanma döredipdir.

Netijede, ylmy dilde aýdylanda, ýedek dili "ýazuwa geçirilmändir".

Häzirki döwürde bu dil bilen Lund uniwersitetiniň umumy lingwistika boýunça professory Niklas Burenhalt meşgullanýar.

Onuň aýtmagyna görä, bu dilde hünärleriň ady, almak, satmak, ogurlamak ýaly sözler düýbünden ýok. Ýöne ýedek dilinde paýlaşmak we çalyşyk bilen baglanyşykly sözler bar.

2. Aka dili

Hindistandaky dillerden bolan aka dili ýurduň Arunahal Pradeşda atly demirgazyk ştatynda gepleşilýär. Bu diliň gepleşilýän şäherine barmak üçin, jeňňellikleriň arasyndan ulag bilen 5-6 sagat ýol aşmak gerekdir.

Ýöne indi gynansagam bu dil hem ýitip barýar. Şäheriň ýaşlary ýurduň esasy dili bolan hindi dilinde gepleşmäge ürç edýärler. Şäherdäki telekanallarda we radiolarda hem hindi dilinde gepleşikler goýberilýär.

Häzirki döwürde aka dilinde bary-ýogy 3 müň adamyň gepleşýändigi çak edilýär.

3. Island dili

Island dili aslynda tutuş bir ýurduň döwlet dili hem bolsa, gaty ünsden düşürilipdir. 13-nji asyrdan bäri bu diliň kämilleşen grammatiki gurluşa eýedigi bilinýär.

Ýöne muňa garamazdan, döwrüň internet tehnologiýasy we sosial media bu diliň "ölüm permanyny" taýýarlaýar.

Iňlis diliniň ýörgünli bolmagy island diliniň çetleşdirilmegine sebäp bolýar.

4. Marşall dili

Kämahal daş-töwerekde bolup geçýän ýagdaýlar we howa şertleriniň üýtgemegi hem diliň ýitmegine sebäp bolup bilýär. Marşall adalarynda häzir hut şeýle ýagdaý bolup geçýär. Awstraliýa bilen Gawai adalarynyň arasynda ýerleşýän bu merjen adalarynda ýaşaýyş şertleri barha kynlaşýar.

Okeanyň suwunyň beýgelmesi ýerli ýaşaýjylaryň bu adalary terk etmegine sebäp bolýar.

Olaryň esasy köpçüliginiň ABŞ-nyň Arkanzas ştatyndaky Springdeýl şäherine göçmegi bolsa munyň üstesine gaty geň galdyryjy ýagdaýdyr.

Bosgunlykdaky halklar gysga wagtyň içinde öz ene dilini ýadyndan çykarýandyr.

5. Wintu dili

Ýewropalylar demirgazyk Amerika barmazyndan owal winti taýpasynyň adam sany 14 müň ekeni.

Häzirki döwürde bolsa bu san ýokanç keseller we "zor bilen göçmäge mejbur edilmegi" sebäpli 150 adama çenli azalypdyr.

UNESCO-nyň maglumatyna görä, indi bu dilde gowy gepläp bilýän diňe ýekeje adam galandyr.

6. Tofa dili

Bu dil Russiýa federasiýasynyň Irkutsk welaýatynda ýaşaýan türki dilli taýpa bolan tofalaryň dilidir. UNESCO-nyň maglumatyna görä, häzirki wagtda bu dilde gepleşýän jemi 40 adam bar.

Bu dil welaýatyň iň çet künjegindäki üç şäherde gepleşilýär.

Aslynda üzňe ýerde ýaşalmagy owal bu diliň goralyp saklanmagyna kömek eden bolsa, indi şäheriň ýaşlarynyň esasan ors dilindäki mekdeplerde bilim almagy ene diline howp abandyrýar.

Şeýlelikde, täze nesil tofa ýa-da tofalaryň dilini bilmeýär.

7. Elfdal dili

Elfdal dili gadymy Nord ýa-da Wiking dili bilen bir maşgala degişlidir. Bu dilde diňe Şwesiýanyň çet künjegindäki Älwdalen welaýatynda gepleşilýär.

Gadymy german dillerine degişli bolan bu dilde Skandinawiýada jemi 3 müň adam gepleşýär.

Ýöne indi bu dilde gepleşýänleriň aglaba köpçüligi şwed dilinde gepleşmäge ýykgyn edýär.

Şoňa görä bu diliň ýitmezligi üçin tagalla edilýär. 2016-njy ýylyň mart aýynda Älwdalen şäheriniň mejlisi çagalar baglarynyň hemmesinde bu diliň okadylmagy barasynda karar kabul edipdir.

Hywa hanlygynyň baş wezir Yslamhoja barada surata düşüriljek taryhy kinofilmde Yslamhojanyň keşbini janlandyrjak aktýor Ulugbek Kodirow

Isfendiýar hanyň 1910-1918-nji ýyllar aralygynda Hywa hanlyk eden döwründe, durmuşa geçiren liberal reformalary sebäpli öldürilen baş wezir Yslamhoja barada taryhy kinofilm surata düşürilip başlandy.

“Ezgufilm” studiýasynda döwlet granty esasynda döredilýän “Baş wezir Yslamhoja” atly kinofilmi 35 ýaşly özbegistanly kino režissýor Jahangir Ahmedow surata düşürýär. Hywada, Daşkentde, Moskwada we Sankt-Peterburgda düşürilýän kinofilmde rus patyşasy Nikolaý II-niň hem keşbi janlandyrylýar.

Kinofilmde Ulugbek Kodirow (Yslamhoja), Alişer Uzokow (Isfendiýarhan), Mätýakup Mätjanow (Matwafo Bakkolow) we Oskar Jalilow (Nikolaý II) ýaly tanymal aktýorlar rollary ýerine ýetirýärler.

Kinofilmi surata düşürýän Jahangir Ahmedow Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosynyň Özbek gullugyna eksklýuziw interwýu berdi.

Onuň Azatlyga aýtmagyna görä, agzalýan kinofilmde hanyň ölüminden soňra ýurtdaky ýagdaýlaryň ýaramazlaşmagy bilen ykdysady we syýasy reformalary durmuşa geçiren Yslamhoja (1872-1913) bilen oňa garşy çykan antireformaçy Matwafo Bakkolowyň arasyndaky gapma-garşylyk barada gürrüň edilýär.

Filmiň senariýasyny ýazan dramaturg Jurabek Rozmetow Azatlyk bilen gürrüňdeşlikde “kinofilmiň esasy temasy, reformalara mätäç galan Hywa hanlygynda özgerişleri amala aşyrmaga synanyşansoň, 1913-nji ýylda öldürilen Yslamhojanyň ykbaly barada” diýdi.

“Kinofilm Hywa hanlygynda 40 ýyl höküm süren Muhammetrahym hanyň ölüm sahnasy bilen başlanýar. Hanlyga Isfendiýaryň geçmegine garamazdan, iş ýüzünde ýurdy ýaş baş wezir Yslamhoja dolandyrýardy. Yslamhoja heniz 26 ýaşynda wagty Hywada Feruzhanyň döwründe baş wezir bolup işe başlapdy. Isfendiýaryň ilkinji çykaran permanynda “bazarlary düzetmek, köprüleri gurmak, ýollary abatlamak, guramalara berlen mülk ýerlerini täzeden hasaplamak işlerini Yslamhoja tabşyrdyk” diýilýär. Kinofilmde Yslamhojanyň durmuşa geçiren 10 sany çäresiniň jemgyýeti özgerdip başlandygy barada gürrüň edilýär diýip, Ruzmetow aýtdy.

Söhbetdeşimiziň aýtmagyna görä, Yslamhoja döwlet hazynasynyň hasabyna ýurtda ilkinji gezek ýol gurluşygy, poçta hyzmatlaryny, lukmançylyk we obahojalyk hyzmatlaryny ýola goýýar. Raýatlary ýer salgydyndan azat edýär, tussaglaryň orta asyrlardaky usullar bilen jezalandyrylmagyny gadagan edýär. Syrkawlaryň bejergisi üçin ösen keselhanalary gurdurýar. Dindarlaryň gözegçiligindäki ýerlerden girýän girdejileri ýurtda medeniýet we bilim pudagyny rowaçlandyrmak ugrunda sarp edýär. Adamlaryň döwlet üçin ýylda mejbury 12 gün mugt işlemek düzgünini ýatyrýar. Hywadan daşgary Täze Ürgenç, Şabat, Gürleň, Goňrat, Goşaköpri we Muýnok şäherlerinde jedid mekdeplerini döredýär. Bu mekdeplerde fizika, matematika, rus dili we çyzuw ýaly sapaklaryň okadylmagy boýunça perman çykarýar.

Özbegistanly kino režissýor Jahangir Ahmedow
Özbegistanly kino režissýor Jahangir Ahmedow

Daşkentli edebi tankytçy Akmal Rizaýew Azatlyk bilen söhbetdeşlikde “Yslamhoja biziň üçin taryhy nusgalyk şahsyýetdir”diýdi.

“Yslamhoja barada şu wagta çenli kinofilmiň düşürilmezliginiň özi utançly ýagdaýdy. Hut şonuň özi Merkezi Aziýada ilkinji kinostudiýany döredýär. Hudaýbergan Dewonowyň foto we kino surata düşürmegine hem Yslamhoja hemaýat edýär. Surata almagy günä diýip tagmalan aşa dinçilere garşy çykan hem Yslamhojady”, diýip Akmal Rizaýew aýtdy.

Ol Yslamhojanyň 1913-nji ýylyň awgust aýynda “Turkestanskiý kurýer” gazetinde çap edilen interwýusyndan bir bölegi sitirledi:

“Hanlyk bütin güýjüni ýurduň içindäki ösüşe gönükdirmeli. Ilkinji nobatda, sowatlylygy soňra söwda-senagaty ösdürmeli. Hywany Aziýanyň yzda galan döwletleriniň hataryndan çykarmaly. Halkyň erkin dem almagy zerur” diýip, Yslamhoja aýdypdyr.

Tankytçy bu sözleriň häzirki döwürdäki Özbegistana-da degişlidigini aýtdy.

Rizaýewiň aýtmagyna görä, bu kinofilmiň senariýasy ençeme wagtdan bäri “Özbekkinonyň” tekjelerinde tozap ýatan ekeni. Geçen ýylyň fewral aýynda Şawkat Mirziýoýewiň hut özüniň gatyşmagy bilen kinofilme rugsat berlipdir:

“Geçen ýyl Şawkat Mirziýoýew kino sungatynyň işgärleri bilen duşuşanda ýerli kinofilmleri döretmäge ünsi çekensoň döwlet geňeşçisi derejesinde bir resmi agzalýan kinonyň gysga beýanyny Mirziýoýewe beripdir. Meniň gatnaşan wideoşekilli maslahatymda Şawkat Miromonowiç baş wezir Yslahmhojany ýatlap, onuň Merkezi Aziýada ilkinji bolup bendileriň gynalmagynyň öňüni almak üçin çäreler görendigini we korrupsiýany ýatyrmak üçin resmilere durnukly aýlyk tölenmegini ýola goýýandygyny aýtdy. Mirziýoýewiň özüniň 100 ýyl mundan ozal öldürilen reformatara meňzeýändigi bilinýän ýagdaýdyr. Heniz kino surata düşürilmäge başlanmanka Jurabek Ruzmetow maňa senariýany okatdy. Kinonyň senariýasynda wakalar han ölen güni başlanýar. Hanyň ölüminden soňra baş wezir radikal reformalara girişýär. Mirziýoýewiň hem 13 ýyl baş wezir bolandygyny we reformalaryň Karimowyň ölüminden soňra başlandygyny göz öňünde tutsak, bu kinofilmiň surata düşürilmegine Mirziýoýewiň näme üçin rugsat berendigine düşünse bolýar. Moskwadaky “Oruzheýnaýa palatany” surata düşürmek üçin zerur bolan harajatlar näçä durýandyr!? Gymmat bahaly lybaslar, dolbi dijital ses we gymmat grim işleri... Maňa mälim bolan gürrüňlerde, baş wezir hakda düşürilýän kinonyň ahyrkyky kebşirleýiş işleri geçirilensoň Mirziýoýewiň özüne görkezýän ekenler. Bu ýagdaý ýagşymy ýa-da ýaman – ony bilmedim, ýöne bizde kino sungatynda hil taýdan meseleleri bar, diýip gürrüňdeşimiz aýtdy.

Reformator name üçin öldürildi?

Kino režissýor Jahangir Ahmedowyň Azatlyga gürrüň bermegine görä, Yslamhojanyň reformalary “könelere” ýokmaýar. Söhbetdeşimiziň aýtmagyna görä, Yslamhojanyň reformalaryna garşy çykan “köneçil” konserwatorlar Matwafo Bakkolowyň antireformaçy keşbinde janlandyrylyp görkezilýär.

Bu roly ýerine ýetiren özbegistanly artist Mätýakub Mätçanow Azatlyk bilen gürrüňdeşlikde şeýle diýdi:

“Yslamhojanyň durmuşa geçiren reformalary Şawkat Mirziýoýewiňkä meňzeýär. Şawkat Miromonowiç taryhy oňat bilýändigi sebäpli bu kinofilme hemaýat edýär. Çünki Şawkat Mirziýoýew hem Yslamhoja ýaly ýurdy galkyndyrmagyň zerurdygyna düşünýär. Yslamhojanyň bitiren işlerine ser salsaň, ol resmileriň salgydyň ujundan alyp galmak ýaly talaňçylyklaryndan çetde durupdyr. Olar ýaly zatlar meniň keşbini janlandyran Matwafo Bakkolow ýaly köneçil konserwatiw adamlara ýaramaýar. Bugünki günde-de reformalara garşy çykýan, öňki ýaly ýaşaly diýýän adamlar bar. Ýöne häzirki wagtda tussaglykda saklanýan prokuror Raşit Kadyrowa garanyňda Bakkolow dagy has ynsaplyrak bolupdyr. Bakkolow reformalara duşmançylyk edipdir, ýöne Kadyrow dagy millete duşmançylyk etdi” diýip, Mätýakup Mätjanow aýtdy.

Filmiň režissýory Jahongir Ahmedowyň Azatlyga gürrüň bermegine görä, “Baş wezir Yslamhoja” atly kinofilm şu ýylyň 1-nji sentýabrynda görkeziler.

Filmiň ssenariýasyny ýazan Jurabek Ruzmetow, filmiň hudožnigi Akmal Saidow, lybaslar boýunça hudožnik Sojida Hasanowadyr.

Ýene-de ýükle

XS
SM
MD
LG