“Türkmengaz” döwlet konserni 16-njy aprelde Aşgabatda Hytaýyň Milli nebit korporasiýasynyň (CNPC) golçur kärhanasy "CNPC Amudarya Petroleum Company Ltd." bilen Mary welaýatyndaky “Galkynyş” gaz känini özleşdirmegiň dördünji tapgyry boýunça şertnama baglaşdy.
Taslama Mary welaýatynda täze guýulary burawlamagy we ýylda goşmaça 10 milliard kub metr gazy satuwa taýýarlap biljek desgany gurmagy göz öňünde tutýar. Aşgabat gurluşygy özi maliýeleşdirýändigini aýdýar.
“Türkmengazyň” başlygy Maksat Babaýew aprelde Reuters agentligine taslamanyň 5,1 milliard dollara düşjekdigini we gazyň içerki bazar hem-de eksport üçin niýetlenýändigini aýtdy. Çap edilen maglumatlarda goşmaça gazyň näçe böleginiň eksporta gitjekdigi we ony haýsy alyjylaryň satyn aljakdygy görkezilmeýär.
Atlantik Geňeşiniň Global Energetika Merkeziniň ştatdan daşary uly ylmy işgäri Jon Roberts, Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda, "Galkynyşdan" çykýan gazyň ep-esli böleginiň beýleki känlerden gelýän gazyň ornuny tutýan bolmagynyň mümkindigini aýtdy. Ol şol känleriň käbirinde önümçiligiň azalýan ýa-da gaz çykarmagyň gymmatlaýan bolmagynyň mümkindigini aýtdy.
Robertsiň bellemegine görä, takyk maliýe maglumatlary elýeterli bolmansoň, munuň içerki täsirine doly baha bermek kyn. Şeýle ýagdaýda täze desganyň kuwwaty eksportyň näçe artjakdygyny özbaşyna görkezmeýär.
Gurluşygyň maliýeleşdirilişi
Kändäki gurluşyga 17-nji aprelde badalga berildi. Halk Maslahatynyň başlygy Gurbanguly Berdimuhamedow sentýabrda eden çykyşynda, jikme-jiklikleri agzaman, bu tapgyryň önümçiligi we eksport mümkinçiliklerini artdyrjakdygyny aýtdy. Oktýabrda Aşgabatda geçirilen nebitgaz maslahatynda wise-premýer Guwanç Agajanow taslamanyň döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýändigini ýene bir gezek gaýtalady. Taslama üçin puluň nireden alynýandygy, şol sanda karz ulanylýandygy aýan edilmedi.
Hytaýyň Döwlet ösüş banky "Galkynyşy" özleşdirmegiň öňki işlerini we Hytaýa barýan gaz geçirijisiniň türkmen bölegini maliýeleşdirmäge gatnaşypdy. Aşgabat 2021-nji ýylda şol karzlaryň doly üzülendigini habar beripdi.
“Eger Türkmenistan muny özi maliýeleşdirýän bolsa, muny başga ýerden gazanan peýdasynyň hasabyna edýärmi ýa-da karz almaly bolarmy? Eger karz alýan bolsa, öň iň uly maliýe çeşmesi bolan Hytaýa ýene ýüz tutýarmy?” diýip, Roberts aýtdy.
Hytaýyň iki orny: potratçy we esasy alyjy
Häzirki wagtda Hytaý türkmen gazynyň esasy alyjysy bolup durýar. Robertsiň düşündirişine görä, "Galkynyşyň" dördünji tapgyrynda CNPC-niň golçur kärhanasy gurluşyk potratçysy hökmünde ýerine ýetirýän işi üçin hak alýar. Lebap welaýatyndaky "Bagtyýarlykda" bolsa CNPC 2007-nji ýylda baglaşylan önümçiligi paýlaşmak şertnamasy esasynda gaz känlerini özleşdirýär we önümden paý alýar. Robertsiň aýtmagyna görä, Hytaýa iberilýän türkmen gazynyň ep-esli bölegi "Bagtyýarlykdaky" känlerden gelýär.
Oksfordyň Energetika barlaglary institutynyň seljermesine görä, daşary ýurt kompaniýalaryna Türkmenistanyň gury ýerdäki gaz känlerinde önümçilikden paý almak mümkinçiligi seýrek berilýär. "Bagtyýarlyk" şol seýrek mysallaryň biri bolup, Robertsiň pikirine görä, bu çäklendirme Günbatar kompaniýalarynyň täze eksport ugurlaryna maýa goýmak islegini hem peseldýär.
“Kompaniýalar gaz çykarylyşyna maýa goýup bilmeseler, şol gazy bazara ýetirmek üçin zerur geçirijä maýa goýmaga olaryň hakyky höwesi bolmaýar” diýip, ol aýtdy.
“Hytaýlylar ygtybarly hyzmatdaşlar. Muňa şübhe ýok. Ýöne olar häzirki ýagdaýy saklamak babatda ygtybarly hyzmatdaşlar. Hytaýyň özi has uly öňegidişlige ýardam edip bilerdi, biz bolsa munuň bilen deňeşdireniňde çäkli öňegidişligi görýäris” diýip, Roberts aýtdy.
Onuň sözlerine görä, Türkmenistanyň Hytaýa iberýän gazynyň ýyllyk möçberi soňky on ýylda esasan 30 milliard kub metriň töwereginde saklandy. Hytaýyň Aşgabatdaky ilçisi Szi Şuminiň martda beren maglumatyna görä, 2025-nji ýylda Hytaýa takmynan şol möçberde türkmen gazy iberildi.
Roberts munuň bir sebäbini rus gazynyň bäsdeşliginde görýär. "Hytaýlylar Russiýa bilen has amatly şertlerde ylalaşyp biljekdiklerini pikir edýärler" diýip, ol aýtdy.
"Gazpromyň" maglumatyna görä, hereket edýän "Sibiriň güýji" geçirijisi arkaly Hytaýa iberilen rus gazynyň möçberi 2024-nji ýylda 31,1 milliard kub metrden 2025-nji ýylda 38,8 milliard kub metre ýetdi. Mongoliýanyň üsti bilen Hytaýa gaz eltmegi göz öňünde tutýan "Sibiriň güýji – 2" taslamasyna soň "Baýkalyň güýji" diýlip at berildi. Russiýanyň wise-premýeri Aleksandr Nowak oktýabrda taslama boýunça täjirçilik ylalaşygyna ýylyň ahyryna çenli gelinmegine umyt edýändigini aýtdy.
"Näme üçin Türkmenistanyň Hytaýa eksporty — munuň köp bölegi CNPC tarapyndan Hytaýyň özi tarapyndan öndürilýär — soňky 10 ýylyň dowamynda esasan 30 milliard kubometr (BCM) töwereginde, belki ondan biraz gowrak derejede durup galdy? Näme üçin? Çünki hytaýlylar Russiýa bilen has bähbitli şertnama baglaşyp biljekdiklerini duýýarlar. Şonuň üçin hytaýlylar Russiýadan has köp gaz satyn alýarlar we Russiýa öz gazyny Hytaýa eltmek üçin 'Sibiriň güýji - 2' geçirijilerini gurmaga has köp pul maýa goýýar. Şol bir wagtyň özünde, Türkmenistandan Hytaýa ýene-de 25 milliard kubometr gaz äkitmeli diýlip garaşylýan dördünji gaz geçirijisi barada gürrüňler bar, emma hiç hili netije ýok. Bu mesele takmynan 15 ýyl bäri maslahatlaşylýar we entek hiç hili hakyky öňegidişlik gazanylmady" diýip, Roberts belläp, Pekiniň başga üpjün edijilerden hem gaz alyp bilmegi oňa goşmaça türkmen gazyny satyn almak baradaky gepleşiklerde has köp saýlaw berýändigini hem nygtady.
“D” şaha
“D” -- Merkezi Aziýa-Hytaý gaz geçiriji ulgamynyň meýilleşdirilýän dördünji şahasydyr. Häzirki “A”, “B” we “C” şahalary Türkmenistan-Özbegistan serhedinden başlap, Özbegistanyň we Gazagystanyň üsti bilen Hytaýyň Sinszýan sebitine barýar. CNPC-niň maglumatyna görä, üç şahanyň bilelikdäki geçirijilik kuwwaty ýylda 55 milliard kub metr. Bu turbalardan türkmen gazy bilen birlikde özbek we gazak gazy hem iberilýär.
Meýilleşdirilýän täze “D” şahasy Türkmenistandan Özbegistanyň, Täjigistanyň we Gyrgyzystanyň üsti bilen Hytaýa çekilmeli. Ol ýylda 30 milliard kub metr gaz daşamaga niýetlenýär. Hytaýyň ilçisi martda türkmen gazynyň Hytaýa eksportyny ýylda 65 milliard kub metre çenli artdyrmagyň şol şahanyň tamamlanmagyna baglydygyny aýtdy.
Şahanyň Täjigistandaky böleginiň gurluşygyna 2014-nji ýylda resmi taýdan badalga berildi, emma ol entek tamamlanmady. Şu ýylyň sentýabrynda Täjigistanyň Energetika we suw serişdeleri ministrligi taslamany Hytaý tarapy bilen gaýtadan ara alyp maslahatlaşsa-da, duşuşyk baradaky habarda şahanyň işe giriziljek mümkin senesi görkezilmedi. Bu ugur Hytaýa has köp gaz ibermäge niýetlenýär, şol bir wagtda "Galkynyşyň" dördünji tapgyryndan çykjak gazyň bu şahadan iberiljekdigi aýan edilmedi.
TOPH we Hazar ugry
Hytaýa garaşlylygy azaltmak we başga bazarlara çykmak üçin Aşgabat köp ýyllardan bäri Türkmenistan-Owganystan-Pakistan-Hindistan (TOPH) gaz geçirijisini ilerledýär. Ýylda 33 milliard kub metre çenli gaz daşamaga niýetlenen bu taslama boýunça "Türkmengaz" awgustda Owganystanyň "Afghan Gas" döwlet kompaniýasy bilen Hyrat welaýatyna gaz ibermek meselesini hem öz içine alýan hyzmatdaşlyk ähtnamasyna gol çekdi.
TOPH-nyň operatory oktýabrda "Galkynyşyň" dördünji tapgyrynyň geçirijini gaz bilen üpjün etmek mümkinçiligini giňeltjekdigini aýtdy. Şol tapgyrdan TOPH-a näçe gaz iberiljekdigi görkezilmedi. Operatoryň şol aýdaky maglumatyna görä, türkmen serhedinden Hyrada çenli 153 kilometrlik bölegiň 124 kilometrinde turbalar kebşirlenip, ýatyryldy.
Operator Hyrat bölegini 2026-njy ýylyň ahyryna çenli ulanmaga bermegi meýilleşdirýändigini aýtdy. "Türkmengazyň" başlygynyň orunbasary Myrat Arçaýew bolsa bu bölek arkaly gaz ibermegiň 2027-nji ýylda başlanmagynyň meýilleşdirilýändigini mälim etdi. Pakistana we Hindistana çenli tutuş ugruň işe giriziljek senesi görkezilmedi.
Beýleki taslama türkmen gazyny Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjana, ol ýerden Türkiýä we Ýewropa eltmegi göz öňünde tutýar. Oktýabrda Türkiýäniň döwlet energiýa kompaniýasy BOTAŞ entek gurulmadyk bu ugry geljekki hyzmatdaşlygyň maksatlarynyň biri hökmünde görkezdi.
Esasy alyja garaşlylyk
Türkmenistan Özbegistana hem gaz satýar. Ýöne TOPH-nyň entek Hyratdan aňryk ýetmändigi we Hazarüsti geçirijiniň gurulmandygy "Galkynyşdan" çykjak goşmaça gazyň iri möçberde başga haýsy bazarlara çykaryljakdygy baradaky sowaly açyk goýýar.
Bilermenler Aşgabadyň Hytaýyň basyşy astynda energiýa serişdelerini akdyrmak boýunça diňe Pekine garaşly bolup galmak howpy barada duýdurýarlar.
Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasy (OECD) eksportyň az sanly önüme we esasan bir bazara daýanmagynyň Türkmenistany Hytaý bilen söwdadaky sarsgynlara sezewar edýändigini belleýär. Gurama pandemiýa döwründe Türkmenistanyň Hytaýa eksportynyň pul gymmatynyň 30 göterime golaý azalandygyny mysal getirýär. Hytaýyň satyn alýan gazynyň möçberi ýa-da satuw bahasy peselse, Aşgabat üçin ýitirilen walýuta girdejisiniň öwezini başga bazarlardan dolmak kynlaşyp biler.
Robertsiň pikiriçe, Pekiniň has köp türkmen gazyny satyn almaga taýýardygy aýdyň bolýança, "Türkmenistanyň eksport mümkinçiliklerini düýpgöter üýtgetjek iri ylalaşyklaryň deregine 'Galkynyşyň' täze dördünji tapgyry ýaly çäkli ylalaşyklary göreris".
Forum