Prezident Donald Trampyň täjirçilik gämi gatnawlaryny ýola goýmak üçin "Erkinlik taslamasyny" yglan etmeginden soň, Hormuz bogazynda dartgynlylyk artýarka, Waşington bilen Tähranyň arasynda atyşygy bes etmek baradaky gowşak ylalaşyk barha dartgynly bolup görünýär.
Gämi ägirdi "Maersk", töwekgelçilikler dowam edýän hem bolsa, gämileriniň biriniň 4-nji maýda ABŞ-nyň harby goragy astynda bogazdan üstünlikli geçendigini aýtdy. ABŞ-nyň Harby-deňiz güýçleriniň uly howp astynda deňiz gatnawyny nädip gorajakdygy we häzirki çemeleşmäniň nädip giň çaknyşygyň öňüni alyp biljekdigi barada soraglaryň ýüze çykan mahaly, Azatlyk Radiosy pensiýadaky wise-admiral Robert Murrett bilen söhbetdeş boldy.
Milli Geografik-Razwedka Agentliginiň (NGA) öňki direktory we ABŞ-nyň Bilelikdäki Güýçleriniň Ýolbaşçylygynyň ýokary derejeli aňtaw işgäri bolan Murrett häzir Sirakuza uniwersitetiniň raýatlyk we jemgyýetçilik gatnaşyklary boýunça Makswell mekdebiniň professory we Howpsuzlyk syýasaty hem-de hukuk institutynyň direktorynyň orunbasary.
Azatlyk Radiosy: Admiral, geliň, Hormuz bogazyndaky wakalardan başlaly - ABŞ güýçleriniň Eýranyň gämilerini ýok edendigi, BAE-e tarap raketalaryň uçýandygy we atyşygy bes etmek baradaky şertnamanyň gylyň ujunda durandygy habar berilýär. NGA-nyň öňki başlygy we beýleki ýokary derejeli aňtaw wezipelerde işlän adam hökmünde siziň nukdaýnazaryňyzdan, biz eýýäm "ejiz parahatçylyk" nokadyndan geçip, ýene-de çaknyşyklara golaýladykmy?
Robert Murrett: Gowy pikir. Elbetde, bu ol ýerdäki çaknyşyklaryň derejesiniň örän uly ýokarlanandygyny görkezýär. Soňky 24 sagadyň dowamynda bolup geçen hereketler örän aladalandyrýar, sebäbi olar çaknyşyklaryň geriminiň giňelmegine sebäp bolup bilýär. Elbetde, mysal üçin, Birleşen Arap Emirlikleri we Hormuz bogazynyň beýleki tarapynda BAE-niň golaýynda hüjüme sezewar bolan iki gämi bu aladanyň bir bölegidir. Şeýle hem, Pars aýlagynyň özünde bolan özara gatnaşyklar we iki tarapdaky käbir hüjümler, şol sanda ABŞ-nyň Harby-deňiz güýçlerimiziň batmagy... eýranlylaryň ýerleşdiren kiçi gaýyklary - bizi örän howply ýagdaýa saldy.
Azatlyk Radiosy: Bu ýagdaýyň ýitileşýän mahaly, prezident Donald Tramp doly deňiz eskortlary bolmazdan, "Erkinlik taslamasyny" durmuşa geçirýär. Ilkinji birnäçe günüň örän möhümdigini aýtdyňyz. Bu meýilnama durnuklaşdyryjy hereketmi?
Murrett: Meniň aýtjak bolýanym, Hormuz bogazyndan erkin tranzit we gämi gatnawynyň azatlygyny açmak we üpjün etmek üçin edip biljek ähli zadymyz öwrenmäge mynasypdyr. Eýran tarapyndan hiç hili ylalaşyk bolmazdan muny etmek örän kyndyr, deňiz geografiýasyna - bogazyň nähili dardygyna - esaslanmaly, şeýle hem Eýranyň uly hüjümler üçin mümkinçiliklerine, esasanam kiçi gämiler, pilotsyz uçarlar, pilotsyz ýerüsti gämiler we hatda, mümkin bolsa, pilotsyz ýerasty platformalar bilen bagly mümkinçiliklerine üns bermeli. Şonuň üçin taktiki nukdaýnazardan, deňiz nukdaýnazaryndan bu kyn. Emma bogazda erkin gämi gatnawyny mümkin boldugyça çalt açmak üçin edip biljek ähli zadymyz, elbetde, dowam etmäge mynasypdyr.
Taktiki kynçylyklar
Azatlyk Radiosy: Geliň, muňa jikme-jik göz aýlalyň - ABŞ-nyň Harby-deňiz güýçleriniň hakyky eskort operasiýasy ot astynda nähili görünýär? Häzirki wagtda edilýän synanyşyklardan nähili tapawutlanar?
Murrett: Muny edip boljak dürli usullar bar we şu günki bolan zatlara esaslansak, ýakyn aralykdaky eskortlara däl-de, howa güýçlerine üns berilýär. Mysal üçin, Ak Tamyň yglan eden beýanatynda gämileri Omanyň golaýyndaky günorta ýollara golaý goşmaça howpsuzlyk zolagyndan geçirmek barada gürrüň edildi. Emma meniň aýtjak bolýan zadym, howpsuzlygy üpjün etmek üçin eskort edilýän gämilere ýakyn bolmak hökman däl.
Şu gün gören hüjümlerimiz dikuçarlary öz içine aldy we men goragy üpjün edýän başga uçarlaryň bardygyna ynanýaryn. Pentagonyň käbir operasiýa kartalaryna seretseňiz, gatnaşan gämileriň köpüsi hakykatdanam bogazyň daşynda - käbiri Oman aýlagynda we hatda demirgazyk Arap deňzinde. Şonuň üçin bu çylşyrymly taktiki ýagdaý, ýöne esasy zat, howpsuzlygy uzak aralykda, esasanam munuň möhüm bölegi bolan güýçli howa goragy bilen üpjün edip bolýar.
Azatlyk Radiosy: Admiral Bred Kuperiň ýolbaşçylygynda ABŞ-nyň Merkezi serkerdeligi amerikan güýçleriniň goranyş üçin jogap berýändigini aýdýar - "oka tutulanda ot açylýar". Şeýle dyknyşykly geçelgede bu näderejede durnukly?
Murrett: Bu goranyş meselesini nähili kesgitleýändigiňize bagly. Meniň pikirimçe, Admiral Kuper ajaýyp iş alyp barýar we ABŞ-nyň Bäşinji flotunyň alyp barýan işine uly ynamym bar. Şeýle-de bolsa, bu uly kynçylyk. Goranyş operasiýalarynyň dürli görnüşleri bar, şol sanda biziň "aktiw goranyş" diýip atlandyrýan zadymyz. Bu bolsa çal zona düşýär. Siz howply ýagdaýlar bilen göreşýärsiňiz - ýer ýüzünde, howada ýa-da suw astynda - olar dessine we gönüden-göni howp salmaýan hem bolsa, olara garşy goranyş nukdaýnazaryndan göreşmeli bolmagyňyz mümkin. Başga bir möhüm mesele, söwda gämilerini goramak kynçylygydyr. Olar belli bir derejede haýal hereket edýärler we gämi kapitanlaryny, iň esasy, ätiýaçlandyryş kompaniýalaryny rahatlandyrmak bize henizem başartmady. Ätiýaçlandyryjy kompaniýalaryň köpüsi bogazdan geçýän gämiler üçin ätiýaçlandyryş kepilnamasyny bermäge henizem isleg bildirmeýärler we bu uly päsgelçilikdir.
Azatlyk Radiosy: Siz näbelli zatlary belläp geçdiňiz. Sizi şu gije iň köp alada goýýan zat näme: ýalňyş hasaplama, dartgynlylyk ýa-da ykdysady ysmazlyk?
Murrett: Iň uly alada giň derejeli dartgynlylykdyr - bu, pursady başlangyç nokady hökmünde ulanýan we häzirki wagtda güýjünde bolmadyk atyşygy bes etmek baradaky şertnamany düýbünden ýok edýän zatdyr. Bu bolsa çaknyşygy Hormuz bogazyndan daşary giňeldip we onuň dartgynlylygyny ep-esli ýokarlandyryp biler. Ikinji alada, häzirki wagtda Pars aýlagynda gabawda saklanýan köp sanly gämileriň howpsuz geçmegine mümkinçilik bermek üçin ýeterlik howpsuzlygy üpjün edip biljegimize ýa-da bilmejegimize bagly. Bu diňe gämi kapitanlaryndan däl, eýsem korporatiw ýolbaşçylardan we ätiýaçlandyryjylardan ynamy talap edýär. Muňa ýetmegiň iň gowy ýoly Eýran bilen bir ylalaşyga bagly bolar. Eýran dar geografiýany göz öňünde tutup, gämileri howp astynda saklaýança bu örän kyn mesele bolmagynda galar.
Geografiýanyň täsiri
Azatlyk Radiosy: Eýran bogazdan geçişe howp salmak arkaly artykmaçlygy öz elinde saklaýandygyna ynanýan ýaly. Aňtaw nukdaýnazaryndan, bu täsir hakykymy?
Murrett: Men munuň hakykydygyny aýdardym. Bu onuň täsiriniň azaldylyp bilinmejekdigini aňlatmaýar, ýöne Eýranyň geografiýasy we mümkinçilikleri sebäpli uly täsiri bar. Şol bir wagtyň özünde, bogazy açyk saklamak Eýranyň bähbidine, sebäbi onuň ykdysadyýetiniň uly bölegi eksportdan gelýän girdejilere bagly. Erkin we açyk gämi gatnawyny üpjün etmek üçin diplomatik çözgüde täsir döretmekde biziň harby pozisiýamyz möhümdir.
Azatlyk Radiosy: Siz muňa ünsi çekdiňiz, ýöne muny strategiýa bilen baglanyşdyralyň: eger Eýran päsgelçilik döretmek arkaly güýç görkezýän bolsa, ABŞ-nyň güýçleriniň doly eskort etmezden çäkli görnüşde bolmagy Tähranyň güýç görkezmek täsirini artdyrmazmy?
Murrett: Men munuň güýçlendirýändigini aýtmazdym, ýöne ol Eýranyň kenar ýakasynda ýerleşýän ýerini we mümkinçiliklerini göz öňünde tutup, näme edip biljekdigine realistik baha berilmelidigini görkezýär. Bu operatiw ýagdaýlary göz öňünde tutýan pragmatik çemeleşme.
Azatlyk Radiosy: Siz deňiz aňtaw gullugynyň iň ýokary derejelerinde gulluk etdiňiz - şeýle ýagdaý gämileriň goralmagyndan doly möçberli deňiz çaknyşyklaryna näderejede çalt öwrülip biler?
Murrett: Bu örän çalt güýçlenip biler - ýöne başga tarapa hem geçip biler. Eýranyň gapma-garşylygy giňeltmek mümkinçiliginiň bardygy şübhesizdir we biz soňky 24 sagadyň dowamynda BAE-de aladaly hereketleri gördük. Eger olar muny beýleki sebitleýin hyzmatdaşlara giňeltmegi saýlasalar, bu örän çynlakaý ýagdaý bolar. Olar ýagdaýlary çalt güýçlendirip bilerler, ýöne häzirki wagtda aladaly signallara garamazdan, olaryň muny etmek niýetiniň aýdyň subutnamasyny görmeýärin.
Azatlyk Radiosy: Şol bir wagtyň özünde, ýewropaly ýaranlar ikirjeňlenýärler. Prezident Emmanuel Makron Fransiýanyň gatnaşmajakdygyny aýdýar. Bu islegsizlik bilen ýaranlar strategik töwekgelçilikleri görýän bolsalar - ABŞ-nyň aňtaw gullugynyň görmeýän zady barmy?
Murrett: Men şeýle diýmezdim. Ýewropaly ýaranlarymyz - Fransiýa we Beýik Britaniýa - ýagdaýa düýpli düşünýärler. Olaryň bahalary biziň bahalarymyz bilen gabat gelýär we aňtaw maglumatlary güýçli paýlaşylýar. Ýaponiýa we Günorta Koreýa ýaly Aziýa ýurtlary hem bogaz arkaly erkin gämi gatnawyny dikeltmäge çuňňur gyzyklanýarlar. Töwekgelçilikler we kynçylyklar boýunça giň ylalaşyk bar.
Azatlyk Radiosy: Geliň, mümkinçilikler barada gürleşeliň - Ýewropanyň deňiz güýçlerinde ABŞ-a häzirki wagtda ýetmeýän ýöriteleşdirilen minalardan arassalamak boýunça serişdeler bar. Bular bolmasa, bogaz hakykatdanam howpsuz bolup bilermi?
Murrett: Bogazy goramagyň iň gowy ýoly diplomatik ylalaşyk arkalydyr. Eger Eýran minalary, pilotsyz ulgamlary ýa-da kiçi gaýyklar bilen top taktikalaryny ýerleşdirmegi saýlasa, bular örän hakyky howplardyr. Emma bu töwekgelçilikler baradaky düşünjämiz ýaranlarymyz bilen paýlaşylýar we kynçylyga aýdyň seredilýär.
Azatlyk Radiosy: Eger ABŞ-nyň harby gämisine ýa-da onuň ýanyndaky tankere zarba urulsa, näme bolar?
Murrett: Bu Ak Tam üçin örän kyn karar bolar. Goranmak ukyby sebäpli ABŞ-nyň harby gämisine zarba urulmagynyň ähtimallygy az, ýöne söwda gämisi has ejiz. Eger şeýle bolsa, haýsydyr bir jogap bolmaly. Bu jogabyň nähili görünjegi ýagdaýlara bagly bolar, ýöne ideal ýagdaýda çäkli we proporsional bolar.
Azatlyk Radiosy: Ahyrsoňy, indiki birnäçe günde "üstünlik" nähili görünýär?
Murrett: Üstünlik Eýranyň Hormuz bogazyndan erkin we açyk gämi gatnawyna razy bolýan, sebitleýin hyzmatdaşlara mundan beýläk hüjüm etmekden saklanýan we durnuksyzlygy dörediji hereketleri azaldýan diplomatiki çözgüt bolar. Ideal ýagdaýda, bu öňki ylalaşyklar ýaly, barlaglar we açyklyk bilen ýadro programmasyny çäklendirmek üçin ädimleri hem öz içine alar. Bu netije diňe Birleşen Ştatlara we onuň ýaranlaryna däl, eýsem Eýran halkyna hem hyzmat eder.