Merkezi Aziýanyň galla bazary özgerişe sezewar bolýar: Özbegistan import edilýän gallany gaýtadan işlemek kuwwatyny artdyryp, Owganystanyň un bazaryndaky Gazagystanyň öňdebaryjy ornuna howp salýar; şol bir wagtyň özünde, sebitdäki ýene bir iri üpjün ediji bolan Russiýa hem öz täsirini güýçlendirýär. Adaty deňiz ýollaryndaky logistiki kynçylyklar sebäpli, Moskwa 2026-njy ýyldan başlap, eksportynyň bir bölegini günorta we gündogar ugurlara gönükdirip başlady.
"Azatlyk Aziýa" Merkezi Aziýanyň galla bazaryndaky güýç deňagramlylygynyň nähili üýtgeýändigini we rus bugdaýynyň gazak bugdaýynyň ornuny tutup bilmeginiň ähtimallygyny seljerýär.
Sebitdäki galla bazarynyň gurluşy
Dünýäniň bugdaý bazary, esasan, az sanly iri eksportçylara baglydyr. 2025-nji ýylda dünýä boýunça bugdaý öndürilişi takmynan 808,5 million tonna barabar bolup, şondan 215 million tonnasy halkara söwdasyna çykaryldy.
Merkezi Aziýa üçin Gazagystan esasy üpjün ediji bolmagynda galýar. Ol sebitde iň uly galla öndüriji we eksportçy bolup, dünýä derejesinde bolsa 11-nji orunda durýar. 2025-nji ýylda ýurtda 25,9 million tonna galla (şol sanda 19,3 million tonna bugdaý) hasyly ýygnaldy, şol bir wagtyň özünde içerki sarp ediş möçberi takmynan 9 million tonna boldy. Hasylyň ep-esli bölegi daşarky bazarlara niýetlenip gelýär.
2025/26-njy söwda ýylynda Gazagystandan bugdaý eksporty rekord derejesine ýetdi.
Gallany uzak aralyklara daşamak zerurlygy ýok; olar adaty ýagdaýda Özbegistana, Täjigistana, Gyrgyzystana, Türkmenistana we Owganystana iberilýär, ýagny olary deňiz portlaryna daşamak zerurlygy bolmady.
Emma söwda modeli kem-kemden üýtgeýär.
Millionlarça tonna bugdaýy import edýän Özbegistan, öz içerki gaýtadan işleýän senagatyny ösdürmäge aýratyn üns berýär. Owganystan taýýar uny satyn alýan iň iri ýurtlaryň biri bolmagynda galýan bolsa-da, şol bir wagtyň özünde öz un üweýän kärhanalaryny dikeldýär we täzelerini gurýar. Sebitiň beýleki ýurtlarynda hem un öndürmek kuwwaty giňeldilýär.
Netijede, Gazagystanyň galla öndürmegine, goňşy ýurtlaryň bolsa ony satyn almagyna esaslanýan adaty model has çylşyrymlaşýar. Gazagystandan bugdaý Özbegistana satylyp, ol ýerde gaýtadan işlenip, soňra un Owganystan ýaly başga bir ýere ugradylyp bilner. Bu ýagdaýda Gazagystan çig maly satmakdan girdeji alsa-da, önümçiligiň indiki tapgyryndan gelýän girdeji goňşy ýurda geçýär.
Gazagystan üçin bu düýpli üýtgeşiklikdir. Galla eksportynyň artmagy, öz-özünden, ýurduň sebitiň azyk bazaryndaky ornunyň berkemegini aňlatmaýar. Eger çig malyň daşary ýurtlarda gaýtadan işlenýän paýy artýan bolsa, Gazagystan satuw möçberini saklap ýa-da köpeldip biler, emma şol bir wagtyň özünde goşulan gymmatyň bir bölegini ýitirip, öz taýýar önümleri üçin soňky bazara çykmak mümkinçiliginden mahrum bolup biler.
Munuň iň aýdyň mysaly Owganystan bilen baglanyşykly ýagdaýdyr.
2023-nji ýylda Gazagystan Owganystana 1,27 million tonna bugdaý ununy ugratdy. 2025-nji ýyla gelip, bu möçber takmynan 1,05 million tonna çenli azaldy. Munuň tersine, Özbegistanda satuw görkezijileri ep-esli ýokarlandy: 2025-nji ýylda bu ýurt takmynan 1,6 million tonna uny eksport etdi, şol sanda 1,59 million tonnasy Owganystana ugradyldy.
Şeýlelik bilen, mesele Gazagystanyň Owganystan bazaryny ýitirendiginde däl-de, eýsem gaýtadan işlemek işiniň bir bölegini elden berendigindedir, ýokary hilli bugdaýa bolan isleg saklanyp galýan bolsa-da, un öndürmekden gelýän goşmaça girdeji barha köp derejede Özbegistanyň içinde galýar.
Gazagystanyň Galla bileleşigi, özbek kärhanalarynyň bäsdeşlik artykmaçlyklaryny Owganystana çenli ulag ýollarynyň gysgalygy, önümçilik çykdajylarynyň pesligi we salgyt şertleriniň has amatly bolmagy bilen düşündirýär. Mundan başga-da, gazagystanly un öndürijiler Özbegistanyň çäginden geçmek üçin hem çykdajy çekmeli bolýarlar. Şol bir wagtyň özünde Özbegistan öz gaýtadan işleýiş senagatyny ösdürýän hem bolsa, ol henizem import edilýän ýokary hilli çig mala mätäçdir.
Özbegistandan bolan, ulag we logistika pudagynda işleýän we adynyň aýdylmazlygy şerti bilen "Azatlyk Aziýa" bilen söhbetdeş bolan bir telekeçi, munuň sebäbini ýerli galla ekinleriniň hili bilen düşündirýär. "Özbegistanyň öz bugdaýy bar, ýöne onuň düzüminde glýuten az. Şonuň üçin biz ýokary hilli bugdaýy daşardan getirýäris we ony ýerli görnüşi bilen garyşdyrýarys, sebäbi çörek üçin ulanylýan unuň hilini gowulandyrmalydyrys" diýip, ol aýdýar.
Russiýa öz önümleri üçin bazar gözleýär
2026-njy ýyla gelip, sebitdäki emele gelen söwda düzümi, ýene bir iri üpjünçiniň goşulmagy bilen has-da çylşyrymlaşdy. Öňler Russiýa däne önümleriniň esasy bölegini Gara deňiz we günorta portlary arkaly has uly bazarlara satýardy; emma 2026-njy ýyla çenli bu ugur ep-esli çäklendirildi. Ukrainanyň dronlarynyň Gara we Azow deňizlerindäki rus gämilerine hem-de port infrastrukturasyna yzygiderli hüjüm etmegi sebäpli, rus kompaniýalary ýükleriniň bir bölegini Baltika deňzine we demirgazyk portlaryna gönükdirmäge mejbur boldular.
Emma Baltika ugry hem käbir kynçylyklara duçar boldy. Litwa Klaipeda portunda Russiýadan we Belarusdan gelýän däne önümlerine gözegçiligi güýçlendirdi. Sentýabr aýynda rus galla önümleriniň üstaşyr daşalmagynyň esli artmagyndan soň Latwiýa, ýükleriň gelip çykyşyny barlap başlady we olary daşamak hem-de işlemek üçin paç töleglerini ýokarlandyrmak meselesini ara alyp maslahatlaşyp başlady. Şol bir wagtyň özünde, oktýabr aýynyň başyndan başlap, Estoniýa Russiýadan we Belarusdan gelýän galla önümleriniň öz çäginden üstaşyr geçirilmegini gadagan etdi.
Netijede, Russiýa diňe bir täze portlary däl, eýsem gury ýol ýa-da Hazar deňzi arkaly elýeterli bolan täze bazarlary hem gözlemäge mejbur boldy. Merkezi Aziýa şeýle ugurlaryň biri hökmünde seredilýär.
Gazagystanyň Galla bileleşiginiň seljeriş komitetiniň ýolbaşçysy Ýewgeniý Karabanow şeýle düşündirýär: "Russiýa şeýle bir ýagdaýa düşdi welin, onda galla bar — hasyl gowy — ýöne ony eksport etmek üçin logistika mümkinçilikleri ýetmezçilik edýär. Şonuň üçin olar hem logistika, hem-de bugdaý üçin täze bazarlar babatynda mümkin bolan ähli alternatiwalary gözden geçirýärler. Gazagystan we Merkezi Aziýa ýurtlary şeýle alternatiw bazarlaryň biri bolup durýar".
Sebitdäki käbir ýurtlarda bu üýtgeşiklikler eýýäm aýdyň duýulýar.
2026-njy ýylyň birinji ýarymynda Russiýa Gyrgyzystana bugdaý satýan esasy ýurda öwrüldi; şol döwürde Russiýadan 220 200 tonna, Gazagystandan bolsa 64 300 tonna bugdaý getirildi.
Gazagystan üçin has möhüm hasaplanýan Özbegistanyň bazarynda Russiýanyň paýy heniz az bolsa-da, ol çalt depgin bilen artýar. Ýanwar-awgust aýlary aralygynda Russiýa Özbegistana 71 000 tonnadan gowrak bugdaý ugratdy — bu görkeziji geçen ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende takmynan 16 esse köpdür. Bu umumy mukdaryň 65 000 tonnadan gowragy diňe awgust aýynda getirildi. Özbegistanly bir telekeçiniň aýtmagyna görä, häzirki wagtda bu mesele örän möhüm ýa-da howply hasaplanmaýar.
"Sekiz aýyň dowamynda 71 000 tonna — Özbegistan üçin uly möçber däl. Biz her ýyl Gazagystandan millionlarça tonna bugdaý satyn alýarys" diýip, telekeçi belleýär.
Gazagystanyň Galla birleşiginiň maglumatlaryna görä, sentýabr aýynyň ilkinji on günlüginde Russiýadan getirilen takmynan 30 000 tonna galla Gazagystanyň üsti bilen Merkezi Aziýanyň beýleki ýurtlaryna tranzit arkaly geçirildi. Deňeşdirme üçin aýtsak, hünärmenleriň hasaplamalaryna görä, Gazagystanyň Özbegistana, Täjigistana, Gyrgyzystana, Türkmenistana we Owganystana amala aşyrýan aýlyk eksporty jemi 1–1,1 million tonna töweregidir.
"Bu biziň umumy möçberlerimiziň 10 göterimine ýa-da ondan hem az bölegine barabar. Şonuň üçin, munuň uly täsiriniň boljakdygyna ynanmaýaryn. Aladalar bardy, ýöne häzirlikçe olar hakykata öwrülmedi" diýip, Karabanow aýdýar.
Şeýle-de bolsa, häzirki az möçberler Russiýanyň gatnaşygynyň geljekde-de şu derejede galjagyny aňlatmaýar. Bu möwsümiň galla hasylyny ýygnamak işleri heniz doly tamamlanmady.
Sentýabr aýynda Özbegistanyň Söwda-senagat öýüniň we Russiýanyň "Step" atly oba hojalyk holdinginiň wekilleri, 2026-njy ýylda Hazar deňzi arkaly — Astrahan we Mahaçkala portlaryny ulanyp — 500 000 tonna bugdaý ibermek mümkinçiligini ara alyp maslahatlaşdylar.
Daşalýan harytlaryň möçberiniň artmagynyň ähtimallygy bilen bagly bolan bu ýagdaý, rus eksportçylary üçin şertleriň üýtgemegine gabat gelýär: Russiýanyň häkimiýetleri galla eksporty üçin 2026-njy ýylyň ahyryna çenli eksport paçlarynyň nol derejesindäki düzgüni girizdiler. Ýewraziýa ykdysady birleşigine (ÝYB) girýän ýurtlar, şol sanda Gazagystan we Gyrgyzystan üçin rus eksport paçlary öň hem ulanylmaýardy, ýöne bu paçlaryň aýrylmagy, ÝYB-e agza bolmadyk Özbegistan ýaly ýurtlara haryt ibermek üçin uly ähmiýete eýe boldy.
Şol bir wagtyň özünde, Russiýanyň içinde gallanyň bahasynyň arzan bolmagy, Merkezi Aziýadaky ahyrky alyjy üçin onuň hökman arzan düşjekdigini aňlatmaýar. Harydyň ahyrky bahasyna daşamak çykdajylary, söwda amallaryny maliýeleşdirmek we saýlanan ugur ýaly faktorlar täsir edýär. Özbek telekeçiniň aýtmagyna görä, bu goşmaça çykdajylar hasaba alnanda, häzirki wagtda rus bugdaýy import ediji üçin Gazagystanyň bugdaýyndan 25–35 göterim gymmat bolýar.
"Muňa garamazdan, soň tölemek mümkinçiligi sebäpli ol henizem satyn alynýar. Orsýet bir aýdan üç aýa çenli aralykda töleg geçirmek şertlerini hödürleýär. Bu import edijiniň gallasyny öňünden köp mukdarda maýa goýmazdan derrew almagyna mümkinçilik berýär. Şeýle-de bolsa, üpjünçiligimiziň esasy bölegi henizem Gazagystandan gelýär" diýip, ol aýdýar.
Näme üçin rus gallasy Gazagystanyň gallasynyň ornuny tutup bilmeýär
Russiýanyň galla eksportynyň artmagy awtomatiki usulda Gazagystanyň bugdaýynyň ornuny tutjakdygyny aňlatmaýar. Munuň bir sebäbi gallanyň hiliniň dürli bolmagydyr.
Karabanowyň aýtmagyna görä, Russiýa häzirki wagtda Gazagystana we beýleki Merkezi Aziýa ýurtlaryna esasan dördünji we bäşinji derejeli bugdaýy, ýagny çörek bişirmek üçin hil taýdan pes bolan bugdaýy hödürleýär. Munuň tersine, Karabanowyň bahalandyrmagyna görä, Gazagystanda şu ýylky hasyl esasan ýokary hilli bolup, düzüminde belok we glýuten mukdary ýokarydyr.
Russiýadan getirilýän galla belli bir ugurlarda Gazagystanyň gallasynyň ornuny tutup biler, meselem, guşçulyk hojalyklary, gaýtadan işleýän kärhanalar ýa-da un üweýän zawodlar ony has ýokary hilli çig mal bilen garyşdyryp ulanyp bilerler.
"Doly çalşyrmak, elbetde, mümkin däl. Birinjiden, ýokary hilli galla gerek. Biziň importçylarymyz Gazagystandan gelýän ýokary hilli bugdaýa öwrenişdiler" diýip, Karabanow belleýär.
Şol bir wagtyň özünde, Russiýa önümçilik çykdajylary babatda artykmaçlyga eýedir. Hünärmen muny esasan hasylyň mukdaryndaky tapawutlar bilen düşündirýär: Gazagystanyň esasy galla öndürýän sebitleri "howply ekerançylyk" zolagynda (ýaramaz howa şertlerine sezewar bolup bilýän ýerlerde) ýerleşýär, Russiýada bolsa ekerançylyk üçin has amatly şertli territoriýalar bar.
"Ol ýerde hasyllylyk has ýokary, önümçilik çykdajylary bolsa has pes. Şonuň üçin, belli bir derejede, biz bäsdeşlikde yza galýarys" diýip, Karabanow düşündirýär.
Adaty bazarlarda bu kemçiligiň öwezi geografiki ýerleşişiň hasabyna bölekleýin dolýar. Gazagystan Merkezi Aziýadaky we Owganystandaky esasy alyjylaryna has ýakyn ýerleşýär.
Şeýle hem, rus gallasynyň Gazagystanyň üsti bilen daşalmagynyň çalt artdyrylmagy üçin fiziki päsgelçilikler bar. Hasyl ýygymy döwründe serhet geçelgeleri we demir ýol düwün stansiýalary eýýäm aşa ýük astynda işleýär. Ýurduň günortasyndaky Saryagaş geçelgesine — Özbegistana, şeýle hem Täjikistana we Owganystana ugradylýan ýükleriň geçýän ýerine — aýratyn köp agram düşýär.
"Eger muňa Russiýadan gelýän tranzit gallasy hem goşulsa, bu stansiýalaryň düýbünden işläp bilmez ýaly derejede ýüki artar. Şeýle bolmasa-da, biz eýýäm oktýabr we noýabr aýlarynda kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarys" diýip, Karabanow aýdýar.
Rekord derejedäki söwda möçberi
Rus gallasy diňe daşarky bazarlarda däl, eýsem Gazagystanyň özünde hem ýerli galla bilen bäsleşýär, Gazagystan soňky bir ýylyň dowamynda Russiýadan galla importyny ep-esli artdyrdy. Gazagystanyň Galla birleşiginiň maglumatlaryna görä, 2025/26-njy marketing ýylynyň ilkinji 11 aýynda Russiýadan bugdaý importy takmynan alty esse artyp, 1,9 million tonna ýetipdir. Daşary söwda statistikasy, diňe 2026-njy ýylyň ýanwar-iýul aýlary aralygynda Gazagystanyň bir million tonnadan gowrak bugdaý import edendigini görkezýär, bu bolsa geçen ýylyň şol döwri bilen deňeşdirilende, takmynan üç esse köpdür.
Gazagystanyň bazarynda rus bugdaýyna bolan isleg, esasan, bahalar bilen baglanyşyklydyr. Käbir gaýtadan işleýän kärhanalar we guşçulyk hojalyklary has arzan, pes hilli rus galla önümlerini saýlaýarlar, şol bir wagtyň özünde, Gazagystanyň ýokary hilli bugdaýy has gymmat bahalanýar we daşary ýurtlarda hem oňa özboluşly isleg bar.
Importyň bu derejede güýçli artmagyna jogap hökmünde, Gazagystan iýul aýynyň ahyryndan başlap, awtoulag, suw we demir ýol ulaglary arkaly bugdaý importyna alty aýlyk çäklendirme girizdi. Guşçulyk hojalyklaryna, gallany gaýtadan işleýän kärhanalara, ygtyýarly däne elewatorlaryna we "Azyk korporasiýasyna" (daýhanlary goldamak we içerki däne bazaryny düzgünleşdirmek üçin döredilen milli kompaniýa) niýetlenen demir ýol daşamalary üçin käbir ýeňillikler (kadadan çykmalar) göz öňünde tutuldy.
Guşçulyk hojalyklary we gaýtadan işleýän kärhanalar üçin getirilen bugdaýy içerki ýa-da daşary ýurt bazarlarynda gaýtadan satmak gadagandyr. Tranzit daşamalary bu gadagançylyga degişli däldir.
Şu çäreleriň netijesinde, rus gallasynyň köp mukdarda gelmeginiň içerki bahalaryň keskin aşak düşmegine getirip biljekdigi baradaky aladalar başa barmady.
"Biziň öz içerki sarp edişimiz üçin galla ýeterlik. Bahalar aşak düşmedi, ýöne ýokary hem galmady — olar durnuklylygyny saklaýar" diýip, Karabanow aýdýar.
Häzirki wagtda Russiýadan importyň artmagy, Gazagystana öz eksportyny köpeltmäge päsgel bermedi. Şeýle-de, geçen möwsümde rekord goýuldy: 2025/26-njy marketing ýylynda ýurt takmynan 8,8 million tonna bugdaýy eksport etdi.
Adaty bazarlarda hem güýçli isleg dowam edýär. Özbegistana, Owganystana we sebitiň beýleki ýurtlaryna galla ibermek işleri artdy. Şonuň üçin bilermenler, Russiýanyň Gazagystany Merkezi Aziýadan gysyp çykarýandygyny aýtmagyň heniz irdigini belleýärler.
Hatda bu ýagdaý Russiýanyň esasy bugdaý hyrydary hökmünde Gazagystandan öňe geçen Gyrgyzystanda hem bazaryň doly ýitirilendigini aňlatmaýar diýip Karabanow aýdýar: "Gyrgyzystan biziň galla önümlerimiziň esasy sarp edijisi däldir. Emma, Gyrgyzystana un eksportymyzy ep-esli diýen ýaly, ýagny iki esse artdyrdyk. Şeýlelikde, galla babatynda ornumyzy ýitiren hem bolsak, un boýunça öňe gitdik".
Şeýle-de bolsa, eksportyň uly möçberleri Gazagystan üçin başga bir kynçylygy döredýär: sebitiň däp bolan bazarlary çäksiz däldir. Hasyl bolçulygy döwründe ýurt galla önümlerini Merkezi Aziýadan daşary ýerlere, satyn alyja ýakyn bolmadyk ýerlere satmaga mejbur bolýar.
Şonuň üçin hem döwlet has uzakdaky bazarlara daşamak üçin subsidiýa berip başlady. Rekord derejede köp bolan hasyldan soň, bu maksatnama gallany Russiýanyň portlary arkaly Ýewropa, Afrika, Günorta Kawkaza we beýleki sebitlere ibermäge mümkinçilik berdi; şol bir wagtyň özünde, bu çäre däp bolan günorta eksport ugryndaky dartgynlylygy hem gowşatdy.
Bu goldawyň maksady diňe bir eksportyň geografiki çäklerini giňeltmek bilen çäklenmeýär. Merkezi Aziýa bazarlary goşmaça önüm möçberini doly kabul edip bilmezdi, bu bolsa bazaryň aşa dolmagyna we netijede Gazagystanyň içinde satyn alyş bahalarynyň pese düşmegine howp salardy. Döwlet tarapyndan berilýän maliýe kömekleri uzak aralykly ugurlaryň käbirini ykdysady taýdan amatly etdi.
Çaklamalar
Halkara çaklamalaryna görä, häzirki bazar özgertmeleriniň diňe bir Russiýa eksport möwsüminiň dowamyndaky kynçylyklaryň çözülmegi bilen tamamlanmagy mümkin däl.
Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasynyň (OECD) hem-de BMG-niň Azyk we oba hojalyk guramasynyň (FAO) esasy çaklamalaryna laýyklykda, 2035-nji ýyla çenli dünýä boýunça bugdaý eksporty takmynan 31 million tonna artyp, 235 million tonna ýetip biler. Russiýanyň dünýäde iň uly eksportçy ornuny saklap galmagyna garaşylýar; onuň eksport möçberi ýylda 60 million tonna golaýlap biler, bu bolsa dünýä söwdasynyň takmynan dörtden bir bölegine deňdir. Guramalaryň bahalandyrmagyna görä, rus bugdaýy, esasanam bahalaryň möhüm ähmiýete eýe bolan bazarlarynda bäsdeşlige ukyplylygyny saklap galar.
Sentýabr aýynda ABŞ-nyň Oba hojalyk ministrligi (USDA) Russiýanyň 2026/27-nji marketing ýylynda-da dünýäde öňdebaryjy bugdaý eksportçysy bolup galjakdygyny çaklady. Şeýle-de bolsa, Gara deňiz sebitindäki logistik kynçylyklar sebäpli Russiýanyň eksport möçberiniň azalmagy ähtimal.
Şol bir wagtyň özünde, Gazagystana gaty ýakyn ýerleşýän sebitlerde galla önümlerine bolan isleg ýokary derejede galýar. FAO-nyň çaklamalaryna görä, 2026/27-nji ýyllarda Özbegistan takmynan 4,2 million tonna bugdaýy we uny (galla ekwiwalentinde) import etmeli bolar. Gurama, soňky ýyllarda Özbegistanyň ýokary hilli bugdaý satyn alşyny — esasan-da Gazagystandan — artdyrandygyny, şol bir wagtyň özünde bolsa ýurt içinde un öndürmek kuwwatyny giňeldendigini belleýär. Owganystan bolsa, takmynan 4,6 million tonna galla import edip biler, munuň esasy bölegi bugdaý uny görnüşinde bolar. FAO Gazagystany, Özbegistany, Russiýany we Türkmenistany Owganystana esasy üpjünçiler hökmünde görkezýär.
Analitikleriň bellemegine görä, sebitde isleg durnukly galýan bolsa-da, üpjünçileriň we gaýtadan işleýän kärhanalaryň sanynyň artmagy, adaty rol paýlanyşynyň üýtgemegine getirýär. Russiýa muňa özüniň giň gerimli önümçiligi we pes çykdajylary arkaly has güýçli täsir edip bilýär, Özbegistan bolsa gaýtadan işlemek mümkinçilikleri we Owganystana ýakynlygy arkaly täsirini artdyrýar we Gazagystan, gallasynyň hili we däp bolan bazarlara bolan logistika arkaly.
Netijede, eksportyň rekord möçberleri Gazagystanyň sebit bazaryndaky abraýy meselesi bilen çäklenmeýär. Geljek ýyllarda bäsdeşlik diňe bugdaýyň möçberine däl, eýsem gallany gaýtadan işlemekden kimiň has köp peýda görjegine hem bagly bolar.