Birleşen Ştatlar Hytaýyň möhüm mineral serişdeleriniň üpjünçiligine garaşlylygyny azaltmak üçin Merkezi Aziýa ýurtlaryna ýüzlenýär we Gazagystandaky hem-de Özbegistandaky iri dag-magdan taslamalaryny goldaýar. Şol bir wagtda, ýokary möçberdäki çykdajylar, üpjünçilik zynjyrynyň çylşyrymlylygy we sebitde Pekiniň agalyk ediji ýagdaýy uly päsgelçilikleri döredýär.
Geçen aý Waşingtonda ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp bilen Hytaýyň prezidenti Si Szinpiniň arasynda geçirilen duşuşykda iki tarap ikitaraplaýyn gatnaşyklardaky iň möhüm meseleleriň biri bolan Pekiniň möhüm minerallaryň eksportyna goýan giň çäklendirmeleri boýunça öňegidişlik gazanyp bilmedi. Bu çäreler üpjünçilik zynjyrlaryny çynlakaý derejede durnuksyzlaşdyrdy we Pentagona hem-de täjirçilik pudagyna täsir etdi.
ABŞ-nyň we Hytaýyň liderleri söwda ylalaşygyny (möhleti 10-njy noýabrda tamamlanmaly) ýene iki aý möhlet bilen uzaltmak barada ylalaşdylar. Muňa garamazdan, bu karar Waşingtonyň Hytaýdan mineral eksportynyň ýeterlik däldigi bilen baglanyşykly esasy aladalaryny çözmeýär.
Iýul aýynda Senatyň Maliýe komitetiniň öňünde çykyş eden ABŞ-nyň söwda gepleşikleri boýunça wekili Jeýmison Grir Hytaýyň mineral eksporty "mukdar babatda-da, ugradylmagynyň tizligi babatda-da biziň garaşýan netijelerimizi ödemeýär" diýdi.
Degişli maglumat
Meredow Samarkantda Rubio bilen duşuşdy. ABŞ Merkezi Aziýa bilen hyzmatdaşlygyny giňeltmäge çalyşýarHytaý seýrek duş gelýän ýerasty, hemişelik magnitler ýaly möhüm minerallaryň dünýä derejesinde öndürilişinde we gaýtadan işlenilmeginde agalyk edýär. Bu magnitler daşarky energiýa çeşmesine mätäçlik bolmazdan magnit häsiýetlerini çäksiz möhletde saklap bilýärler.
Bu magnitler elektrik awtoulaglarynyň hereketlendirijilerinden we ýel turbinalaryndan başlap, söweş uçarlarynyň hereketlendirijilerine we raketalaryň gönükdiriş ulgamlaryna çenli dürli enjamlaryň işlemegi üçin örän möhümdir.
Düýbi Parižde ýerleşýän hökümetara gurama bolan Halkara energetika agentliginiň (IEA) çaklamalaryna görä, Hytaý strategik taýdan möhüm bolan 20 sany seýrek ýer mineralynyň 19-synyň iň uly gaýtadan işlenilýän ýeri bolup, bazaryň ortaça 70 göterimini gözegçilikde saklaýar.
Hytaýyň pozisiýasy hemişelik magnit segmentinde has-da güýçli: Halkara energetika agentliginiň maglumatlaryna görä, ýurt dünýä bazarynyň 94 göterimini eýeleýär.
Pekin möhüm minerallardaky agalygyny ABŞ-nyň Hytaýyň ýarymgeçiriji senagatyna garşy girizen sanksiýalaryna we Tramp administrasiýasynyň girizen gümrük salgytlaryna garşy gural hökmünde ulanýar. Hytaý raýat senagatynda uly möçberli bökdençliklere sebäp bolmazdan, Pentagonyň üpjünçilik zynjyrlaryna ep-esli derejede basyş etmek üçin eksport gözegçiligini saýlama usulda sazlaýar.
Hytaýyň gümrük maglumatlaryna görä, awgust aýynda Hytaý Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna 512 metrik tonna seýrek duş gelýän hemişelik magnit eksport etdi, bu iýul aýyndaky görkezijiden 21 prosent we geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende bolsa 13 prosent azdyr.
Nýu-Ýorkda ýerleşýän “Amvest Terraden Critical Minerals Fund” fondunyň portfel müdiri Tomaş Nadrowskiniň belleýşi ýaly, sammitden öň Si Szinpin ABŞ bilen uzak möhletli söwda ylalaşygyny üpjün etmek üçin Hytaýyň strategik mineral bazaryndaky agalyk ediji ornuny ulanmaga synanyşdy.
“Hytaýyň açylyp-ýapylyp bilýän özboluşly 'krany' bar, bu bolsa oňa ABŞ-a we beýleki ýurtlara möhüm minerallaryň iberilmegini düzgünleşdirmäge mümkinçilik berýär” diýip, ol Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda aýtdy.
“Söwda ylalaşygyny ýene iki ýyl uzaltmak bu guralyň gymmatyny artdyrar” diýip, bilermen munuň ABŞ-nyň möhüm çig mal üçin Hytaýyň üpjünçilik zynjyrlaryna garaşlylygyny has-da güýçlendirjekdigini aýdýar.
Degişli maglumat
Merkezi Aziýa üçin Jekson-Wenik düzedişini ýatyrmak ençeme ýyl bäri ara alnyp maslahatlaşylsa-da, näme üçin ol henizem güýjünde?Nadrowskiniň sözlerine görä, Tramp administrasiýasy iki ýyllyk ylalaşyga gelinse, “söwda kärhanalarynyň we goranmak önümlerini öndürijileriniň hemmesi gowşap, täze önümçilik kuwwatlyklaryny döretmäge zerurlyk ýok diýen karara gelmegi mümkin” diýip howatyrlanýar.
“Birleşen Ştatlar goranmak senagatymyz we awtoulag önümçiligimiz ýaly möhüm ykdysady pudaklar üçin zerur bolan serişdeler üçin strategik taýdan ejiz nokatlarda daşary ýurt üpjün edijilerine garaşly bolup bilmez” diýip, Waşingtondaky “Silverado Policy Accelerator” guramasynyň möhüm üpjünçilik zynjyry syýasaty boýunça wise-prezidenti Mahnaz Han aýtdy.
Ol Donald Tramp bilen Si Szinpiniň arasynda gelnen iki aýlyk ylalaşygyň “Birleşen Ştatlara artykmaç wagt berýändigini, ýöne esasy gowşaklygy aradan aýyrmaýandygyny” nygtaýar.
Merkezi Aziýa ýurtlary bilen hyzmatdaşlyk
Tramp administrasiýasy möhüm minerallar boýunça Hytaýa garaşlylygy azaltmak maksady bilen giň gerimli çäreleri görýär. Ak Tamyň awgust aýynda çap eden maglumat býulleteninde 2025-nji ýylyň ýanwaryndan bäri dag-magdan serişdelerini gazyp almak boýunça takmynan 40 milliard dollara barabar bolan 160-dan gowrak şertnama gol çekilendigini ýa-da tassyklanandygyny habar berildi.
Administrasiýa ýerli önümçiligi ileri tutsa-da, käbir ýagdaýlarda taslamalary daşary ýurtlarda durmuşa geçirmek has amatly bolýar. Bu, hususan-da, wolframa degişlidir: ABŞ-da wolfram gazyp almak 2015-nji ýyldan bäri togtadyldy.
Wolfram - ýokary berklikdäki harby polat, aerokosmik komponentler, ok-däri we gury ýer ulaglarynyň sowutlaryny öndürmekde möhüm bölekdir. Ýokary dykyzlygy sebäpli bu metal raketalarda we uçarlarda durnuklylygy we gözegçiligi üpjün etmek üçin ulanylýar.
Goranmak pudagy üçin wolframyň ähmiýeti Tramp administrasiýasyny Gazagystanda 1,1 milliard dollarlyk taslamany goldamaga mejbur etdi. ABŞ-nyň “Cove Capital” (häzirki “Cove Kaz Capital Group”) kompaniýasy bilen Gazagystanyň döwlet eýeçiligindäki “Tau-Ken Samruk” dag-magdan kompaniýasynyň arasynda 2025-nji ýylyň noýabr aýynda gol çekilen ylalaşyga laýyklykda, taraplar dünýädäki iň uly wolfram känleriniň birini bilelikde özleşdirerler.
Degişli maglumat
Rubio Merkezi Aziýa barýar, ABŞ maýa goýum ýatyrmagy we terrorçylyga garşy göreşi güýçlendirmegi meýilleşdirýär“Hytaýyň hem taslama teklip berýändigi barada myş-myşlar bolsa-da, Gazagystan amerikan kompaniýasyny saýlamak bilen aňly syýasy saýlaw etdi” diýip, Waşingtondaky Hazar syýasaty merkeziniň (Caspian Policy Center) ylmy işgäri Akbota Karibaýewa Meýer Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda aýtdy.
Ol bu kararyň Gazagystanyň iri döwletler bilen gatnaşyklarda deňagramlylygy saklamak arkaly strategik garaşsyzlygy saklamaga gönükdirilen "köp ugurly" daşary syýasatyny mysal getirýändigini hem belledi.
Ylalaşyga resmi taýdan gol çekilenden soň, buraw işleri, meýdançany taýýarlamak we tehniki-ykdysady barlaglar geçirilip başlandy. Şol bir wagtda, doly möçberli täjirçilik önümçiliginiň başlanmagy üçin ýene-de birnäçe ýyl gerek bolar.
“Şeýle taslamalar Gazagystanda amala aşyrylyp bilnermi? Elbetde. Muňa garamazdan, subsidiýalar bolmasa, ony ykdysady taýdan esaslandyrmak gaty kyn” diýip, Kolorado Magdançylyk mekdebiniň professory we möhüm materiallar boýunça Innowasiýa merkeziniň direktorynyň orunbasary Ian Lange belleýär.
“Ideal ýagdaýda, biz hökümetiň çykdajylaryny çäklendirýän we bäsdeşligi ösdürýän magdançylyk pudagyna şeýle maýa goýumlaryny görmek isleýäris” diýip, ol sözüniň üstüne goşdy.
Şeýle-de, Tramp administrasiýasy Özbegistan bilen hem, möhüm mineral üpjünçiligi meselesi boýunça gepleşikleri geçirýär.
Fewral aýynda Amerikanyň “Traxys” söwda kompaniýasy Özbegistanyň hökümeti bilen wolframy, molibdeni we misi gözlemek we öndürmek boýunça milliardlarça dollarlyk şertnama baglaşdy.
Bu şertnama Özbegistan bilen ABŞ-nyň Halkara ösüş maliýe korporasiýasynyň (DFC) arasyndaky möhüm minerallar boýunça aýratyn hyzmatdaşlyk ylalaşygynyň üstüni ýetirýär.
Birleşen Ştatlar bilen hyzmatdaşlyk etmek üçin mümkinçilikler Merkezi Aziýanyň beýleki ýurtlarynda hem bar. Hususan-da, Gyrgyzystanda we Täjigistanda ot öçüriji, gurşun üçin legirleýji serişde we ýarymgeçiriji önümçiliginde komponent hökmünde ulanylýan möhüm mineral bolan surmanyň uly gorlary bar.
Sentýabr aýynda Bişkege sapary mahalynda ABŞ-nyň Günorta we Merkezi Aziýa boýunça ýörite wekili Serjio Gor we Senatyň Merkezi Aziýa boýunça toparynyň başlygy bolan ABŞ-nyň senatory Stiw Daýns gyrgyz resmileri bilen dag-magdan pudagyndaky hyzmatdaşlyk barada pikir alyşdylar.
Degişli maglumat
“Biz hiç haçan esasy oýunçy bolmarys”: Öňki diplomat ABŞ-nyň Merkezi Aziýadaky maksatlaryna baha berýärBu saparynyň çäginde olar Gazagystanyň, Özbegistanyň we Täjigistanyň prezidentleri bilen hem duşuşdylar.
ABŞ Merkezi Aziýa ýurtlarynda möhüm mineral serişdelerine elýeterliligi gazanmakda öňegidişlik gazanmagyny dowam etdirse-de, “geografiýa faktory çäklendirme hökmünde hasaba alynmalydyr” diýip, Meýer Karibaýewa belleýär.
Geografik taýdan Merkezi Aziýa golaýlygy göz öňünde tutulanda, “Hytaýyň sebitiň işlerine gatnaşmagy has aňsat”.
Gysga möhletli we uzak möhletli kynçylyklar
Gysga möhletde Birleşen Ştatlar möhüm minerallaryň üpjünçiligini diwersifikasiýalaşdyrmakda uly päsgelçilik bilen ýüzbe-ýüz bolýar: 2027-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan başlap Pentagon ABŞ-nyň "daşary ýurt garşydaşlary" hasaplanýan ýurtlardan - Hytaýdan, Russiýadan, Demirgazyk Koreýadan we Eýrandan - käbir metallaryň ulanylmagyna gadagançylyk girizýär.
ABŞ-nyň 14415 belgili ýerine ýetiriji permanynda beýan edilýän bu gadaganlyk agzalýan dört ýurtda öndürilýän we seýrek duş gelýän toprak magnitlerini, wolframy, tantaly we molibdeni ulanmak mümkinçiliklerini ep-esli çäklendirýär.
Goranmak kompaniýalary indi bu materiallary bahasyna ýa-da ulanmagyň aňsatlygyna esaslanyp ulanmaga rugsat alyp bilmezler. Kompaniýalar bu gadaganlykdan boşadylmak üçin köp tagallalara garamazdan, laýyk alternatiw çeşmeleri tapmagyň mümkin däldigini subut etmeli bolarlar.
Waşingtonda ýerleşýän Aerokosmos senagatlary assosiasiýasy (AIA) ýakynda çap eden hasabatynda özüne agza kompaniýalaryň käbiriniň 1-nji ýanwara çenli täze talaplaryň ýerine ýetirmegine garaşýandygyny habar berdi. Şol bir wagtda, hasabatda beýleki kompaniýalar üçin bolsa, 2028-nji ýyla çenli ýa-da ondan hem köp wagt gerek bolup biljekdigi, sebäbi bellenen ölçeglere laýyk gelýän aerokosmos derejesindäki materiallaryň ýetmezçiliginiň uludygy bellendi.
Degişli maglumat
Türkmenistanyň we Günorta Koreýanyň prezidentleri 13 resminama alyşdyAerokosmos senagatlary assosiasiýasy Tramp administrasiýasyna talaplary üpjünçilik zynjyrlarynyň hakyky taýýarlygy bilen utgaşdyrmagy we gadaganlykdan boşatma boýunça çeýe mehanizmi saklamagy maslahat berýär.
Kolorado Magdançylyk mekdebinden Lange administrasiýanyň goranmak kompaniýalaryna käbir ýeňillikleri berip biljekdigine ynanýar.
Analitikler uzak möhletde ABŞ-nyň öz tagallalaryny möhüm minerallary gaýtadan işlemäge gönükdirmelidigine ynanýarlar. Öndürilişiň onlarça ýyllap Hytaýa geçirilmegi ýokary kadalaşdyryjy çykdajylara, ýöriteleşdirilen metallurgiýa hünärmenleriniň ýetmezçiligine we çig mallary mundan beýläk gaýtadan işlemek üçin senagat kuwwatynyň ýetmezçiligine getirdi.
“Meniň pikirimçe, gaýtadan işlemek Hytaýdan daşary giň möçberli üpjünçiligi diwersifikasiýalaşdyrmak üçin esasy we iň dowamly päsgelçilik bolmagynda galýar” diýip, “Trivium China” konsalting kompaniýasynyň möhüm minerallar we üpjünçilik zynjyry barlaglary boýunça ýolbaşçysy Kori Kombs Azat Ýewropa/Azatlyk Radiosyna aýtdy.
“Magdançylyk, adatça, tehnologik taýdan has az çylşyrymly. Esasy 'päsgelçilikler' gaýtadan işlemekde, esasy bilimleriň jemlenen ýerinde ýüze çykýar. Hytaýyň öz gaýtadan işlemek kuwwatyny ösdürmek üçin onlarça ýyl sarp eden tejribesi bu wezipäniň ululygynyň möçberini aýdyň görkezýär” diýip, ol belleýär.
Mundan başga-da, bilermen ABŞ-da önümçilik zynjyrynyň aralyk tapgyrlarynda — çig mal gaýtadan işlemek we gutarnykly önüm öndürmek aralygynda — aýdyň isleg alamatlarynyň ýokdugyna ünsi çekýär. Bu bolsa gaýtadan işlemek kuwwatyny giňeltmek üçin zerur bolan maliýeleşdirmek mümkinçiliklerini çekmek üçin möhüm bolan uzak möhletli satyn alyş ylalaşyklaryna girmegiň mümkinçiligini çäklendirýär. Taslamany durmuşa geçirmegiň uzak möhletlerini, rugsatnamalary almakdaky kynçylyklary we maýa çäklendirmelerini göz öňünde tutup, analitikler Waşingtonyň Hytaýdan garaşsyz möhüm minerallar üçin üpjünçilik zynjyryny döretmegi üçin 10 ýyldan gowrak wagt gerek boljakdygyna ynanýarlar.
Şol bir wagtyň özünde, Pekin özünde bar bolan garaşlylygy ABŞ-nyň Hytaýyň ýarymgeçiriji önümçiligi we emeli intellekt ulgamlaryny döretmegi üçin möhüm bolan öňdebaryjy tehnologiýalaryny ösdürmegine täze çäklendirmeleri girizmegine päsgel bermek üçin ulanmagy meýilleşdirýär.
Pekin häzire çenli muny başarýar.
Şu ýylyň başynda Tramp administrasiýasy Pekiniň seýrek ýer metallarynyň üpjünçiligini has-da çäklendirip biljekdiginden howatyrlanyp, Söwda ministrliginiň “obýektleriniň sanawyna” - söwda we eksport “gara sanawynyň” bir görnüşi - 100-den gowrak hytaý kompaniýasyny goşmagy yza süýşürdi.
Hytaýyň möhüm minerallar pudagynda agalyk etmegi Waşingtonyň Taýwan bogazyndaky krizise goşulyşmak ukybyny hem çäklendirip biler.
“Heritage Foundation” guramasynyň ýanwar aýynda çap eden hasabatynda eger uruş başlan ýagdaýynda Hytaý eksport çäklendirmelerini ýarag hökmünde ulansa, onda Birleşen Ştatlaryň ösen ok-därileri öndürmek üçin zerur bolan mineral gorlarynyň 90 günden az wagtyň içinde gutaryp biljekdigi duýduryldy.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPN ulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.