2010-njy ýylyň 7-nji aprelinde Bişkekde Gyrgyzystanyň häzirki zaman taryhyndaky ikinji rewolýusiýa boldy we bu häkimiýetiň çalşylmagyna getirdi. Syýasatçylaryň we ylmy barlagçylaryň aýdyşy ýaly, köpçülikleýin protestler ýokary derejeli korrupsiýa, häkimiýetiň prezident Kurmanbek Bakiýewiň maşgalasynyň elinde jemlenmegi we ýaşaýyş derejesiniň pesligi sebäpli döredi. Azatlyk Aziýa aprel wakalaryna gatnaşyjylardan we synçylardan gandöküşiklik we ýurduň başdan geçiren rewolýusiýalarynyň tejribesi barada näme pikir edýändiklerini sorady.
"Hemmesi toplandy..."
"Halkyň Bakiýew režimine bolan gahary artdy. Biz Ak Tamy gurşap alyp, şol ýerde durup, "Bakiýew ketsin!" diýip gygyrmak isledik" diýip, şol wagt wakalaryň başynda bolan žurnalist Turat Akimow ýatlaýar.
2010-njy ýylyň 7-nji aprelinde Bişkekiň merkezini gurşap alan protestler hökümet binasyna hüjüme öwrüldi. Howpsuzlyk güýçleri märekä garşy ok atyp, ölüm howply güýç ulandylar. Paýtagtyň esasy meýdançasyndaky granit daşy gyzyl reňke boýalypdy. Resmi maglumatlara görä, 84 adam öldi we 1500-den gowrak adam ýaralandy.
Çigillem rewolýusiýasynyň netijesinde 2005-nji ýylda häkimiýet başyna geçen we ilkinji prezidentiň ýalňyşlyklaryny gaýtalamajakdygyna söz beren prezident Kurmanbek Bakiýew bäş ýylyň içinde maşgala-taýpa hökümdarlygyny we dissidentleriň öldürilmegini ýola goýdy. Korrupsiýa giňden ýaýrady. Ondan öňki prezident Askar Akaýew häkimiýeti öz elinde jemlemekde we çagalaryna hem özüne wepaly adamlara "gowy iş orunlaryny" bermekde aýyplanyp agdarylypdy.
Protestlere kommunal hyzmatlaryň gymmatlamagy, şeýle hem elektrik we ýylylyk nyrhlarynyň peseldilmegini, syýasy yzarlamalaryň bes edilmegini we Bakiýewiň ogly Maksimiň ýolbaşçylyk edýän döwlet maýa goýum agentliginiň ýatyrylmagyny talap eden oppozisiýanyň tussag edilmegi sebäp boldy.
Turat Akimow
"Hemmesi bir ýere jemlendi... Bakiýewiň döwründe köp sanly sargyt boýunça öldürmeler boldy: adamlar diňe öldürildi, käbirleri ýakyldy, käbirleri bolsa beýik jaýlardan zyňyldy. Käbir tehniki meseleler hem bardy - 60 tyýnlyk mobil telefon töleginiň girizilmegi we ş.m." diýip žurnalist Akimow aýdýar. "Biziň üçin iň möhüm zat tussag edilenleri - Tekebaýewi, Saryýewi we bir gün öň tussag edilen beýleki adamlary boşatmakdy."
Turat Akimow töweregindäkileriň öz hereketleriniň jemgyýet üçin anyk netijelere getirjekdigine ynanandygyny ýatlaýar.
"Şol wagt biz sadadyk we bu adamlar boşadylyp, Bakiýew gitse, hakyky reformaçylyk öňegidişliginiň boljakdygyna ynanýardyk" diýip, wakalaryň gatnaşyjysy we şaýady aýdýar.
Bakiýew ahyrsoňy agdaryldy we ýurduň günortasyndaky dogduk obasyna gaçyp gitdi, ol ýerden Gazagystana aşyp, Belarusa geçdi we ol ýerde henizem maşgalasy bilen ýaşaýar. Öz ýurdunda ol protestçileri atmak ýaly birnäçe jenaýat üçin ömürlik türme tussaglygyna höküm edildi. Şeýle-de bolsa, onuň jezasy soňra 60 ýaşdan ýokary adamlaryň iň ýokary jezany alyp bilmejekdigi baradaky düzgüne salgylanyp, 30 ýyl şertli türme tussaglygyna çalşyryldy.
Medet Tulegenow
"[2010-njy ýyldaky] wakalaryň arkasynda hereketlendiriji güýç şol wagt öz forumyny meýilleşdirýän oppozisiýa elitasynyň toparydy" diýip, syýasatşynas Medet Týulegenow aýdýar. "Meniň pikirimçe, şol liderleriň tussag edilmegi sebäp boldy: goldawçylaryň mobilizasiýasy protest mobilizasiýasyna öwrüldi. Adamlar köpçülikleýin, on müňlerçe adam bolup köçelere çykdy diýmezdim. Emma tussag edilen oppozisiýa liderleriniň goldawçylary tarapyndan mobilizlenen toparlar Bakiýewi gaçmaga mejbur etmek üçin ýeterlik boldy. Bu umumy protest atmosferasy şol wagtky hökümete goldawyň tas bolmandygyna getirdi. Olar öz goranyş ulgamlaryny mobilizasiýa edip bilmediler. Netijede, režime wepaly adamlar azlyk etdi. Köplenç režim oppozisiýanyň gaty güýçli bolandygy üçin däl-de, onuň üçin göreşmäge taýyn bolanlaryň azdygy üçin ýykylýar."
Syýasatşynas Emil Juraýew protestleriň raýat sebäplerini öňe sürýär. Onuň pikiriçe, protestleriň gadagan edilmegi we liderleriň tussag edilmegi sebäpli jemlenen energiýa daşa döküldi we pajygaly wakalara getirdi.
Emil Juraýew
"Umuman, syýasy ýagdaý bularyň hemmesiniň esasy ýa-da binýady boldy" diýip, syýasatşynas Emil Juraýew aýdýar. "2010-njy ýyla çenli awtoritarizm we demokratiýa garşy syýasat prezident Bakiýewiň döwründe doly boý aldy, halky guramalaşdyrmak, aprel aýyndaky möçberde ýa-da manyda jemgyýetçilik närazylygyny bildirmek örän kyndy we amaly taýdan mümkin däldi. Adamlar bolsa garaşylmadyk ýagdaýda, häkimiýetlere garşylyk bildirmek üçin çykdylar, bu hut olara rugsat berilmeýändigi üçin boldy. Bu, nägilelik, tankyt we ş.m. duýgularyny bildirmek üçin mümkinçilikleri basyp ýatyran we ýapan häkimiýetlere garşy gönüden-göni protest döretdi. Şeýlelik bilen, has anyk ykdysady we administratiw kararlardan başga-da, raýat azatlyklaryny basyp ýatyran hut şu adalatsyz awtoritar režim köp sanly adamy bu köpçülikleýin proteste iterdi."
Prezident sistemasyndan parlament sistemasyna geçiş we yza gaýdyş
Bakiýewiň ornuny tutan wagtlaýyn hökümet ýurduň günortasynda ganly etnikara çaknyşyklar ýaly çylşyrymly kynçylyklar bilen göreşmeli boldy. 2010-njy ýylyň iýun aýynda konstitusion referendum geçirildi we Gyrgyzystan parlament respublikasyna öwrüldi. Zenan prezident Roza Otunbaýyewa häkimiýete geldi. Parlament saýlawlary oktýabr aýynda geçirildi we kyn gepleşiklerden soň hökümet döredildi.
Degişli maglumat
Askar Akaýew häkimiýetden çetleşdirilmegini garaşsyz metbugatyň döremegi bilen düşündirýärTäze ulgam häkimiýetiň bir elde jemlenmegini çäklendirmek, awtoritar senariýalaryň gaýtalanmagynyň öňüni almak we durnuklylygy gazanmak synanyşygy hökmünde kabul edildi. Şeýle-de bolsa, ýyllardan soň, bilermenler esasy meseleleriň saklanyp, galandygyny belleýärler. 2020-nji ýyldaky wakalar syýasy ulgamyň krizislere we duýdansyz protestlere garşy ejizdigini görkezdi. Prezident Sooronbaý Jeenbekow saýlawdan soňky mitinglerde wezipesinden çekildi we syýasy tussag hasaplanýan Sadyr Japarow türmeden boşadylandan soň häkimiýet başyna geçdi.
2021-nji ýylda geçirilen konstitusion referendum ýurduň prezident dolandyryş sistemasyna geçmegi alamatlandyrdy.
Prezident giň ygtyýarlyklary, şol sanda Ministrler Kabinetini we sebitleýin ýolbaşçylary bellemek hukugyny aldy. Geçen onýyllykda Gyrgyzystan halkara hasabatlarynda awtoritar goňşularyň arasyndaky "demokratiýa adasy" hökmünde häsiýetlendirilen bolsa, soňky ýyllarda ýurt "azat däl" diýlip atlandyryldy (Freedom House), hökümetiň raýatlaryň maglumat, söz azatlygy we ynanç hukuklaryny çynlakaý çäklendirýändigi (Human Rights Watch), tankytçylary we garaşsyz žurnalistleri yzarlaýandygy bellendi.
Syýasatşynas Medet Týulegenow öňki dolandyryş modeline gaýdyp gelmegiň, onuň pikiriçe, jemgyýetiň yzygiderli krizislerden we wagtal-wagtal bolýan protestlerden ýadawlygy bilen baglanyşyklydygyna ynanýar.
"Hawa, biz esasan yza çekildik, hatda ep-esli yza çekildik. Häzirki hökümet tolkuna eýerdi: adamlar bu ähli bulaşyklyklardan, protestlerden we rewolýusiýalardan ýadadylar. Häzirki hökümet hem protestleriň arasynda häkimiýete geldi, ýöne ol özüniň populist bazasyny bidüzgünçiligi bes etmek wadasyna esaslanyp gurdy. Logika şeýle: "Berk, güýçli el hemme zady düzeder, täze Konstitusiýany kabul edeliň". Bu çemeleşme 2010-njy ýylda meýilleşdirilenden düýbünden tapawutlanýar. Şol wagtlar mesele merkezleşdirmezlikden ybaratdy, ýöne indi hemme zat 180 gradus üýtgedi" diýip, ol belleýär.
2010-njy ýylda Bişkekde bolan wakalara gatnaşan Turat Akimow demonstrasiýaçylaryň çalt we çuňňur özgertmelere bolan umytlarynyň köpüsiniň amala aşmadygyny we syýasy ulgamyň ýene-de tanyş modellere gaýdyp gelendigini belledi.
Emil Juraýew aprel wakalaryndan 16 ýyl we “Çigillem rewolýusiýasyndan” 21 ýyl geçensoň, Gyrgyzystanyň henizem syýasy taýdan kämilleşmek prosesindedigini belleýär.
Degişli maglumat
31 premýer-ministr. Gyrgyzystanyň hökümet ýolbaşçylary wezipeden nähili gidýärler“Indi, yza ser salanymyzda, gyrgyzystanlylar rewolýusiýanyň hiç hili netije bermändigini, hiç hili netijä ýa-da maksada ýetmändigini aýdarlar. Gyrgyzystanyň henizem syýasy ösüş we kämilleşmek prosesinde bolmagy mümkin. Giň gerimlerde, Gyrgyzystan döwlet hökmünde hakykatdanam sikliki ösüşe eýe boldy: 1990-1991-nji ýyllaryň döwürlerinden 2005, 2010 we 2020-nji ýyllara çenli. Gynansak-da ýa-da bagtyna, bu döwürleriň her biri hem adam, hem-de institutsional we ykdysady ösüş taýdan uly ýitgiler, pidalar bilen geçýär " diýip, Juraýew aýdýar. "Bu nusga dowam edýär we 2010-njy ýyldan soň, biz bu rewolýusiýalardan çykdyk, bu ösüş tapgyrlaryndan ýa-da kynçylyklaryndan geçdik diýip bilmeýäris." Esasanam, şu günki bolup geçýän zatlara, soňky aýlarda her gün diýen ýaly öwrenýän zatlarymyza seretseňiz, köp zat tanyş ýaly görünýär - 2010-njy ýyldan öň syn eden ösüş kynçylyklarymyz we dolandyryş meselelerimiz saklanyp galýar. Şonuň üçin häkimiýetleriň we hökümdar elitanyň öňünde örän möhüm wezipe durýar: bizi 2010 ýa-da 2020-nji ýyl ýaly öwrülişik nokatlaryna alyp barýan ýalňyşlyklaryň yzygiderli gaýtalanmagyndan biz nädip we nähili ýol bilen çykyp bileris.”
7-nji aprelde Bişkekde 2020-nji ýylda wepat bolanlaryň ýadygärliginde ýyllyk ýatlama çäreleri geçirilýär. Ol Ak Tamyň gapdalynda ýerleşýär. Protestçileriň geçmäge synanyşan binasynyň daş-töweregindäki haýat indi ýok. Haýat 2020-nji ýylda ýurduň üçünji rewolýusiýasyndan soň ýykyldy. Häkimiýetler ýurduň liderleri bilen halkyň arasynda diwar bolmajagyny aýtmaga synanyşýardylar. Haýat ýykylanda, onuň iki bölegini galdyrdylar - olarda Aprel rewolýusiýasy döwründe wepat bolanlaryň atlary ýazylan ýadygärlik bar.
Üç rewolýusiýanyň hemmesiniň merkezi bolan Ak Tamdaky prezident edarasy indi ýok. Döwlet baştutany ikinji ýyl bäri Bişkekiň başga bir böleginde ýerleşýän binada işleýär. "Yntymak Ordo" edarasynyň ýarym kilometr radiusynda täze binalaryň gurluşygy gadagan edilýär, 10 metrden beýik binalar bir kilometr radiusda gadagan edilýär.