Birleşen Ştatlar 10-njy noýabrda irden Abu-Dabide başlanan Waşington, Kiýew we Moskwa arasyndaky gepleşiklerde Orsýetiň Ukrainadaky urşuny tamamlamak üçin "hakyky mümkinçilik" görýär diýip, ABŞ-nyň ýokary derejeli resmileri žurnalistlere aýdyp, iki tarapyň hem ylalaşyga gelmäge isleginiň artýandygyny bellediler.
Emma bu optimizm şübhe bildirýän ýewropaly resmileriň we orsýetli analitikleriň garaýyşlaryndan tapawutlanýar. Olar Moskwanyň territoriýa ýa-da Ukrainanyň geljekki howpsuzlygy babatda ylalaşyklara taýýar bolmagyna ýeterlik subutnama görmeýärler.
ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp çaknyşygy bes etmäge ygrarly bolup galýar we wekillerine çalt, ýöne gowşak ylalaşygy däl-de, uzak möhletli parahatçylygy gözlemegi tabşyrdy diýip, anonimlik şerti bilen gürrüň beren resmiler aýtdylar.
Rus we ukrain wekilleri bilen gepleşikler soňky aýlarda has-da güýçlendi, indi aragatnaşyklar her gün, käte günde birnäçe gezek geçirilýär diýip, resmiler aýtdylar.
"Häzir biz urşuň soňuna çykmak üçin çynlakaý öňegidişlik gazanmaga synanyşmak mümkinçiligine eýe bolmak ýagdaýynda" diýip, bir resmi aýtdy.
Abu-Dabide geçirilýän duşuşyklar iki tarapyň pozisiýalaryny aýdyňlaşdyrmak we galan pikir alyşmalary ýüze çykarmak üçin niýetlenendir. Resmiler, emma, iki günlük duşuşyklarda gutarnykly çözgüdiň tapylmagyna garaşmaýandyklaryny hem duýdurdylar.
Ukrainanyň baş gepleşikçisi Rustem Umerow gepleşikleriň maksadynyň ahyrsoňy dowamly parahatçylygy gazanmak bolmalydygyny aýtdy. Onuň rus kärdeşi Wladimir Medinskiý Moskwanyň urşuň soňlanmagynyň iki ýurduň bähbitlerine laýyk geljegine ynanýandygyny aýtdy.
Uzak möhletli parahatçylyk meselesi üns merkezinde
ABŞ-nyň resmileriniň sözlerine görä, esasy kynçylyk ot atyşygy bes etmegiň garşydaşlara diňe ýaraglanmak we başga bir çaknyşyga taýýarlanmak üçin mümkinçilik bermejekdigine iki tarapy hem ynandyrmakdan ybaratdygyny aýtdylar. Şol bir wagtda Ukraina ok atyşygy togtatmagy goldaýar, Orsýet bu pikiri ret edýär. Resmiler Waşingtonyň howpsuzlyk boýunça maslahatlar, krizis aragatnaşygy, harby açyklyk we özara dartgynlylygy azaltmak ýaly çäreleri öwrenýändigini sözüne goşdular.
"Uzak möhletli parahatçylygyň esasy üns merkezinde bolmagy bilen birlikde, Ukrainadaky urşuň tamamlanmagyndan soň Ýewropanyň bar bolan howpsuzlyk institutlaryny we ylalaşyklaryny nädip ulanmalydygy barada pikir alyşmalar boldy" diýip, ABŞ-nyň wekili Stiw Witkoff 10-njy noýabrda Orsýet we Ukraina bilen meýilleşdirilen gepleşikleriň öňüsyrasynda ABŞ, Ukraina we Ýewropa resmileriniň duşuşygyndan soň X-däki ýazgysynda belledi.
Degişli maglumat
Ak Tam Ukraina boýunça parahatçylyk gepleşiklerinden öň Ýewropa boýunça howpsuzlyk meýilnamasyny yglan edýärABŞ-nyň resmileriň aýtmagyna görä, uruşdan soňky howpsuzlyk arhitekturasy ýurtlaryň milli özygtyýarlylygyny we garaşsyz karar kabul etmek hukugyny saklamak bilen birlikde Orsýetiň, Ukrainanyň we Ýewropa ýurtlarynyň bähbitlerini çözmäge çalşar. Olar NATO-nyň Ýewropanyň köpçülikleýin goranyş sistemasynda merkezi element bolup galjakdygyny öňe sürdüler.
ABŞ resmileriniň aýtmagyna görä, Waşington Moskwadan NATO-nyň 4-nji we 5-nji maddalaryna esaslanyp, düzülen Ukraina üçin howpsuzlyk kepilliklerini kabul etmegi sorapdyr. Bu maddalar ýaran howp astyna düşende maslahatlar we ýaragly hüjüm ýagdaýynda köpçülikleýin goranyş üçin niýetlenýär.
Resmileriň biriniň aýtmagyna görä, ABŞ-nyň islendik kepilligi ahyrsoňy Trampa we Ukrainanyň prezidenti Wladimir Zelenskiýe bagly bolar. Şeýle-de bolsa, Tramp Ýewropanyň Ukrainanyň howpsuzlygynyň maliýe ýüküni öz üstüne almagyny isleýär.
Territorial meseleler, esasanam Orsýetiň doly gözegçilik etmeýän, emma öz eýeçiliginde bolmagyny talap edýän, Ukrainanyň gündogar Donetsk sebitiniň geljegi ýene bir esasy mesele bolar.
Orsýet Donetsk sebitiniň hemmesini talap etmegini dowam etdirýär, Ukraina bolsa ok atyşygyň uruş liniýasynyň häzirki pozisiýalarynda doňdurylmagynyň parahatçylyk ylalaşygy boýunça gepleşikler üçin kabul ederlikli esas bolup biljekdigini aýtdy. ABŞ-nyň resmileriniň aýtmagyna görä, iki tarap hem käbir çeýelikleri görkezipdir, emma jikme-jiklikler berilmeýär.
Ýöne Zelenskiý ukrain güýçleriniň elinde saklanýan territoriýasyny, şol sanda Donetskiň berk pugtalandyrylan bölegini tabşyrmagy birnäçe gezek ret etdi, bu territoriýanyň ýitmegi ýurdy Orsýetiň geljekki hüjümlerine has ejiz edip biler.
Kiýewde Russiýanyň hüjüminden soň düşürilen suratlar uly weýrançylygy görkezýär
Resmiler territorial ylalaşyklaryň we uruşdan soňky howpsuzlyk kepillikleriniň parallel ýagdaýda ara alnyp maslahatlaşylmalydygyny we bilelikde tamamlanmalydygyny nygtadylar.
Abu-Dabide geçirilýän duşuşyklara ýewropaly hyzmatdaşlar hem gatnaşýar, bu bolsa Waşingtonyň üçtaraplaýyn formatdan has giň gepleşiklere geçmek üçin edýän tagallasyny görkezýär.
Ýewropanyň gatnaşmagy
E3 diýlip atlandyrylýan Germaniýa, Fransiýa we Britaniýa - Italiýa, NATO, Ýewropa Bileleşigi we Ukraina bilen birlikde gatnaşýar. Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň wekilleri bilen ilkinji maslahatlar Orsýet bilen geçiriljek üçtaraplaýyn gepleşiklerden aýry geçiriler.
Ýewropaly wekilleriň howpsuzlyk kepillikleri we Russiýa bilen Ýewropanyň arasyndaky uzak möhletli howpsuzlyk arhitekturasyny ara alyp maslahatlaşmagyna garaşylýar.
Bu giň teklip Ýewropa paýtagtlarynda Moskwanyň kontinentiň howpsuzlyk düzgünlerine täsir edip biljekdigi, NATO-ny we bir wagtlar Sowet Soýuzynyň agalygynda bolan ýurtlaryň özygtyýarlylygyny bozup biljekdigi barada alada döretdi.
"Bizde eýýäm Ýewropanyň howpsuzlyk arhitekturasy bar" diýip, ÝB-niň daşary syýasat boýunça baş müdiri Kaja Kallas 6-njy noýabrda islendik ylalaşygyň ÝB-niň gatnaşmagyny talap etjekdigini nygtap aýtdy.
Resmileriň aýtmagyna görä, Orsýet Ýewropa hökümetlerine çuňňur ynamsyzlyk bildirýär we olary Stambulda öň gepleşilen ylalaşygy bozmakda günäkärleýär. Emma 2022-nji ýyldaky gepleşiklerde hakykatda gutarnykly ylalaşyga gelinmändi, Ukrainanyň howpsuzlygy we özygtyýarlylygy boýunça uly tapawutlar galypdy.
ABŞ-nyň resmileri Waşingtonyň Moskwa Ýewropa Bileleşigi, NATO we ýewropaly hyzmatdaşlary bilen ýakyn gatnaşykda galýandygyny aýdyp, Ýewropanyň gatnaşmagynyň ylalaşyga päsgel bermän, eýsem konstruktiw boljakdygyny öňe sürendigini aýtdylar.
"Urşy tamamlamak üçin Ýewropany hakykatdanam stoluň başynda oturtmaly" diýip, resmileriň biri aýtdy.
Degişli maglumat
Zelenskiý Orsýeti Trampyň energetika desgalaryna zarba urmazlyk baradaky ylalaşygyny bozmakda aýyplaýarResmileriň aýtmagyna görä, soňky alty hepdede Ukraina we Ýewropa hökümetleri arasynda sazlaşykly gatnaşyklar güýçlenipdir, şol sanda Brýusselde Ukrainanyň uruşdan soňky howpsuzlygy we ykdysadyýetiniň dikeldilmegi barada pikir alyşmalar geçirilipdir.
Olar hyzmatdaşlygy ýakyn we konstruktiw diýip atlandyrdylar we Waşington bilen onuň ýewropaly ýaranlarynyň arasyndaky bölünişikleriň artýandygy baradaky gürrüňleri ret etdiler.
Bütindünýä Banky tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän aýratyn iş akymy Ukrainanyň uruşdan soňky ykdysadyýetini gurmak üçin zerur bolan özgerişlikleri öwrenýär. Ara alnyp maslahatlaşylan meseleler ýurduň harby talaplaryny, maliýeleşdirmek zerurlyklaryny, ykdysady dikeldişleri we uzak wagtlap dowam edýän korrupsiýa meselelerini öz içine alýar.
Orsýetiň çeýelik görkezip-görkezmeýändigi barada soralanda, ABŞ-nyň resmileri Moskwanyň, esasanam uruşdan soňky howpsuzlyk çarçuwasy baradaky pikir alyşmalarda, urşy tamamlamak isleýändigi barada oňyn signallar iberendigini aýtdylar.
Emma analitikler Moskwanyň Ukrainadan edýän territoriýa talaplaryny we harby basyşyny dowam etdirip, gepleşikleri wagt utmak üçin ulanýan bolmagynyň mümkindigini duýdurýarlar.
"Günbatar üçin gepleşikler urşuň soňuna çykmagyň serişdesidir; Putin üçin uruşda ýeňmegiň mümkin serişdesidir" diýip, Londonyň "King's College" uniwersitetiniň Russiýa institutynyň professory Sem Grin 8-nji noýabrda X-de ýazdy.
Kallas hem şeýle şübhe bildirip, 9-njy noýabrda Orsýetiň "gepleşik geçirýän ýaly" bolýandygyny we hiç hili hoşniýetlilik görkezmeýändigini aýtdy.
Resmiler Sankt-Peterburgda Orsýetiň prezidenti Wladimir Putin bilen öňki gepleşikleri mysal getirdiler, onda Orsýet bilen Günbataryň arasynda howpsuzlyk arhitekturasyny döretmek ideýasy ara alnyp maslahatlaşyldy.
"Ilkinji gezek ruslar tarapyndan tamamlamak üçin hakyky islegi görýändigimizi duýýaryn" diýip, bir resmi aýtdy.
Degişli maglumat
Tramp 'örän ýakyn wagtda' Zelenskiý-Putin duşuşygyna umyt bildirýärŞeýle-de bolsa, Moskwa ok atyşygy şertsiz bes etmek baradaky ylalaşygy ret etmegini dowam etdirýär we Ukrainanyň Donetskde ele geçiren territoriýasyny taşlamagyny talap edýär. Russiýanyň Abu-Dabidäki delegasiýasyna Kremliň kömekçisi Medinski ýolbaşçylyk edýär, ol fewral aýynda Ženewada geçirilen gepleşikleri öz içine alýan birnäçe öňki gepleşiklerde baştutanlyk edipdi, şol ýerde ol esasan Moskwanyň talaplaryny gaýtalady we ylalaşyga gelmäge az isleg bildirdi.
Teklip edilýän çarçuwa Moskwanyň geljekki ylalaşygy berjaý etmegi üçin sanksiýalaryň ýeňilleşdirilmegini hem öz içine alyp biler. Resminiň aýtmagyna görä, sanksiýalar tapgyrlaýyn ýeňilleşdirilip bilner, eger Russiýa ylalaşygy bozan halatynda olary dikeltmäge mümkinçilik berýän düzgünler bolar.
ABŞ-nyň resmileri urşuň harby we raýat pidalarynyň artýandygyny aýdyp, çalt hereket etmek isleýändiklerini bellediler, ýöne durnukly ylalaşygyň kyn barlyşyklary talap etjekdigini duýdurdylar.
Olar Putin we Zelenskiý arasynda duşuşygyň geçirilip bilinjekdigini, munuň Abu-Dabidäki gepleşikleriň netijesine bagly boljagyny aýtdylar.
Resmiler şeýle hem ynsanperwer tagallalary, şol sanda Ukrainanyň Herson sebitindäki Oleşkide ýakynda alty günlük atyşygy bes etmek baradaky ylalaşygy belläp geçdiler, munuň bolsa raýatlaryň ewakuasiýa edilmegine we ynsanperwer kömeginiň berilmegine mümkinçilik döredendigini aýtdylar.
Resmiler Waşington tussaglaryň alyş-çalyşygy we beýleki ynsanperwerlik meseleleri boýunça işlemegini dowam etdirer diýdiler.
Bu diplomatik tagalla Ukrainada raýatlaryň ejir çekmeginiň we ýurduň energiýa infrastrukturasyna Orsýet tarapyndan edilýän hüjümler zerarly gyşyň golaýlamagy bilen millionlarça adamyň elektrik energiýasyz we suwsuz galmak howpunyň arasynda edilýär.
9-njy noýabrda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşiniň mejlisinde ynsanperwerlik resmileri ýagdaýlaryň ýaramazlaşmagy barada duýduryş berdiler, BMG-niň ynsanperwerlik işleri boýunça baş sekretarynyň kömekçisi Mohamed Ýahýa gyssagly kömegiň "hüjümler sebäpli gaýta-gaýta weýran edilen elektrik ulgamynyň ornuny tutup bilmejekdigini" duýdurdy.
Abu-Dabide Waşington üçin esasy mesele ýakynda güýçlendirilen diplomatik gatnaşyklary gurluşly gepleşik prosesine öwürmekdir, bu bolsa territorial dawasyny çözmäge we dowamly parahatçylyk üçin şertleri döretmäge esas bolup biler.
"Biz munuň has gowy senariý boljagynyň ähli sebäplerini düşündirmäge, olary anyklaşdyrmaga, adamlaryň muňa ynanmagyna we soňra olaryň şol ýere barmagy üçin köpri gurmaga synanyşýarys" diýip, ABŞ-nyň resmisi aýtdy.