Arkadag şäheriniň ikinji tapgyrynyň gurluşygynda zähmet çekýän hünärmenleriň ençemesi sebitde gurluşyk işçileriniň ýetmezçiliginiň ýitileşýändigini aýdýar. Olar ýetmezçiligiň gurluşyk işleriniň agsamagyna getirýändigini hem belläp, munuň şäheriň ikinji tapgyrynyň açylyşynyň nämälim möhlete yza tesdirilmegine eltip biljekdigini aýdýarlar.
Bu waka, Türkmenistanyň Halk maslahatynyň başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurtda dowam edýän ýiti ykdysady kynçylyklaryň arasynda gurulýan we gurluşygyna milliardlarça dollar harçlanýan Arkadaga amala aşyran soňky iş saparynda şäheriň gurluşyk işleriniň barşyna nägilelik bildirmeginden iki aý çemesi soňa gabat geldi.
“Arkadag şäheriniň ikinji tapgyrynyň gurluşygynda işçi güýjüniň ýetmezçiligi hususy gurluşyk kärhanalaryň ählisinde duýulýar. Olaryň aglabasy gurluşyk we elektrik ussalary we olaryň kömekçi işçileri, suwagçylar, lagym turbalaryny çekýän işgärlerdir. Häzir bu ýerdäki hususy kärhanalarda ilkibada meýilleşdirilenden tas iki esse az ussa we işçi işleýär” diýip, Arkadagyň ikinji tapgyrynyň gurluşygyna gatnaşýan ýerli gurluşyk kärhanalarynyň biriniň hünärmeni anonimlik şertinde aýtdy.
Azatlykda gürrüňi edilýän kärhanalaryň atlaryny we olaryň haýsy desgalaryň, şol sanda ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygyny amala aşyrýandygy barada takyk maglumatlar bolsa-da, redaksiýamyz söhbetdeşlerimiziň howpsuzlygy jähetden olary köpçülige ýetirmekden saklanýar.
Gurluşyk hünärmenleriniň ençemesiniň anonimlik şertinde Aşgabatdaky habarçymyza aýtmagyna görä, işçi ýetmezçiliginiň ýitileşmegine soňky bir ýyla golaý wagtyň dowamynda tejribeli, ýokary hünärli gurluşykçylaryň has gowy gazanç gözleginde daşary ýurtlara işlemäge gitmegi sebäp boldy.
“Hökümet propagandasy esasynda Türkmenistanda asuda asman, bol elin durmuş, azyk bolçulygy barada gije-gündiz tele we radio ýaýlymlarda berilýän gepleşiklere indi halk hem ynanmaýar. Adamlar öz durmuşlarynyň gün saýyn beterläp agyrlaşýandygyny görýärler. Gurluşykda berilýän aýlyk haklarynyň bir aýlyk azyga zordan ýetýändigini görüp, mümkinçiligi bolan, işe ýaramly işçi güýji daşary ýurtlara gidip, şotaýda zähmet çekip, gazanç edýär” diýip, ýagdaýlardan habarly ýene bir gurluşyk kärhananyň hünärmeni anonimlik şertinde aýtdy.
Hünärmenleriň sözlerine görä, Arkadagyň ikinji tapgyrynyň gurluşygyna gatnaşýan hususy gurluşyk kärhanalary işçi ýetmezçiligini welaýatlardan ussalary, işçileri getirip, çözmäge çalyşýan ýaly bolup görünýär. Ýöne bu ýerde hem ýene başga bir mesele ýüze çykýar.
“Emma dil üsti bilen edilýän ylalaşyk esasynda, subpodrýadçylar tarapyndan, ýagny kömekçi şertnamalar esasynda welaýatlardan içerki işçi migrant hökmünde işlemäge getirilýän işçileri ýa-da bäş-on adam bolup toplanan brigadalary işledip, işlän hakyny doly bermeýärler. Kärhana wekilleri olara dilde ylalaşan tölemeli hakynyň 50 göterimini, kä halatlarda üçden bir bölegi töleýärler” diýip, hünärmen belledi.
Söhbetdeşlerimiz soňky aýlarda şeýle wakalaryň ençemesiniň bolandygyny aýdyp, şertnamasyz, dil üsti bilen ylalaşyp işledilýän bu işçileriň ýuridiki taýdan öz hakyny talap edip bilmeýändigini, olaryň sözleriniň, arz-şikaýatlarynyň hiç ýerde diňlenmeýändigini hem aýtdy.
“Bu ýagdaýlar dilden-dile ýaýraýar we welaýatdan gelip, işlemäge isleg bildirýän adamlaryň sany barha azalýar. Sebäbi ýakasyny tanadan we kezzaplykda dile düşen hususy kärhanalara işçiler barmakdan saklanýarlar. Şeýlelik-de, gurluşyk agsaýar. Käbir proýektlere heniz başlamadylar, käbirleri bolsa ýarym edilip taşlanan. Gurluşyklar meýilleşdirilen tertipde dowam etmeýär. Ýagdaý şeýle dowam etse, munuň şäheriň ikinji tapgyrynyň açylyşynyň nämälim möhlete yza tesdirilmegine eltjegi hem ikuçsyz” diýip, söhbetdeşimiz belledi.
2026-njy ýylyň sentýabrynda ulanmaga doly taýýar edilermi?
Prezident Serdar Berdimuhamedowyň “Arkadag şäheriniň gurluşygynyň ikinji tapgyryny amala aşyrmak hakynda” 2023-nji ýylyň 7-nji martynda gol çeken kararyna laýyklykda, gurluşyk işlerine 2023-nji ýylyň oktýabr aýynda başlamak we binalary hem-de desgalary 2026-njy ýylyň sentýabr aýynda ulanmaga doly taýýar edip tabşyrmak bellenildi.
Şeýle-de, onda Arkadag şäheriniň gurluşygy boýunça döwlet komitetine Arkadag şäherinde binalaryň we desgalaryň taslamalaryny düzmek hem-de olary ýanaşyk ýerlerini abadanlaşdyryp, doly taýýar edip gurmak şertinde ýerli gurluşyk kärhanalary bilen şertnamalary baglaşmaga ygtyýar berildi.
Azatlygyň ýokarda beýan edilen ýagdaýlar barada degişli türkmen häkimiýetlerinden, şol sanda gürrüňi edilýän gurluşyk kärhanalaryndan telefon arkaly teswir almak boýunça eden yzygiderli synanyşyklary oňyn netije bermedi. Redaksiýamyzyň 9-10-njy iýulda eden telefon jaňlaryna hiç kim jogap bermedi.
Ýöne bu waka, Halk maslahatynyň başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýurtda dowam edýän ýiti ykdysady kynçylyklaryň arasynda gurulýan we gurluşygyna milliardlarça dollar harçlanýan Arkadaga amala aşyran iş saparynda şäheriň gurluşyk işleriniň barşyna nägilelik bildirmeginden iki aý çemesi soňa gabat geldi.
Berdimuhamedow 21-nji aprelde Arkadagda eden çykyşynda şäheriň gurluşyklarynyň depgininiň haýaldygyny we ýerine ýetirilýän işleriň ýokary hil derejesine laýyk gelmeýändigini belledi.
Şeýle-de, ol bu ýerde alnyp barylýan işleriň ýagdaýyna nägilelik bildirdi we kemçilikleriň gysga wagtda düzedilmeginiň möhüm talap bolup durýandygyna ünsi çekdi.
“Aýratyn-da, şäheriň esasy şaýoly bolan Ahalteke atlary şaýolunyň gurluşygynyň depgini güýçlendirilmelidir we bu ýol tiz wagtda açylyp ulanmaga berilmelidir” diýip, resmi metbugat Berdimuhamedowyň sözlerini sitirläp, onuň ähli meýilleşdirilen işleriň depgininiň we hil derejesiniň yzygiderli gözegçilikde saklanylmalydygy babatda degişli maslahatlary berendigini aýtdy.
Bellesek, Halk maslahatynyň başlygy şuňa meňzeş nägilelikleri şu ýylyň ýanwar we fewral aýlarynda Arkadag şäherine eden iş saparynyň dowamynda hem mälim edipdi.
Berdimuhamedow soňky wagtda häkimlik tarapyndan alnyp barylýan işlerde haýal-ýagallyga ýol berilýändigine we işleriň guralyşynyň talabalaýyk däldigine nägilelik bildirdi diýip, resmi metbugat 27-nji ýanwarda habar beripdi.
Türkmen metbugaty Halk maslahatynyň başlygyna salgylanyp, şäheriň gurluşygynyň ikinji tapgyryndaky nogsanlyklar barada aç-açan habar berse-de, gürrüňi edilýän işçi ýetmezçiligi barada hiç hili gürrüň gozgamaýar.
Şeýle-de, agzalýan nogsanlyklaryň şäheriň ikinji tapgyrynyň açylyşynyň meýilleşdirilen wagtyndan yza tesdirmäge getirip biljekdigi ýa-da däldigi barada hem hiç zat aýdylmaýar. Şol sebäpli şäheriň ikinji tapgyryndaky binalaryň we desgalaryň meýilleşdirleni ýaly 2026-njy ýylyň sentýabrynda ulanmaga doly taýýar ediljekdigi ýa däldigi häzirlikçe nämälim bolmagynda galýar.
Milliardlarça dollarlyk megaproýektiň gurluşygy
Aşgabadyň merkezinden 30 kilometr çemesi uzaklykdaky Gökdepe etrabynyň Babarap obasynyň golaýynda ýerleşýän şäher 70 müň ilata niýetlenendir.
Prezident S.Berdimuhamedowyň kakasy, ýurduň öňki prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Arkadag” lakamy bilen adybir şäher baradaky ilkinji maglumatlar 2018-nji ýylda peýda bolup, onuň gurluşygyna 2019-njy ýylda badalga berildi.
Şäheriň birinji tapgyrynyň düýbüni tutmak dabarasy şol ýylyň 10-njy aprelinde geçirildi we oňa şol wagtky prezident G.Berdimuhamedowyň hut özi gatnaşdy.
Täze şäheriň birinji tapgyrynyň açylyş dabarasy uly Berdimuhamedowyň doglan gününde, 2023-nji ýylyň 29-njy iýunynda boldy we ol Ahal welaýatynyň täze edara ediş merkezi diýlip yglan edildi. Birinji tapgyryň çäklerinde 336 sany medeni-durmuş we beýleki maksatly desgalar ulanylmaga berildi.
Türkmen häkimiýetleri ýurtda dowam edýän ýiti ykdysady kynçylyklaryň, şol sanda un, çörek, ýag, ýumurtga ýaly azyk önümleriniň ýeter-ýetmezçiliginiň we gymmatçylygynyň arasynda gurlup başlanan şäheriň gurluşygyna 1,5 milliard dollar sarp ediljekdigini habar berdiler. Bu beýanat 2020-nji ýylyň fewralynda ilat köpçüligine mälim edilipdi.
Ýöne 2023-nji ýylyň martynda Arkadagyň gurluşygy boýunça döwlet komitetiniň başlygy Derýageldi Orazow yglan edilen bu sany üç esse artdyryp, şäheriň gurluşygynyň 5 milliard dollara durýandygyny aýtdy.
"Arkadag şäheriniň gurluşygynyň birinji tapgyry 3,3 milliard dollara durýar" diýip, fransuz neşiri "France 24" telekanaly AFP habar agentliginiň maglumatyna salgylanyp, 2023-nji ýylyň 29-njy martynda çap eden maglumatynda Orazowyň aýdan sözlerini sitirledi.
Orazow şonda ikinji tapgyra, çaklamalara görä, ýene takmynan 1,5 milliard dollaryň sarp ediljekdigini hem belläp, takyk çykdajynyň möçberiniň tender yglan edilenden soň belli boljakdygyny aýtdy.
Türkmen häkimiýetleri şondan bäri milliardlarça dollarlyk megaproýektiň gurluşygyna sarp edilýän maliýe serişdesiniň möçberi barada anyk bir zat aýtman gelýärler.
Galyberse-de, häkimiýetler ilkibada şäheriň gurluşygynyň 2022-nji ýylyň dekabrynda doly tamamlanjakdygyny aýdan bolsalar-da, onuň ikinji tapgyrynyň gurluşygy heniz-de dowam edýär.
Resmi maglumatlarda şäheriň nobatdaky tapgyrynda her biri 720 orunlyk umumybilim berýän mekdepleriň 5-siniň, 320 orunlyk çagalar baglarynyň 9-synyň, saglyk öýüniň, ýangyna garşy göreş gullugynyň, Arkadag şäheriniň häkimliginiň edara binalarynyň, muzeýiň, “Saglyk” seýilgähiniň, söwda we hyzmat ediş toplumynyň gurulýandygy aýdylýar.
Şeýle-de, onda her biri 30 öýli, 5 gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 36-synyň, her biri 40 öýli, 5 gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 36-synyň, her biri 42 öýli, 7 gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 24-siniň, her biri 54 öýli, 9 gatly ýaşaýyş jaýlarynyň 14-siniň gurulýandygy hem-de 72 sany iki gatly, 2 öýli ýaşaýyş jaýlarynyň gurluşygynyň dowam etdirilýändigi bellenilýär.
“Täze şäheri gurmaga nähili zerurlyk bardy?”
Girdejisiniň köp bölegini ummasyz gaz gorlaryndan alýan Türkmenistanyň Jemi içerki önümi, Bütindünýä bankynyň 2024-nji ýyla degişli soňky maglumatlaryna görä, 51 milliard dollar töweregindedir.
Hukuk goraýjy toparlaryň birnäçesi, şeýle-de türkmenistanlylaryň we ýerli synçylaryň ençemesi türkmen häkimiýetlerini ýurduň gaz girdejisinden alýan puluny ilata peýda getirmeýän uly taslamalara harçlamakda aýyplap gelýärler.
Olar bu aýdanlaryny bu jaýlaryň bahalarynyň ýurt raýatlarynyň aglaba böleginiň maddy mümkinçiliginden aşa gymmatdygy, olary satyn almaga ýagdaýlarynyň ýokdugy bilen düşündirýärler.
Şeýle-de, ýerli türkmenistanlylaryň, şol sanda ýerli synçylaryň ençemesi müňlerçe türkmen raýatynyň gazanç gözleginde daşary ýurtlarda zähmet çekýän we başga-da müňlerçesiniň şol ugra ýykgyn edýän wagtynda, täze şäheri gurmaga nähili zerurlygyň bolandygyny hem sorag astyna alýarlar.
“Mundan başga-da, paýtagt Aşgabatda we welaýat merkezlerinde hem täze gurlan jaýlaryň müňlerçesi boş dur. Häkimiýetler täze desgalary, jaýlary gurmagyň deregine, ilki bilen ilata öňden bar bolan boş jaýlary satyn almaga mümkinçilik döretmeli, aýlyklary köpeltmeli” diýip, aşgabatly synçy anonimlik şertinde aýtdy.
Galyberse-de, gurluşygyna milliardlarça dollar harçlanyp, giňden mahabat edilýän we birnäçe halkara baýraklaryna mynasyp bolandygy aýdylýan hem-de ýurtdaky we sebitdäki ýeke-täk “akylly” şäher atlandyrylýan Arkadagyň birinji tapgyrynda açylyp berlen böleginiň boşap durandygyny, terk edilen şäheri ýatladýandygyny türkmenistanlylaryň we ýurda sapar edýän syýahatçylaryň ençemesi aýtdy.
Türkmenistanlylar muňa jaýlaryň bahalarynyň aşa gymmat bolmagy bilen bir hatarda, olaryň diňe Ahal welaýatynyň we Aşgabat şäheriniň ýaşaýjylaryna satylmagy bilen baglanyşyklydygyny belleýärler.
"Jaýlar diňe ahallylara we aşgabatlylara satylýar"
“Häkimiýetler Arkadagdaky jaýlary welaýat ýaşaýjylaryna satmaýarlar. Bu barada resmi karar ýok. Ýöne bu jaýlardan satyn almaga baran welaýat ýaşaýjylaryna jaýlaryň diňe Ahalda we paýtagtda hasapda duran ýaşaýjylara satylýandygyny dilden aýdýarlar. Bu bikanun düzgün barada eýýäm hemmeler bilýär. Şeýle-de, Arkadagda ýaşaýan hojalyga gelin bolup baranlar hem uçýoda salynmaýar” diýip, ýagdaýlardan habarly maryly ýaşaýjy anonimlik şertinde aýtdy.
Munuň bilen bir wagtda, bu jaýlardan satyn alyp, eýýäm oňa göçüp baran ahally we aşgabatly ýaşaýjylaryň onlarçasy olaryň hiliniň pesliginden şikaýat edýärler.
“Göräýmäge, hemme zat owadan we täsir galdyryjy, jaýlaram owadan we olaryň uly ýerzeminleri bar. Ýöne olaryň hili bizi gaty geň galdyrdy. Kwartiranyň esasy gapysynyň töweregindäki gips pytrap dur. Aşpezhanadaky we hammamdaky kranlaryň hili hem gowy däl we olar gowşap, çagşap dur. Kafeller gowy oturdylman, olar çişip dur. Galyberse-de, çagalara niýetlenen oýun meýdançalardaky oýnawaçlaryň, typançaklaryň hili hem ýaramaz ýa-da yrgyldap dur. Köp ene-ata çagasyna bir zat bolaýmasyn diýip, olary şol meýdançalara goýbermekden saklanýarlar” diýip, aşgabatly lukman anonimlik şertinde aýtdy.
Şeýle-de, ýurt raýatlaryndan şähere girmek üçin pasport görkezmek talap edilýär. Mundan başga-da, şäheriň postunda duran polisiýa işgärleri raýatlardan näme sebäpden şähere girýändigini soraýarlar.
“Häzir Arkadagyň hassahanasynyň apparatlary täze diýip, welaýatdan barýan adamlar bar. Gözegçilik we diňlemek üçin ‘akylly gurallaryň’ ýerleşdirilendigi hem aýdylýar. Garaz, adamlar bu şäherde ýaşamagyň, işlemegiň, hatda saglygyňa seretdirmek üçin barmagyň hem muşakgatdygyny aýdýarlar. 7/24 kontrollykda bolýarsyň, özüňi rahat duýup bolmaýar” diýip, ýagdaýlardan habarly aşgabatly ýaşaýjy anonimlik şertinde aýtdy.
Mundan başga, Aşgabadyň şäher gurluşyk edaralarynda işlän hünärmenler Arkadag proýektiniň düzülişinde seýsmiki howpsuzlyk nukdaý nazaryndan kemçiligiň köpdügini, gurlan binalaryň hiliniň pesdigini duýdurdylar. Munuň yz ýanynda, döwlet baştutany ýurtdaky gurluşyk işleriniň 'ýokary hilli' bolmagyny tabşyrdy.
Galyberse-de, megaproýektiň gurluşygynyň maliýeleşdirilmegi bilen baglanyşykly çynlakaý meseleleriň bardygy barada hem Azatlygyň habarçylary hökümet edaralaryndaky ygtybarly çeşmelerimize, gurluşyk kärhanalarynyň ýolbaşçylaryna we gurluşyk hünärmenlerine salgylanyp, soňky ýyllarda ençeme gezek maglumat berdiler.
Taslamanyň desgalarynda işleýän işçileriň aýlyklarynyň öz wagtynda tölenmeýändigi, ençeme aýlap gijikdirilýändigi, şeýle-de häkimiýetleriň Arkadagdaky gurluşyklar üçin beýleki sebitleriň hasabyna serişdeleri köpeltmegi meýilleşdirýändigi habar berildi.
Dünýäniň iň bir ýapyk we repressiw ýurtlarynyň biri hasaplanylýan Türkmenistanyň häkimiýetleri we media serişdeleri bu ýagdaýlar barada aç-açan gürrüň gozgamaýarlar.
Gadyrly okyjy, siz Telegram we WhatsApp tilsimleriniň messenjerleri arkaly Azatlyk Radiosy bilen howpsuz ýagdaýda habarlaşyp bilersiňiz. Telefon belgileri: +420 724 168 989 we +420 773 797 383.
Türkmenistanda VPN ulgamlary arkaly işleýär. Siz şu meýl: azathabar@derweze.net we sep arkaly biziň mugt Psiphon3 VPNulgamymyzy Android ulgamlary üçin ýükläp bilersiňiz. Azatlyk Radiosy siziň şahsyýetiňiziň doly gizlinligini kepillendirýär.
Forum