ABŞ-nyň Döwlet departamentiniň ýokary derejeli resmisi Orsýetiň Ukrainadaky urşy gutarandan soň, öz güýçlerini NATO-nyň gündogar tarapyna gaýtadan ýerleşdirmeginiň mümkindigini duýdurdy we bu bolsa Baltika ýurtlarynyň geljekki ýyllarda Moskwanyň güýçlenen harby we gibrid basyşyna duçar bolmagynyň mümkindigi barada alada döredýär.
Döwlet sekretarynyň Ýewropa we Ýewraziýa işleri boýunça kömekçi orunbasary Kristofer Smit 14-nji maýda ABŞ-nyň kanun çykaryjylaryna Orsýetiň häzirki wagtda "söweş güýjüniň takmynan 90 göterimini" Ukrainada ulanýandygyna garamazdan, Moskwanyň ahyrsoňy "güýçlerini täzeden deňagramlaşdyrmaga we güýjüni görkezmek, şeýle hem NATO üçin dilemma döretmek mümkinçiliklerini gözlejekdigine" ynanýandygyny aýtdy.
"Bu, esasanam, Baltika sebitinde örän möhüm" diýip, Smit Estoniýanyň, Latwiýanyň we Litwanyň ýüzbe-ýüz bolýan howpsuzlyk wehimlerine bagyşlanyp, Wekiller Palatasynyň Daşary işler boýunça kiçi komitetinde geçirilen diňlenişikde aýtdy.
ABŞ-nyň resmileri Russiýanyň Baltika ýurtlaryna we NATO-nyň gündogar tarapyna salýan howplary barada ýyllarboýy duýduryş berip gelen hem bolsalar, soňky diňlenişik Waşingtonda we NATO ýaranlarynda Ukrainada atyşygy bes etmek ýa-da gepleşik arkaly ylalaşyga gelmek ýagdaýynda şeýle howpuň has-da güýçli bolup biljekdigi baradaky aladalaryň artýandygyny görkezdi.
Ýewropa boýunça kiçi komitete başlyklyk edýän Tehas ştatyndan respublikan wekili Kit Self, Orsýetiň Ukrainada alyp barýan urşuny dowam etdirýärkä harby güýçlerini eýýäm täzeden gurýandygyny aýtdy.
"Bu uruş gutaranda, Orsýetiň söweşe taýýar goşunlaryny Baltika respublikalarynyň serhetlerine ýerleşdirmegi mümkin" diýip, Self aýtdy. "Taryh Ukrainadaky çaknyşyklaryň bes edilmeginiň Orsýetiň howpuny azaltmajakdygyny görkezýär. Tersine, ol ony diňe başga tarapa gönükdirip biler."
Smit howpuň Orsýetiň kiberhüjümleri, sabotaž operasiýalary we Baltika sebitine gönükdirilen gibrid taktikalary arkaly eýýäm göze ilýändigini aýtdy. "Biz Orsýetiň öz güýçlerini deňagramlaşdyrmagyna garaşmalydyrys" diýip, ol Moskwanyň NATO ýaranlaryna basyş etmek üçin eýýäm "Baltika döwletlerine garşy gibrid operasiýalary" ulanýandygyny sözüne goşdy.
NATO-nyň öň hatary
ABŞ-nyň iki partiýasynyň kanun çykaryjylary Estoniýany, Latwiýany we Litwany nusgawy NATO ýaranlary hökmünde yzygiderli häsiýetlendirip, olaryň goranmak üçin ýokary çykdajylaryny we Ukrainany berk goldaýandygyny nygtadylar.
Smitiň aýtmagyna görä, Baltika ýurtlarynyň üçüsi hem ABŞ-nyň prezidenti Donald Trampyň NATO agzalarynyň jemi içerki önümiň 5 göterimini goranmaga sarp etmegi baradaky talabyny ýerine ýetirmäge golaýladylar, Latwiýa bu talaba degişli borjy kanun taýdan öz üstüne alan ilkinji NATO ýurdy boldy.
Şeýle hem Baltika ýurtlary Orsýetiň 2022-nji ýylda başlan çozuşyndan bäri goranmak býujetleriniň uly bölegini Ukraina bagyşladylar.
Massaçusets ştatyndan demokrat wekil Bill Kiting üç ýurduň ýyllyk goranmak çykdajylarynyň takmynan 13 göterimine deň goldawy berendigini aýtdy.
“Estoniýanyň Ukraina beren kömegini jemi içerki önümiň göterimine deňleşdirmek üçin ABŞ bir trillion dollardan gowrak pul bermeli” diýip, Kiting aýtdy.
Smit Baltika ýurtlary “Ýewropada transatlantik bileleşige tarapdar we ABŞ-ny goldaýan sesleriň arasynda” diýdi we olaryň NATO-nyň çykdajylarynda, energiýa howpsuzlygynda we Ukrainany goldamakda Waşingtony yzygiderli goldaýandygyny aýtdy.
“ABŞ-nyň Baltika ýurtlary bilen hyzmatdaşlygy berk, dowamly we strategik taýdan möhümdir” diýip, ol aýtdy.
Amerikan resmisi Germaniýanyň Litwada brigada ýerleşdirmegini, NATO-nyň Baltikadaky howa giňişligine gözegçilik missiýalaryny we köpmilletli söweş toparlaryny bileleşigiň sebitde goranyşyny güýçlendirmegiň subutnamasy hökmünde görkezdi.
“NATO-nyň güýçlerini meýilleşdirmek möhümdir” diýip, Smit aýtdy. “NATO-nyň öňdäki saklanyş ukybyny üpjün etmek üçin güýçlerini täzeden ýerleşdirmegi möhümdir”.
Şeýle-de bolsa, birnäçe demokrat ABŞ-nyň Eýran bilen çaknyşyga degişli harby borçnamalary sebäpli Baltika ýurtlaryna käbir ýaraglaryň iberilmeginiň gijikdirilendigi baradaky habar boýunça döwlet sekretarynyň kömekçisiniň orunbasary Smite gaýta-gaýta sorag berdiler.
Smit gijikdirmeler barada jogap berip, “käbir ok-därilere” täsir edilendigini boýun aldy, ýöne Waşingtonyň Baltika ýaranlary tarapyndan satyn alnan ýarag ulgamlaryny ibermäge ygrarly galýandygyny aýtdy.
“Biz şol üpjünçiligiň mümkin boldugyça çalt berjaý edilmegi üçin örän köp işleýäris” diýip, ol aýtdy.
Gibrid urşy
Diňlenişigiň köp bölegi kiberhüjümler, dron hüjümleri, deňizasty infrastruktura sabotažy hem-de Orsýetiň we Belarusyň üstüne atylýan dezinformasiýa kampaniýalary ýaly gibrid howplara gönükdirildi.
Smit NATO-nyň we Baltika ýurtlarynyň dron söweşlerinden we kiber operasiýalaryndan goranmaga barha köp üns berýändigini, bu sapaklaryň Ukrainadaky söweş meýdanyndan alnandygyny aýtdy.
"Mysal üçin, Latwiýa Ýewropada Ukrainadan soň iň uly dron öndürijisidir" - diýip, ol aýtdy.
Kanun çykaryjylaryň we resmileriň aýtmagyna görä, Baltika döwletleri Orsýete we Hytaýa garaşlylygy azaltmak üçin hem işjeň hereket edýärler.
Smit Baltika ýurtlarynyň 2025-nji ýylyň fewral aýynda Russiýanyň energiýa importy bilen ähli gatnaşyklaryny kesendigini we häzirki wagtda suwuklandyrylan tebigy gazyň importynyň takmynan 80 göterimini ABŞ-dan satyn alýandygyny aýtdy.
Şeýle hem, ol Baltika hökümetleriniň Hytaý babatynda Pekiniň Moskwanyň uruş tagallalaryny goldamagy nukdaýnazaryndan barha köp seredýändigini duýdurdy.
"Hytaý Orsýetiň goranmak senagat bazasy üçin iki maksatly harytlaryň takmynan 80 göterimini üpjün edýär" - diýip Smit aýtdy. "Olar netije çykarýarlar we netijede Hytaý bilen ykdysady gatnaşyklaryny sowadýarlar".
Ukraina boýunça parahatçylyk gepleşikleri
Diňlenişikde Tramp administrasiýasynyň Ukrainadaky urşy tamamlamaga gönükdirilen gepleşikleri alyp barmagyna degişli bölünişikleri hem ýüze çykardy.
Demokratlar Waşingtonyň Orsýetiň prezidenti Wladimir Putine ýeterlik basyş edip-etmeýändigini gaýta-gaýta sorag astyna aldylar.
Ukraina ýa-da NATO parahatçylyk ylalaşygynyň berjaý edilmeginde Putine ynanyp bilermi diýlip soralanda, Smit Kiýewiň diňe Moskwanyň kepilliklerine däl-de, howpsuzlyk çärelerine bil baglajakdygyny aýtdy.
"Men Ukrainanyň ylalaşykda Putiniň sözüne ynanjakdygyna şübhelenýärin" - diýip Smit aýtdy.
Ol iň netijeli we uzak möhletli saklaýjy güýjüň "güýçli, gowy ýaraglanan, tehnologiýa taýdan ösen ukrain harbylary" boljakdygyny öňe sürdi.
Smit dowam edýän gepleşikleriň jikme-jiklikleri barada gürrüň etmekden ýüz öwürdi, ýöne tussag alyş-çalyşygynda we "howpsuz parahatçylyga" degişli gepleşiklerde öňegidişlik gazanylandygyny aýtdy.
15-nji maýda Ukraina we Russiýa Trampyň araçylygynda atyşygy bes etmek barada geçen hepde gelnen wagtlaýyn ylalaşygyň çäginde iki tarapdan 205 tussagyň çalyşylandygyny tassykladylar.
"Biz bu urşuň parahatçylykly çözgüdine 100 göterim ygrarly" - diýip, Smit belledi.