Soňky ýyllarda Merkezi Aziýa ýurtlary Eýranyň portlaryna barýan günorta ugurlaryna gyzyklanma bildirip, Tähran bilen ylalaşyklara gol çekdiler we infrastruktura maýa goýumlaryny meýilleşdirdiler. ABŞ-nyň Eýrany has-da izolirlemek we sanksiýa düzgünini güýçlendirmek boýunça syýasatynyň fonunda bu taslamalaryň ykbaly nähili bolar?
On ýyldan gowrak wagt bäri Gazagystanyň Türkmenistanyň üsti bilen Eýrana tarap demir ýol baglanyşygy bar. Eýranyň ulag ulgamynyň üsti bilen geçýän ýükler günorta tarap, ýagny Pars aýlagyndaky we Oman aýlagyndaky portlara ugradylyp, şol ýerden deňiz arkaly Günorta Aziýanyň we beýleki sebitleriň bazarlaryna ýetirilip bilýär.
2026-njy ýylyň iýun aýynyň ahyrynda Gazagystan Bandar-Abbasdaky "Şahid Rajaýi" portunda özüniň ulag-logistika terminalyny gurmak barada Eýran bilen ylalaşyga gol çekip, bu geçelgäni ösdürmekde ýene bir ädim ätdi. Taslama 27 ýyllyk döwri öz içine alýar: iki ýyl gurluşyk we 25 ýyl ulanmak üçin.
Şondan iki aýa golaý wagt geçenden soň, ABŞ Tährany ykdysady taýdan has-da izolirlemäge gönükdirilen "Ykdysady taýdan çetleşdirilen ýurt" (Operation Economic Outcast) atly operasiýany yglan etdi. ABŞ-nyň, Ysraýylyň we Eýranyň arasyndaky gapma-garşylyk eýýäm Hormuz bogazyndaky (dartgynlylyk güýçlenmezden ozal dünýäde sarp edilýän nebitiň bäşden bir bölegi şol ýerden geçýärdi) deňiz gatnawyna täsir ýetirdi we Eýranyň portlaryny ulanýan ugurlar boýunça işleri kynlaşdyrdy. Indi Waşington Eýrany doly izolirlemäge hem-de galan ähli maliýeleşdiriş çeşmelerini we daşarky ykdysady gatnaşyklary kesmäge gönükdirilen giň gerimli sanksiýa kampaniýasyny başlamagy meýilleşdirýär.
Ikinji derejeli sanksiýalaryň howpy tutuş Merkezi Aziýa sebitiniň ulag we logistika meýilnamalaryny kynlaşdyrýar. Özbegistan uly möçberli harytlaryň tranziti üçin Eýranyň çägini ulanýar, Türkmenistan bolsa Eýran bilen demir ýol arkaly gönüden-göni baglanyşykly bolup, sebitiň günorta tarap gury ýol baglanyşyklarynda möhüm rol oýnaýar. Täjigistan Eýran we Owganystan bilen hyzmatdaşlykda Maşadyň üsti bilen geçýän ugry ösdürýär, Gyrgyzystan bolsa Tähran bilen Bandar-Abbasda logistika merkezini döretmek we Bandar-Abbas–Oş ugruny ösdürmek barada gepleşikleri geçirdi.
Merkezi Aziýa Eýrany tranzit geçelgesi hökmünde ulanmagy dowam etdirip bilermi we Waşington şeýle tranziti ABŞ-nyň kesmegi meýilleşdirýän ykdysady gatnaşyklaryndan tapawutlandyryp bilermi?
Eýran arkaly deňze çykmak
Eýranyň günortasynda Merkezi Aziýa döwletleriniň meýilnamalarynda esasy orun eýeleýän iki port bar: Pars aýlagyndaky Bandar Abbas we Hormuz bogazynyň aňyrsyndaky Oman aýlagyndaky Çabahar.
2022-nji ýylda Orsýetiň Ukraina çozuşyndan öň, bu ýollaryň ösdürilmegi Merkezi Aziýa ýurtlary üçin möhüm mesele däldi. Taryhy taýdan, sebitiň dünýä bazarlaryna çykýan söwda ýollarynyň köpüsi Orsýetden we Belarusdan geçýärdi. Bu portlar Gazagystanyň nebit, uran, metallar we däne eksportynyň uly bölegi; özbek pagtasy, altyny, dokma önümleri we dökünleri; täjik gymmatbaha metallary, alýuminiý we gyrgyz altyny ýaly serişdeleriň geçýän ýoludy.
Orsýetiň Ukraina çozuşyndan soň, Merkezi Aziýa ýurtlary däp bolan demirgazyk ýollaryna alternatiwalary işjeň gözläp başladylar.
Başga günorta wariantlary azdy: Eýran arkaly ýa-da Owganystan arkaly Pakistanyň portlaryna.
Birnäçe ýyl bäri Özbegistan, Owganystan we Pakistan Merkezi Aziýany Pakistanyň ulag ulgamy we Arap deňziniň portlary bilen birleşdirjek Trans-Owgan demir ýoly taslamasyny öňe sürýärler. Şeýle-de bolsa, Karnegi merkeziniň Merkezi Aziýa boýunça bilermeni Galiýa Ibragimowa Eýran ýolunyň has ýönekeý görünýändigini belledi: onlarça ýyllap dowam eden uruş, gowşak infrastruktura we çylşyrymly ýerleşmegi Owganystan arkaly tranziti has gymmat we howply edýär, Eýran ýolunyň öňünde esasy päsgelçilik bolsa sanksiýalar we tölegler we ulag bilen baglanyşykly kynçylyklar boldy.
Eýran ýoluna bolan gyzyklanma söwda we ulag möçberlerinde öz beýanyny tapdy: 2025-nji ýylda Gazagystan bilen Eýranyň arasyndaky demir ýol gatnawy 69 göterim artdy. Eýran ýolunyň ähmiýeti Özbegistanda hem aýdyň görünýär: 2025-nji ýylda Özbegistanyň umumy importynyň takmynan 9 göterimi - 3,9 milliard dollarlyk haryt - Eýrandan geçdi.
Özbegistanyň häkimiýetleri soňky ýyllarda bu ýoly yzygiderli ösdürýärler. 2023-nji ýylda Daşkent Türkmenistan, Eýran we Türkiýe bilen multimodal geçelgeleri ösdürmek barada ylalaşyga geldi we 2024-nji ýylda Eýranyň Bandar Abbas arkaly Hindistandan konteýner gatnawlaryny başlady.
Bandar Abbas Hormuz bogazyndan geçýän ulag gatnawlaryna baglydyr.
ABŞ-nyň we Ysraýylyň Eýrana garşy urşunyň başlanmagyndan soň, bogazdan geçýän ulag gatnawy kesgin azaldy. 10-njy sentýabrda ýedi gämi geçdi, uruşdan öň ortaça günde takmynan 125 gämidi.
Özbegistanyň, Täjigistanyň we Gazagystanyň meýilleşdirýän başga bir porty Çabahar köp ýyllaryň dowamynda "arzan, howpsuz we ygtybarly" ýol hökmünde görkezildi, ýöne onuň töwereginde harby we sanksiýa töwekgelçilikleri hem artdy.
Baharda, Eýrana garşy sanksiýalara garamazdan, Hindistanyň portuň ösüşine gatnaşmagyna mümkinçilik berýän ABŞ-nyň ýörite rugsatnamasynyň möhleti gutardy.
Merkezi Aziýa bazaryna girmäge uly umyt baglaýan Hindistan ozal Çabahara takmynan 120 million dollar maýa goýdy, ýöne 2026-njy ýylda taslama üçin maliýeleşdirmegi doňdurmaga mejbur boldy.
"Bloomberg" agentliginiň maglumatyna görä, Hindistan Çabahara maýa goýumlary barada ABŞ we Eýran bilen hem maslahatlaşdy. Ara alnyp maslahatlaşylan wariantlaryň arasynda sanksiýa çäklendirmeleriniň dowamynda Hindistanyň paýynyň wagtlaýynça Eýranyň guramasyna geçirilmegi göz öňünde tutulypdy. Nýu-Deli taslamadan doly çykmagy meýilleşdirmedi.
Şol bir wagtyň özünde, Merkezi Aziýa ýurtlarynyň meýilnamalary hem Çabahara bagly. Porta, hususan-da, geljekki Özbegistan-Türkmenistan-Eýran-Hindistan ýolunyň bir bölegi hökmünde garalýardy: Daşkent portda logistika merkezini we deňiz terminalyny döretmegi meýilleşdirýärdi, ýöne bu meýilnamalary uruşdan öň hem yza süýşüripdi.
Çabaharyň meseleleri Hindistanyň Merkezi Aziýa bilen giň gatnaşyklaryna hem täsir edýär. Port Hindistanyň Pakistanyň üstünden geçmezden, Owganystana we sebitdäki beýleki ýurtlara gönüden-göni çykmagy üçin döredilipdi. Analitikler Hindistanyň Çabahardaky ornunyň gowşamagynyň şol bir wagtyň özünde Merkezi Aziýanyň Hindistan bilen bu ugurda söwdany ösdürmek mümkinçiligini çäklendirýändigini belleýärler.
"Henizem boşluklar bolar"
Ýurtlar öz meýilnamalaryny diňe harby howplar sebäpli däl, eýsem Eýranyň dünýä bilen ykdysady gatnaşyklaryny kesmäge çalyşýan ABŞ-nyň sanksiýalarynyň howpy sebäpli hem üýtgedýärler.
Waşington daşary ýurt araçylaryna we maliýe edaralaryna täze çäreleri girizip başlady. 8-nji sentýabrda ABŞ-nyň Gazna ministrligi Eýranyň awiasiýasy we araçylyk shemalary bilen baglanyşykly 36 kompaniýa we şahsyýete garşy sanksiýalary girizdi.
Almatyda hasaba alnan "Tour Invest" kompaniýasy ikinji derejeli sanksiýalaryň howpy astyndaky kompaniýalaryň sanawyna girizildi. ABŞ-nyň Gazna ministrliginiň maglumatyna görä, ol ABŞ-nyň sanksiýalaryna sezewar bolan Eýranyň "Mahan Air" awiakompaniýasynyň umumy satuw agenti hökmünde hereket edýärdi.
Bu iş häzirki wagtda Eýran arkaly ýük daşamak bilen däl-de, awiasiýa bilen baglanyşykly. Şeýle-de bolsa, bu ABŞ-nyň sanksiýalarynyň eýýäm Eýran guramalary bilen işleşmegini dowam etdirýän Merkezi Aziýa kompaniýalaryna täsir edýändigini görkezýär.
Şeýle-de bolsa, häzirki çäreler Eýran bilen islendik ykdysady gatnaşyklary awtomatiki usulda gadagan etmeýär. ABŞ-nyň jemgyýetçilik resminamalarynda Eýranyň territoriýasyndan rugsat berilmedik harytlaryň yzygiderli daşalmagyna gadagançylyk üçin sanksiýalaryň esas bolup biljegi aýdylmaýar.
Amerikan milli howpsuzlyk boýunça analitigi Jeýms Durso Azatlyga beren interwýusynda Waşingtonyň yglan eden "nol çydamlylyk" operasiýasynyň ähli geleşikler babatynda deň derejede ulanylmajakdygyny aýtdy.
"Olar 'nol çydamlylyk' barada gürleşýärler, ýöne iş ýüzünde bu syýasatda boşluklar bolar. Meniň pikirimçe, olar ähli zady doly ýapmaga synanyşmagyň ýerine, gerek bolanda ikinji derejedäki sanksiýalary ulanarlar. Emma bu hem tutuş sebitiň işini bozup biler" diýip, Durso belledi.
Ol Merkezi Aziýa ýurtlarynyň tranzit üçin ABŞ-dan rugsat soramaly boljakdygyny çaklaýar.
"Merkezi Aziýa ýurtlarynyň hakykatdanam köp mümkinçilikleri ýok. Şeýle hem, olar ABŞ-nyň ýumşaklygyna mätäç bolarlar: Waşington Eýrana doly üns berýärkä, beýleki ýurtlara, mysal üçin, Eýrany ulag geçelgesi hökmünde ulanmaga rugsat bermeli" diýip, ol Azatlyk Aziýa aýtdy.
Kanadanyň NATO Assosiasiýasynyň Energetika Howpsuzlyk Maksatnamasynyň direktory Robert Katler Merkezi Aziýa üçin amaly soragyň Eýrandan geçýän ýoluň iş ýüzünde barlygyna däl-de, bu ýoluň yzygiderli söwdany goldamak üçin maliýeleşdirmek üçin ýeterlik derejede ygtybarly we elýeterli bolup galmagyna degişlidigine ynanýar.
Katler Eýran krizisiniň netijeleri üçin üç ýoly göz öňünde tutýar.
Birinji senariý, bilermeniň pikiriçe, Eýran döwlet dolandyryşyny saklap galmak bilen syýasy geçişi başdan geçirer. Katleriň çaklamalaryna görä, çykdajylaryň azaldylmagy we ýeňilleşdirilen ätiýaçlandyryş we tölegler Eýrany yzygiderli tranzit ýoluna öwürip biler we Merkezi Aziýa üçin ulag ýollarynyň giňelmegine mümkinçilik döreder.
Ikinji senariý, aýdyň syýasy geçiş bolmazdan, döwlet dolandyryşy gowşaýar. Soňra ýük daşamagy kadadan çykar we gijikmeleri çaklamak kyn bolar. Ýük daşaýjylar köplenç gymmat we wagta duýgur harytlary has durnukly ýollar boýunça ugratmaly bolar.
Üçünji senariý, Tährandaky häzirki režimiň dowam etmegi we sanksiýalaryň basyşy saklanar. Bu ýagdaýda, Eýran arkaly tranzit mümkin bolup galar, ýöne onuň gerimi sanksiýa talaplary, maliýeleşdirme we töleg meseleleri bilen çäklendiriler. Senariý nähili bolsa-da, Katler Merkezi Aziýa üçin ulag ýollarynyň diwersifikasiýasyny strategiki zerurlyk, Eýran ýoluny bolsa, diňe operasiýa we täjirçilik taýdan amatly bolan ýagdaýynda yzarlamaga mynasyp wariant hasaplaýar.
Hytaý peýda görermi?
Hudson institutynyň uly ylmy işgäri Ken Moriýasu şu tomusda Merkezi Aziýa eden saparyndan gaýdyp geldi. Ol Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda sebitiň günorta tarap mümkin bolan ýollara bolan garaýyşlarynyň üýtgeýändigini görendigini aýtdy.
Onuň sözlerine görä, ýazda sebit ýurtlarynyň wekilleri durnukly Eýranyň buzsuz deňiz portlaryna gysga ýol hökmünde hödürläp biljek mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşypdyrlar. Moriýasu tomusda olaryň gepleşiklerde Owganystana we Pakistana has köp üns çekendigini belledi.
Moriýasu Pakistana bolan gyzyklanmany, esasan, onuň geografiýasy bilen baglanyşdyrýar.
"Pakistan özboluşlydyr. Onuň Merkezi Aziýa gönüden-göni çykalgasy bar we şol bir wagtyň özünde, ony deňze birleşdirýän Karaçi we Gwadar ýaly esasy portlary bar" diýip, Moriýasu aýtdy.
Ol şeýle hem Hytaý-Pakistan ykdysady geçelgesini bir wariant hökmünde görkezýär, emma onuň ösüşiniň başda garaşylyşyndan has haýal bolandygyny belleýär.
Durso şeýle hem Eýrany ulanmak asla mümkin bolmadyk ýagdaýynda Owganystan-Pakistan ýoluny esasy günorta alternatiwasy hasaplaýar.
"Galan ýeke-täk wariant Owganystan arkaly Pakistana, ol ýerden Gwadar ýa-da Karaçi portlaryna barýan ýol bolar. Emma soňra biz "Talyban" bilen göreşmeli bolarys" diýip, ol aýdýar.
Şol bir wagtyň özünde, Pakistanyň özi şu ýyl Merkezi Aziýa tarap başga bir guryýer ýoluny - Owganystanyň daşyndan aýlanyp, Eýranyň üsti bilen işläp başlady. Bu ýol Pakistanyň ulag ulgamyny Eýran, Türkmenistan we soňra Özbegistan bilen birleşdirýär.
Ken Moriýasu şeýle hem Eýran ýolunyň kynçylyklarynyň Hytaýyň Merkezi Aziýanyň ykdysadyýetindäki roluny artdyryp biljekdigine ynanýar.
Onuň sözlerine görä, sebit Russiýa garaşlylygynyň Hytaýa aşa garaşlylyk bilen çalşyrylmagynyň töwekgelçiligine düşünýär, ýöne elýeterli ýollaryň sanynyň azalmagy bilen Hytaý ýoly iň pragmatik ýollaryň birine öwrülýär.
"Hakykatda Hytaý barha köp amaly warianta öwrülýär" diýip, Moriýasu aýtdy we ABŞ, Ýaponiýa hem-de beýleki hyzmatdaşlar alternatiw infrastruktura maýa goýmasa, sebitiň Hytaýa garaşlylygynyň artjakdygyny sözüne goşdy.
Onuň beren bahasyna görä, Eýran ýolunyň özüne çekijiliginiň pese gaçmagy diňe Tähranyň hereketleri bilen baglanyşykly däl.
"Bu bölekleýin Eýranyň jogapkärçiligi, ýöne ABŞ-nyň syýasatynyň hem netijesidir. Olar bilelikde Eýrandan geçýän ýoluň ähmiýetini has azaldýarlar" diýip, Moriýasu iýul aýynda aýtdy.
Durso hem şuňa meňzeş netijä gelýär.
"Tramp Merkezi Aziýa köp üns berdi: sebit ýurtlarynyň liderleri bilen duşuşdy, ylalaşyk baglaşmaga synanyşdy. Indi bolsa ol bularyň hemmesini bozmagy meýilleşdirýär. "Şeýle ýagdaýda, Merkezi Aziýa respublikalary ünsi Hytaýa has köp gönükdirilip başlarlar" diýip, ol aýdýar.
Dursonyň sözlerine görä, Merkezi Aziýa üçin esasy sorag Waşingtonyň ulag tranzitini Eýranyň ykdysady izolýasiýasyndan aýyrmaga rugsat berip-bermejekdigine degişli bolýar.
"Netijede bularyň hemmesi Birleşen Ştatlaryň sanksiýa režimine Merkezi Aziýa respublikalarynyň bähbitleri üçin belli bir ýeňillik girizmäge taýýar bolup-bolmazlygyna baglydyr" diýip, Durso aýdýar.
Bu mesele boýunça Birleşen Ştatlardan jemgyýetçilige heniz hiç hili jogap berilmedi.