Eýranyň hökümeti içerde oppozisiýanyň artmagy, global derejede basyşyň güýçlenmegi we ABŞ-nyň harby hüjüm howpy bilen ýüzbe-ýüz bolup, geljek hepdede amerikan gepleşikçileri bilen Omanyň araçylygynda geçiriljek üçünji gepleşiklere taýýar ýaly görünýär.
22-nji fewralda Omanyň daşary işler ministri Badr Albusaidi gepleşikleriň 26-njy fewralda Ženewada Eýranyň ýadro programmasy boýunça "ylalaşygy tamamlamak üçin goşmaça tagalla etmek üçin oňyn itergi bilen" täzeden başlanjakdygyny aýtdy.
Aýratyn çykyşlarynda Eýranyň hökümeti şol senede Şweýsariýada gepleşikleriň geçirilmegini teklip etdi. ABŞ-nyň resmileri derrew düşündiriş bermediler.
ABŞ administrasiýasy Eýrana ýadro programmasyny çäklendirmek üçin basyş edýär, Tähran bolsa öz programmasynyň elektrik energiýasyny öndürmek ýaly parahatçylykly, raýat maksatlary üçin niýetlenendigini öňe sürýär. Waşington, Ysraýyl we Günbatardaky beýleki ýurtlar bilen bilelikde, Tährany atom ýaraglaryny öndürmek niýetinde aýyplady.
Trampyň protestler barada duýduryşlary
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp şeýle hem Tährana hökümete garşy demonstrantlara garşy mundan beýläk zorluk görkezmekden saklanmak barada duýduryş berdi we režime garşy harby hereket bilen haýbat atdy.
Tramp sebite onlarça söweş uçary we bombalaýjy uçar bilen iki sany uçarly gämisiniň hüjüm toparyny iberdi, Ýakyn Gündogardaky howa bazalaryna beýleki harby uçarlaryň we goldaw beriji güýçleriň ugraýandygy göze ildi.
Eýranyň prezidenti Masud Pezeşkian 21-nji fewralda döwlet telewideniýesinde göni ýaýlymda eden çykyşynda öz ýurdunyň dünýä güýçleriniň basyşyna boýun egmejekdigini aýtdy.
"Dünýä güýçleri bizi başymyzy egmäge mejbur etmek üçin nobata duzülýärler... Emma olaryň biziň üçin döredýän ähli kynçylyklaryna garamazdan, başymyzy egmeris" diýip, Pezeşkian aýtdy.
"Ruhlandyryjy alamatlar"
Şeýle-de bolsa, köp synçylar tarapyndan ortaça pikirli hasaplanýan Pezeşkian 22-nji fewralda sosial mediada çap eden ýazgysynda öňki gepleşikleriň "ruhlandyryjy alamatlar berendigini" aýtdy.
Tähran harby hereketleriň öňüni almak üçin ylalaşyk teklibini taýýarlaýandygyny aýtdy.
"Meniň pikirimçe, biz, ähtimal, [26-njy fewralda] Ženewada ýene-de duşuşanymyzda, şol elementleriň üstünde işläp, gowy tekst taýýarlap, çalt ylalaşyga gelip bileris" diýip, Eýranyň daşary işler ministri Abbas Arakçi 22-nji fewralda CBS-TV telekanalyna aýtdy.
"Eger ABŞ bize hüjüm etse, onda özümizi goramaga doly hukugymyz bar" diýip, Arakçi aýtdy. Şeýle-de bolsa, ol "diplomatik çözgüt tapmak üçin gowy mümkinçilik bar" diýip sözüne goşdy.
Tramp Eýranyň pozisiýasy barada "gyzyklanýar"
Şol bir wagtyň özünde, ABŞ-nyň wekili Stiw Witkoff Trampyň Eýranyň golaýynda ABŞ-nyň harby güýçleriniň köp mukdarda köpeldilmegi bilen baglylykda Tähranyň näme üçin "boýun egmändigini" sorag astyna alandygyny aýtdy.
19-njy fewralda ýazgy edilen we 22-nji fewralda"Fox News"-da efire berlen interwýusynda Witkoffyň aýtmagyna görä, Tramp ýurduň liderleri täze ýadro ylalaşygy bilen ylalaşmadyk ýagdaýynda harby hüjüm barada duýduryş berlenden soň Eýranyň pozisiýasynyň "sorag döredendigini" aýdypdyr.
"Men 'tamasy çykmady' sözüni ulanmak islemeýärin, sebäbi ol köp alternatiwalaryň bardygyny düşünýär, ýöne olaryň näme üçin boýun egmändigini bilmek isleýär...Men 'boýun egmek' sözüni ulanmak islemeýärin, ýöne näme üçin boýun egmändiklerini bilmek islemeýärin" diýip, Witkoff aýtdy.
"Näme üçin, bu basyş astynda, ol ýerde deňiz we harby deňiz güýçleriniň köp bolmagy bilen, näme üçin olar bize gelip: "Bize ýarag gerek däldigini aýdýarys, şonuň üçin biz şuny etmäge taýýar" diýmediler? Şeýle-de bolsa, olardan şony gazanmak kyn."
Eýran 2015-nji ýylda dünýä döwletleriniň ykdysady sanksiýalaryny ýeňilleşdirmek üçin ýadro ýaragyny döretmeginiň öňüni almagy maksat edinýän möhüm ýadro ylalaşygyna, Bilelikdäki Giňişleýin Hereket Meýilnamasyna (JCPOA) razy boldy.
Şeýle-de bolsa, Tramp ilkinji möhletinde 2018-nji ýylda Birleşen Ştatlary bu ylalaşykdan çykaryp, Tährana garşy sanksiýalary gaýtadan girizenden soň, Eýran öz borçnamalaryny yza süýşürip başlady.
Köpçülikleýin köçe protestleri
Eýran hökümeti soňky aýlarda öz ýurdunda oppozisiýanyň artýandygyny görýär. Adam hukuklaryny goraýjy toparlaryň maglumatlaryna görä, 2025-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda başlanan ýurt boýunça protestlerde azyndan 7000 adam öldürildi, emma hakyky adam pidalarynyň sanynyň has ýokarydygyna ynanylýar.
Adam öldürmeleriň köpüsiniň 8-10-njy ýanwar aralygynda, basyşlaryň iň ýokary derejesinde bolandygy habar berilýär.
Soňky protest 22-nji fewralda Amir Kabir Tehnologiýa Uniwersitetiniň daşynda boldy, studentler öňki syýasy protestleri basyp ýatyrmakda uly rol oýnan meýletinçi harby güýç bolan Basiji toparynyň esgerleri bilen çaknyşdy.
Sosial mediada peýda bolan wideolarda, studentleriň hökümete garşy şygarlary gygyrýandygy eşidilýär. Käbirleriň Eýranyň milli baýdagyny galgadyp durandygyny görmek bolýar.
Şeýle mitingleriň ozal ýurduň beýleki bäş uniwersitetinde, şol sanda Tähranyň Şarif uniwersitetinde bolandygy barada habar berlipdi.
Tährandaky uniwersitetler köplenç 1979-njy ýyldaky rewolýusiýadan bäri bolup geçen we howpsuzlyk güýçleriniň rehimsiz basyşlaryna sebäp bolan student protestleriniň geçirilýän ýeri boldy.
Eýran bilen Russiýanyň arasyndaky ýarag ylalaşygy barada habar berildi.
Şol bir wagtyň özünde, “The Financial Times” (FT) gazeti Eýranyň ýerini üýtgedip bolýan müňlerçe raketany satyn almak üçin Orsýet bilen 589 million dollarlyk gizlin ýarag ylalaşygy barada razylaşandygyny habar berdi. Bu Tähranyň ABŞ we Günbatar bilen arasyndaky dartgynlylygy has-da güýçlendirip biler.
Habarda ylalaşyga dekabr aýynda Moskwada gol çekilendigi we Orsýetiň üç ýylyň dowamynda 500 sany esger üçin göterilýän “Verba” uçurym enjamyny we 2500 sany 9M336 kysymly raketasyny bermegi borçlanýandygy aýdylýar.
FT syzdyrylan rus dokumentlerini görendigini ýazýar we şertnama bilen tanyş öz çeşmelerine salgylanýar.