ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubio 27-nji martda irden Fransiýa bardy we Eýran, Ukraina hem global howpsuzlyk meselelerindäki dartgynlylygyň kölegesinde geçen ýokary derejeli duşuşygyň ikinji gününe ýygnanan "Uly-7" (G7) toparynyň daşary işler ministrlerine we ýaran wekillerine goşuldy.
Rubio Parižiň golaýyndaky Sernaý-la-Wilde "Uly-7" toparynyň daşary işler ministrleriniň resmi mejlisine gatnaşmaly. Bu, prezident Donald Trampyň Waşington tarapyndan Eýrana habarlaryny güýçlendirenden soň onuň esasy ýaranlary bilen ilkinji ýüzbe-ýüz duşuşygy bolar.
Fransiýanyň "Uly-7"-niň döwürleýin başlyklygy döwründe Woks-de-Sernaý abbatlygyna ýakyn ýerde geçirilýän bu ýygnakda Britaniýanyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň, Italiýanyň, Kanadanyň, Ýewropa Bileleşiginiň we Ýaponiýanyň ýokary derejeli diplomatlary, şeýle hem Ukraina ýaly myhman ýurtlaryň ýokary derejeli wekilleri bir ýere jemlenýär.
Hormuz bogazy jedelleriň merkezinde
26-njy martda Pariže gitmeginden öň, Rubio ýaranlar üçin esasy habaryň Eýran tarapyndan netijeli blokirlenen möhüm global tranzit ýoly bolan Hormuz bogazyny täzeden açmagyň gyssaglygyna bagly boljakdygyny aýtdy.
"Kömek etmek olaryň bähbidine" diýip, Rubio Merilend ştatyndaky Andrews bilelikdäki bazasynda žurnalistlere aýtdy we ABŞ-nyň hyzmatdaşlarynyň bogazdan geçýän energiýa akymlaryna ABŞ-dan has köp bil baglaýandygyny nygtady.
Ol Waşingtonyň nähili kömek sorap biljekdigini anyklaşdyrmakdan ýüz öwürdi we şeýle çözgütleriň goranmak resmilerine degişli boljakdygyny aýtdy, ýöne meseläni bilelikdäki hereketi talap edýän problema hökmünde görkezdi.
"Bu biz üçin kömek däl" diýip, Rubio aýtdy. "Dünýä muňa uly gyzyklanma bildirýär, şonuň üçin olar öňe çykyp, bu meseläni çözmeli."
Bu bökdençlik global energiýa bazarlaryny howsala saldy, dünýäde nebitiň we suwuklandyrylan tebigy gazyň takmynan bäşden bir bölegi parahatçylyk döwründe suw ýolundan geçýärdi.
Rubio Tähran bilen gytaklaýyn gepleşikleriň araçylar arkaly dowam edýändigini aýtdy we ýagdaýyň üýtgewsiz bolmagynda galýandygyny duýduryp, "käbir anyk öňegidişlikleri" beýan etdi.
"Habarlary iberýän araçylar bar" diýip ol aýtdy. "Bu dowam edýän proses."
Onuň sözleri Trampyň Eýran bilen gepleşikleriň "örän möhüm" bolandygy baradaky öňki beýanaty bilen gabat gelýär, Waşington diplomatiýa üçin mümkinçilik döretmek üçin Eýranyň energiýa infrastrukturasyna edilýän hüjümleri 6-njy aprele çenli togtatdy.
Ýaranlar dawa arasynda utgaşyklyk gözleýärler
Bu maslahat Trampyň ýaranlaryny Eýrana garşy has berk pozisiýa eýelemäge açyk basyş etmeginden bäri "Uly-7"-niň daşary işler ministrleriniň ilkinji gezek ýüzbe-ýüz duşuşygy bolup, toparyň içindäki tapawutlary ýüze çykardy.
Waşington Eýrana we Hormuz bogazynda gämi gatnawynyň erkinligine degişli meseläni ileri tutsa, "Uly7"-niň birnäçe ýurdy Ukrainadaky urşa ünsi jemlemegini dowam etdirýär we Ýakyn Gündogar krizisine has çuňňur goşulmakdan seresap bolýar.
Rubio Amerikanyň Kiýewe goldawyny görkezip, ýüküni paýlaşmak meselesinde ABŞ-nyň uzak wagtlap dowam edýän nägileliklerini nygtady.
"Ukraina Amerikanyň urşy däl, ýöne biz bu göreşe başga ýurtlardan has köp goşant goşduk" - diýip, ol ABŞ-nyň syýasatynyň ahyrsoňy içerki ileri tutulýan ugurlara jogap berýändigini sözüne goşdy.
"Men Birleşen Ştatlaryň halky üçin işleýärin" - diýip, Rubio aýtdy.
Agyr diplomatik synag
Analitikler Rubionyň öz strategiki ileri tutýan ugurlaryny ölçeýän mahalynda, Hormuz ýolunyň bozulmagynyň ykdysady netijeleri bilen göreşýän kärdeşleri bilen gatnaşykda ynjyk deňagramlylyk hereketi bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny aýdýarlar.
2003-2005-nji ýyllar aralygynda Buş administrasiýasynyň döwründe global işler boýunça döwlet sekretarynyň orunbasary bolup işlän Pol Saunders Azatlyk Radiosyna beren interwýusynda ABŞ-nyň ýokary derejeli diplomatynyň gapma-garşy islegleri deňagramlaşdyrmaly bolýandygyny belledi.
"Sekretar Rubio ABŞ-nyň bähbitleri we zerurlyklary, prezident Trampyň islegleri, beýleki "Uly-7" agzalarynyň garaýyşlary we ileri tutulýan beýeki meseleler hem-de Fransiýanyň ýer eýesi hökmünde öňe sürýän maksatlary arasynda ýol gözlemeli bolar. Bu aňsat bolmaz" diýip, häzirki wagtda Waşingtondaky Milli Bähbitler boýunça pikir merkeziniň prezidenti Saunders aýtdy.
Ol ýaranlaryň arasyndaky nägileligiň maslahatlary kynlaşdyryp biljekdigini sözüne goşdy.
"Beýleki 'Uly-7' agzalary energiýa we ykdysady krizisiň duýdurylmazdan özlerine zor salandygy üçin nägile" diýip, Saunders aýtdy we köpüsiniň Ukraina hem-de Ýaponiýanyň ýagdaýy bilen baglylykda Hytaýa has köp üns berýändigini belledi.
Ol şeýle hem Fransiýanyň Ýewropada garaşsyzlygyny we liderlik roluny tassyklamaga synanyşýandygyny sözüne goşup, "bu bolsa käbir dartgynly pikir alyşmalara sebäp bolup biler" diýdi.
Saundersiň sözlerine görä, gepleşikleriň üstünde durýan esasy sorag çözülmän galýar: "Eýran urşy haçan we nähili gutarar?"
Rubionyň 27-nji martda maslahatlara goşulmagyna we dürli howplar, Ukraina goldaw, Eýrandaky ýagdaý we giň parahatçylyk we howpsuzlyk bilen bagly meseleleriň ara alnyp maslahat edilmegine garaşylýar.
Sernaý-la-Wille şäherindäki diskussiýalar "Uly-7"-niň agzalaryny birleşdirmek ýa-da halkara dartgynlylygynyň artýan döwründe Eýran we global howpsuzlyk boýunça bölünişikleri dowam etdirmek ukybyny barlar.