Sepleriň elýeterliligi

Çeşmeler

Anna 23 Iýun 2017

Kalendar
Ýanwar Fewral Mart Aprel Maý Iýun Iýul Awgust Sentýabr Oktýabr Noýabr Dekabr
Illýustrasiýa

Alymlar diňe gara deşikleriň merkezinde duş gelnen we şol sebäpdenem görünmeýän grawitasiýa ýeke-täkliginiň (singulýar) düýpgöter başgaça, ýagny üç ölçegli fazada döräp biljegini görkezipdirler.

Alymlar diňe gara deşikleriň merkezinde duş gelnen we şol sebäpdenem görünmeýän grawitasiýa ýeke-täkliginiň (singulýar) düýpgöter başgaça, ýagny üç ölçegli fazada döräp biljegini görkezipdirler.

Cambridge uniwersitetinden bolan alymlar kompýuter simulýasyýalarynyň kömegi bilen "sap ýeke-täkligiň" bolaýmagynyň ähtimaldygyny öňe sürýärler. Bu bolsa Eýnşteýniň degişlilik teoriýasyna şübhä döredýär.

Geçirilen ylmy barlagyň netijeleri "Physical Review Letters" atly žurnalda çap edilipdi.

Eýnşteýniň umumy degişlilik teoriýasy biziň grawitasiýa baradaky häzirki garaýşymyzyň esasyny emele getirýär: Älem-jahanda ýyldyzlaryň ýaşynyň hasaplanmagyndan başlap, nawigasiýada peýdalanýan GPS tolkunlaryna çenli ähli zat mundan ugur alýar.

Teoriýa görä, madda özüni emele getiren wagty ýeri deformasiýa duçar edýär we biziň grawitasiýa diýip atlandyrýan zadymyz hut şol deformasiýasynyň özenini emele getirýär. Umumy degişlilik teoriýasynyň çap edilmeginden geçen ýyllaryň dowamynda amala aşyrylan ähli ylmy-barlaglar şowly netije beripdi. Ýöne ýeke-täklik barasynda dürli ýagdaýlaryň bolmagy onyň esasy kemçiligini emele getirdi.

Ýeke-täklik şeýle bir nokatdyr, ýagny ol ýerde grawitasiýanyň güýji ýere, wagta we fizika kanunlarynyň bozulmagyna sebäp bolýar. Umumy degişlilik teoriýasyna görä, ýeke-täklikler gara deşikleriň merkezinde bardyr we olar ähli hadysalaryň kesişýän nokadyndadyr. Hadysalaryň kesişýän nokady "gaýdyşy bolmaýan nokatdyr". Ol ýerde grawitasiýanyň täsiri çakdanaşa güýçli, ýagny ondan gutulmak mümkin däl. Şonyň üçinem ýeke-täkligi synlamak mümkin bolmaýar.

Matematikler eýýäm 40 ýyldan köp wagtdan bäri ýeke-täkligiň emele gelýän ýerlerinde şeýle aýratynlyklaryň bardygyny çak edip gelýärler. Alymlar muňa "kosmiki senzuranyň gipotezi" diýip at berýärler. Dogry bolan halatynda, kosmiki senzura diýmek, ýagny gara deşiklerden daşaryn bu ýeke-täkligiň ölçäp bolar ýaly täsiri ýokdur. Şeýle ýagdaýda umumy degişlilik teoriýasy öz güýjüni goraýar.

Soňky ýyllarda alymlar kompýuter simulýasiýalarynyň kömegi bilen "sap ýeke-täklikleriň" bolup biljegini öňe sürýärler. Hadysanyň kesişýän nokadyndan çetde durýan ýeke-täkliklere "sap ýeke-täklikler" diýilýär. Sap ýeke-täklik kosmiki senzura gipotezi, umumy degişlilik teoriýasynyň älem-jahanyň döreýşi baradaky tezisini ret edip biler. Ýöne bu ähli ähtimallyklaryň bary diýseň ýokary derejede kämilleşen dünýälere degişlidir. Meselem, 2016-njy ýylda Kembric uniwersitetiniň iki sany doktorantura talyby sap ýeke-täkligiň bardygy babatdaky garaýşy öňe sürüpdirler. Ýöne olaryň garaýşy bäş ölçegli älem-jahana degişli ekeni.

Cambridge uniwersitetiniň fiziki-matematika we fizika teoriýasy kafedrasyndan Toby Crisford we Jorge Santos atly ylmy işgärleriň amala aşyran täze ylmy-barlagynyň netijesine görä, sap ýeke-täkligiň dört ölçegli dünýäde bolup biljegini öňe sürülýär.

Bu garaýşa görä, sap ýeke-täklik "Anti-de Sitter giňişligi" diýip atlandyrylýan özbaşdak aýratyn bir giňişlikde emele gelip biler. Ol ýerde älem-jahan eýer görnüşine eýedir. Umumy degişlilik teoriýasyna görä bolsa, älem-jahanlar tapawutly görnüşe eýe bolup biler. "Anti-de Sitter giňişligi" hem şol bolup biläýjek görnüşlerden diňe biridir.

"Anti-de Sitter giňişliginiň" gurlyşy ýylmanak giňişlikden diýseň tapawutlydyr. Ol giňişlikde şeýle böwet bar, ýagny şöhle ol ýere baryp ýetende yzyna serpikýär. "Bu bir gutynyň içinde bar bolan, diwarlaryň arasyndaky wagt giňişligidir. Biziň çakymyza görä, olaryň dürli sebitleri özüne çekmäge ukyby bar we biz hut şeýle mümkinçiligi ulgamy energiýa goşmak üçin ulanýarys. Netijede singulýaryň döremeginiň öňüni açýarys" diýip, Crisford aýdýar.

Alymlaryň çykaran bu netijesi islendik giňişlikde simulýasiýa edilip bilinmeýändigine görä, biziň ýaşaýan älem-jahanymyzda iş ýüzüne geçirilmegi mümkin däldir. Ýöne bu şol bir wagtyň özünde, älem-jahan baradaky beýleki teoriýalaryň maňzyna ýetmek üçin, täze mümkinçilikler döredýär. Şeýle teoriýalaryň biri singulýara meňzeş täze ýagdaýlary ýüze çykarýan kwantýum grawitasiýasydyr.

Illýustrasiýa

Britaniýaly žurnalist Jonatan Wells öz makalasynda, daşary ýurt dilini öwrenmek barasynda iň ýalta halk bolan iňlisleriň alnyndan, geljekde bolup biljek bir kynçylykly ýagdaýyň çykandygyny belleýär.

Britaniýaly žurnalist Jonatan Wells öz makalasynda, daşary ýurt dilini öwrenmek barasynda iň ýalta halk bolan iňlisleriň alnyndan, geljekde bolup biljek bir kynçylykly ýagdaýyň çykandygyny belleýär.

Geçen ýylyň iýun aýynda Ýewropa bileleşiginden çykmaga ses bermegi olara, ynha, şeýle goşmaça problema döredýär.

Maý aýynyň başynda, Ýewropanyň Komissiýasynyň prezidenti Jean-Claude Juncker paltany edil meseläniň düýbünden urupdyr.

"Wäşi" Juncker iňlisleri "gorkuzdy"
"Wäşi" Juncker iňlisleri "gorkuzdy"

Ol mundan beýläk ýygnaklarda has köp fransuz dilinde çykyş etjekdigini aýdypdyr. Onuň pikrine görä, sebäbi indi iňlis diliniň ähmiýeti azalýar. Ýöne şonda-da iňlis diliniň ähmiýet derejesi fransuz diliniň ýagdaýyndan ýokary (Ýewropa bileleşiginiň ilatynyň diňe ýüzden 15 göterimi fransuz dilinde gepleşýär). Emma Juncker muňa garamazdan, özüniň nobatdaky "şowsuz" degişmesini aýdyp galypdyr.

Iňlisler bolsa bu degişmä diýseň çynlakaý garaýarlar. Umuman alanyňda, Britaniýada ÝB-niň ykbalyny "kesgitlän" ählihalk referendumyndan bäri ispança öwrenmek isleýän iňlisleriň sany 427 göterim köpelipdir. Şol bir wagtyň özünde fransuz diline ymtylyş hem ýokarlanýar (342 göterim).

Britaniýanyň mediasy daşary ýurt dillerini öwrenmek isleýänlere kömek maksady bilen dürli materiallar ýaýradýar.

Azatlyk Radiosynyň "Okuw zaly" şol materiallar esasynda daşary ýurt dillerini has çalt öwrenmek isleýänlere berilýän maslahatlardan bir ýygyndy taýýarlady.

Habarlara daşary ýurt dilinde tomaşa ediň ýa-da gulak asyň

Londondaky Ýakyn we Merkezi Gündogar uniwersitetiniň Dil we medeniýet fakultetiniň baýry mugallymy Nergiz Farzadyň aýtmagyna görä, daşary ýurt dilini has çalt öwrenmegiň tilsimleriniň biri hem habarlary öwrenmek isleýän diliňde diňlemek we tomaşa etmekdir.

Daşary ýurt dilini habarlardan öwrense bolar
Daşary ýurt dilini habarlardan öwrense bolar

Farzad hanym yzygiderli habar kanallaryna tomaşa etmek daşary ýurt dilini öwrenmek isleýänler üçin diýseň peýdalydyr diýýär. Meselem, ýarym sagat düşünýän diliňizde habarlara tomaşa edeniňizden soň, öwrenmek isleýän daşary ýurt diliňizde gaýtadan tomaşa edip görüň. Habarlar gündeligi, umuman, ähli kanallarda birmeňzeşdir.

Ýeri gelende bellesek, telekanallardaky reklamalardan hem edil şonuň ýaly peýdalanmak mümkin. Näçe köp gulak assaň, şonça-da dile öwrenişýärsiň we azyndan birnäçe söz öwrenýärsiň. Günde 2-3 täze söz öwrenmek az däl we diýseň peýdalydyr.

Tehnologiýalardan giňişleýin peýdalanyň

Guwatamelaly biznesmen Luis Von Ahn bolsa, indi hemme zadyň diýen ýaly aplikasiýalarynyň bardygyny belläp, daşary ýurt dilini öwredýän aplikasiýalaryň hem bardygyny ýatladýar.

Telefon diňe bir oýnamak üçin däl
Telefon diňe bir oýnamak üçin däl

"Bu aplikasiýalar bilen eliňizdäki telefonda hem dile türgenleşip bilersiňiz. Meselem, awtobusa garaşyp oturan mahalyň oýunyň deregine dil öwrenmäge synanyş. Awtobusa müneniňizden soň hem şol peýdaly işi dowam ediň. Dil öwrenmegi öýde aýratyn bir ýumuş ornunda hem öwürip bilersiňiz" diýip, ol biznesmen aýdýar.

Onuň özüniň "Duolingo" atly dil platformasynyň häzirki döwürde 150 million agzasy bar. Biznesmeniň aýtmagyna görä, ol adamlaryň köpüsi başga görnüşde dil öwrenmäge wagt tapyp bilmeýänlerdir.

Von Ahn mamladyr. Nýu-Ýork uniwersitetiniň geçiren bir ylmy-barlagynyň netijesine görä, "Duolingo" ýaly platformalardan 34 sagat peýdalanmak bir ýyllap uniwersitete gatnamak ýaly kömek edýär.

Aýdymlar we kinofilmler

Nergiz Farzad daşary ýurt dilini öwrenmegiň has täsirli tilsimleriniň biri höküminde, başga dilde aýdym diňlemegi we kinofilmlere tomaşa etmegi hem maslahat berýär.

Daşary ýurt kinofilmleri dil öwrenmäge itergi berip biler
Daşary ýurt kinofilmleri dil öwrenmäge itergi berip biler

Aýtmagyna görä, hut onuň özi sapaklara garanda, dili has köp iňlisçe aýdymlardan gowy öwrenipdir. Ol: "Terry Jacks atly aýdymçynyň "Güniň pasyllary" (Seasons in the Sun) aýdymy maňa "Janet & John" tarapyndan taýýarlanan dil sapaklary kitaplaryndan köp peýda ýetirdi" diýýär.

Farzad bu meselede mamladyr. 2013-nji ýylda Edinburg uniwersitetinde geçirilen bir barlagda, mälim bolşy ýaly, öwrenmek isleýän dilinde aýdym diňleýänleriň dil synagynda alýan bahalary diýseň ýokarydyr.

Aýdymy diňlemek we aýdymçy bilen bilelikde aýdymy aýtmaga synanyşmak sözleri aňa ymykly ornaşdyrýar.

Dilini öwrenen ýurduňyza gezmäge gidip, ýerli halk bilen gepleşiň

Londondaky "Kings College" uniwersitetiniň daşary ýurt dilleri merkeziniň müdiri professor Ana de Medeiros dil öwrenmek üçin, ol dilde gepleýänleriň medeniýetine "gark bolmagyň" hökmanydygyny aýdýar. Onuň aýtmagyna görä, öwrenen diliňiziň gepleşilýän ýurduna baryp görmek çäksiz mümkinçilikdir. Çünki sözler we taryplar kagyz ýüzünde hakyky ýagdaýdan diýseň üzňe. Şonuň üçinem dili janly öwrenmäge dalaş edýäris.

Daşary ýurt dilini gepleşýän halkyň aşhanasyny öwreniň

Nergiz Farzad kulinariýa kitaplarynyň dürli dillerde çap edilýändigini ýatladýar. Onuň nygtamagyna görä, daşary ýurt naharlaryny öwrenmäge synanyşýan mahalyňyz, siz şol bir wagtyň özünde reseptlerdäki sözleri hem öwrenýärsiňiz.

Kulinariýa kitaby şol bir wagtyň özünde dil sapagy çeşmesidir
Kulinariýa kitaby şol bir wagtyň özünde dil sapagy çeşmesidir

Bu möhüm ýagdaý. Başga bir halkyň aşhana dilini öwrenýärsiňiz. Aşhanada medeniýet hem sungat bardyr. Eger kulinariýa reseptleri bolan kitap suratly bolsa, onda ol diýseň gymmatly dil çeşmesidir. Şonda düşünmeýän ýeriň üçin, sözlük gözlemegiňem geregi ýok.

Ähli tilsimleri durmuşyňyza ornaşdyryň

Lids uniwersitetiniň Diller, medeniýetler we jemgyýetler mekdebiniň müdiri Caroline Campbell bolsa, bütin bu aýdylanlary iň ýokary perdeden jemleýär.

Onuň ýazmagyna görä, daşary ýurt dilini öwrenmek üçin, bar bolan ähli tilsimleri gündelik durmuşyňyz bilen utgaşdyryp özleşdirmelisiňiz.

Daşary ýurt dilini öwrenmek üçin günde belli sagatlarda ýörite wagt aýyryp bileris, emma adamyň zehini adaty kadasynda dowam etmelidir.

Şol bir wagtyň özünde habarlara gulak asyň, telekanallara tomaşa ediň, nahar taýýarlaň we dili iş ýüzünde öwreniň. Şeýlelikde, iň çalt görnüşde dil öwrenersiňiz.

Ýene-de ýükle

XS
SM
MD
LG